Bắc Thượng Xuyên.
Một thành phố nhỏ với 8 vạn dân thuộc tỉnh Nham Thủ, vùng Đông Bắc, Nhật Bản, ngay cả trong cuốn Từ điển Tri thức Nhật Bản dày tới 70 vạn chữ, cũng không tìm thấy mục từ nào về nơi này.
Đoàn đại biểu “Hiệp hội Hữu nghị Đối ngoại Nhân dân Trung Quốc năm 1992” gồm 5 người chúng tôi, đã có một ngày hoạt động với nhịp độ khẩn trương tại thành phố nhỏ này. Chúng tôi tham quan khu công nghiệp, dạo chơi trên những con sông thung lũng xinh đẹp, đa sắc màu, thưởng thức nghệ thuật dân gian đặc hữu là Quỷ Kiếm Vũ, và lướt qua hai bảo tàng phản ánh lịch sử dân tục của vùng này. Thế nhưng, điều để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong tôi, vẫn là cảnh tượng tại trường tiểu học Bắc Thượng Xuyên.
Đây là một trường tiểu học bình thường ở ngoại ô thành phố Bắc Thượng Xuyên.
Chúng tôi tham dự buổi lễ bế giảng trang trọng của trường, sau đó, dưới sự reo hò và vây quanh của các em nhỏ Nhật Bản, chúng tôi đi tham quan phòng trưng bày, thư viện, phòng thí nghiệm và nhà trường... Trong quá trình đi, không tránh khỏi việc ghé qua các lớp học để nhìn ngó vài cái.
Lớp học cũng chỉ là lớp học bình thường, hầu như giống hệt hàng vạn lớp học ở các thành phố Trung Quốc: bảng đen, bục giảng, bàn ghế học sinh. Ở góc học tập do học sinh tự trang trí, cũng có những bức tranh sáp màu ngây ngô thú vị của lũ trẻ.
Nhưng, đi qua mấy lớp liền, tôi nhanh chóng phát hiện ra, trên bức tường phía sau mỗi phòng học, có xây những hàng tủ nhỏ giống như tủ đồ của công nhân tại các nhà máy, mỏ của chúng ta, ngay ngắn chỉnh tề, phân chia rạch ròi. Tôi lập tức nảy sinh hứng thú với những chiếc tủ nhỏ được sơn đồng màu này. Các học sinh sau khi dự lễ bế giảng xong, quay lại lớp đeo cặp sách, rồi đi đến trước những chiếc tủ nhỏ của riêng mình, mở cửa tủ, lấy ra sách vở, ô, ủng đi mưa và những đồ dùng dự phòng khác đựng bên trong, cho vào túi xách, chuẩn bị mang về nhà. Tôi nhanh chóng hiểu được công dụng của những chiếc tủ nhỏ này. Những người bạn Nhật Bản giới thiệu với chúng tôi, mỗi đứa trẻ ngoài chiếc bàn học chuyên dụng của mình, còn có một chiếc tủ nhỏ, bên trong có thể cất giữ đồ dùng học tập và sinh hoạt cần thiết. Không cần phải ngày nào cũng mang vác qua lại giữa trường và nhà. Tôi hỏi có phải chỉ có ngôi trường chúng tôi đang tham quan này mới có loại tủ này không. Phiên dịch viên, ông Hoành Xuyên Kiện nói với tôi: Không, Bắc Thượng Xuyên là một thành phố nhỏ bình thường ở Nhật Bản; ngôi trường này cũng là một trường tiểu học cực kỳ bình thường, ngay tại Bắc Thượng Xuyên, nó cũng không phải là trường tốt nhất. Trong rất nhiều lớp học tiểu học và trung học cơ sở, đều có loại tủ nhỏ dành cho mỗi học sinh sử dụng như thế này.
Nhưng trong tầm nhìn hạn hẹp của mình, tôi chưa từng thấy trường tiểu học, trung học cơ sở nào (kể cả không ít trường trọng điểm) mà tôi từng tiếp xúc chuẩn bị tủ nhỏ cho các em. Chúng ta có thể nào cũng làm những hàng tủ nhỏ trong lớp học cho thế hệ sau của chúng ta không? Chúng ta có thể vì giảm bớt gánh nặng cho học sinh tiểu học, trung học cơ sở mà thực sự làm một chút việc không? Dù chỉ là những việc nhỏ như làm tủ để đồ. Tôi nghĩ chúng ta làm được, và cũng có thể làm được.
Quỷ Kiếm Vũ, Bắc Thượng Xuyên.
Một thành phố nhỏ với dân số chưa đầy mười vạn người ở vùng Đông Bắc Nhật Bản, xinh đẹp và yên tĩnh. Ngay cả trong “Từ điển Tri thức Nhật Bản”, cũng không tìm thấy mục từ nào về thành phố này.
Nhưng cô ấy quả thực là một thành phố khá đặc sắc. Chưa kể căn cứ công nghiệp của cô ấy phát triển thế nào, chưa kể suối nước nóng Natsuyu, suối nước nóng Suijin, suối nước nóng Semise nổi tiếng ra sao, chưa kể Bảo tàng Văn học Thơ ca Hiện đại Nhật Bản do cố nhà văn đương đại Tỉnh Thượng Tĩnh đề xướng được xây dựng ngay tại đây, cũng chưa kể bài “Bắc Thượng Dạ Khúc” lan truyền khắp Nhật Bản, năm nào cũng tổ chức thi hát trên truyền hình Nhật Bản, thi đấu xếp hạng, trao giải thưởng lớn. Chỉ riêng việc dạo chơi trong cảnh sắc hồ núi của Bắc Thượng Xuyên, nghe những người bạn Nhật Bản địa phương giới thiệu dòng sông xinh đẹp này đã từng nuôi dưỡng biết bao văn nhân nhã sĩ và những bài thơ, bài haiku truyền tụng thiên cổ, cũng là một chuyện khoái sự. Nhưng ở đây, điều thu hút tôi nhất, vẫn là nghệ thuật dân gian Quỷ Kiếm Vũ của Bắc Thượng Xuyên.
Đêm đầu tiên đến Nhật Bản, họa sĩ trường phái hội họa phương Tây người Nhật, ông Lợi Căn Sơn Quang Nhân, đã giới thiệu với tôi rằng, tại Bắc Thượng Xuyên chúng ta sắp đến, chúng ta sẽ được xem màn trình diễn Quỷ Kiếm Vũ đầy thi vị.
Khi đến Bắc Thượng Xuyên, vừa bước xuống chuyến tàu cao tốc hình viên đạn Shinkansen, đã thấy trên sân ga đặt mấy mô hình võ sĩ Quỷ Kiếm, hình tượng chân thực, thần thái sống động. Sau đó tôi phát hiện ra, nghệ thuật dân gian Quỷ Kiếm Vũ đầy đặc sắc này, gần như đã trở thành biểu tượng của Bắc Thượng Xuyên. Dù là trên những tấm bưu thiếp du lịch nhiều màu, hay trong các tủ kính trưng bày ở cửa hàng, trung tâm thương mại, hay trong sảnh của bảo tàng, khách sạn, thậm chí là trên tất cả các phong bì, đều có tạo hình và mô hình của võ sĩ Quỷ Kiếm. Đêm đó, tại bữa tiệc chiêu đãi của chính quyền thành phố Bắc Thượng Xuyên, cuối cùng chúng tôi đã được xem biểu diễn Quỷ Kiếm Vũ. Chỉ thấy từng tráng sĩ anh dũng, đeo mặt nạ quỷ, vung vẩy những thanh đoản đao sáng loáng, múa ra một loạt động tác khiến người xem không kịp nhìn, hoa mắt chóng mặt, thể hiện sự hào hùng tiêu sái, khí thế sắc bén của điệu múa, hiển thị hết bức tranh tạo hình này đến bức tranh tạo hình khác đầy sống động, dũng mãnh, hoa mỹ.
Thị trưởng thành phố Bắc Thượng Xuyên, ông Cao Kiều Thịnh Cát, giới thiệu với tôi rằng: chữ “Quỷ” trong Quỷ Kiếm Vũ, cũng giống như “quỷ” trong các câu chuyện Liêu Trai của Trung Quốc, đều là những con quỷ tốt giúp trừ tà tránh tai họa. Trong Quỷ Kiếm Vũ, một chủ đề vĩnh hằng được thể hiện, thường là nhân vật chính đóng vai quỷ, đóng vai trò trừng ác dương thiện, cho đến khi tiêu diệt được lũ ác ma gây hại cho dân chúng. Cho nên trong điệu múa luôn có không ít cảnh chém giết đấu đá.
Khi họ diễn xong, mấy người chúng tôi liền lên sân khấu bày tỏ lời chúc mừng với các diễn viên, vừa trò chuyện rôm rả với họ. Đồng thời tò mò và quan sát tỉ mỉ cách ăn mặc của các diễn viên. Đúng là mùa hè nóng nực, cái nóng của Bắc Thượng Xuyên không bằng Tokyo, nhưng bộ trang phục dày dặn trên người mỗi diễn viên vẫn là một gánh nặng khá lớn. Chỉ thấy trên đầu họ đội những chùm lông màu đỏ, mặt đeo mặt nạ quỷ, ngực mặc giáp ngực, trên cánh tay lồng những chiếc khóa sắt hình lưới, bên hông đeo thanh đại đao. Vải trắng buộc ở thắt lưng còn kéo lê vài đoạn vải màu bay phấp phới. Cổ tay đeo hộ thủ, một tay cầm chiếc quạt nhỏ, một tay cầm hai miếng tre giống như Kim Cang Cán, sau lưng khoác tấm khiên lớn. Chân đi dép cỏ, trên mu bàn chân buộc xà cạp, cẳng chân mặc xà cạp. Bộ trang phục vừa cương kiện kỳ lạ, vừa có màu sắc nồng đậm. Vì buổi diễn vừa kết thúc, mặc dù trong phòng điều hòa rất lạnh, mỗi diễn viên dù già hay trẻ đều mồ hôi đầm đìa, khi nói chuyện đều thở hổn hển. Sau khi chụp ảnh chung, họ mới hơi lấy lại sức.
Nhìn họ, tôi không khỏi nhớ tới Địa hí ở An Thuận, Quý Châu. Đó là một môn nghệ thuật dân gian vô cùng sôi nổi ở khu vực tôi từng xuống nông thôn cắm chốt những năm gần đây, được thế nhân gọi là hóa thạch sống của sân khấu, cũng gây chấn động trên quốc tế. Tôi từng viết riêng một bài cảm tưởng nhan đề “Tôi nhìn tuồng Nua” trên tạp chí “Thượng Hải Hý Kịch”. Chỉ xét riêng hình thức biểu diễn, tuồng Nua và Quỷ Kiếm Vũ có nét tương đồng diệu kỳ. Nhưng quan sát kỹ, tôi lại phát hiện mặt nạ quỷ của Nhật Bản có một đặc điểm nổi bật, đó là mặt nạ họ đeo, nhỏ nhắn mà chật hẹp, có cảm giác như bị căng trên mặt, nhỏ hơn cả khuôn mặt của diễn viên. Tôi hỏi đây là lý do gì? Trả lời rằng: Thời xưa ở Nhật Bản khi diễn xuất, phần lớn là diễn cho giới quý tộc xem, địa điểm không lớn, mặt nạ làm nhỏ, khán giả vẫn nhìn thấy rõ.
Hóa ra, Quỷ Kiếm Vũ là một loại hình nghệ thuật mặt nạ. Mặt nạ được truyền từ Trung Quốc sang Nhật Bản vào thời Đường cùng với kỹ nhạc, tán nhạc, vũ nhạc.
Mặt nạ vốn không phải là thứ cố hữu của Trung Quốc, nó được truyền vào Trung Quốc từ Hy Lạp cổ đại và La Mã. Kịch mặt nạ của Hy Lạp, La Mã cổ đại thường diễn ở rạp hát lộ thiên, khán giả lên đến hàng nghìn hàng vạn, khoảng cách xa xôi, nên mặt nạ buộc phải làm to lớn, khoa trương, đường nét thô khoáng.
Sau khi nghệ thuật mặt nạ truyền vào Nhật Bản, các diễn viên Nhật Bản đã thay đổi phương pháp hóa trang mặt “dùng màu đỏ bôi lên mặt” thời cổ đại, mà tích cực sáng tạo sử dụng mặt nạ, nghệ thuật này cũng nhanh chóng hưng thịnh, thay thế cho việc hóa trang khuôn mặt. Trong quá trình phát triển của nghệ thuật mặt nạ Nhật Bản, ngoài đặc điểm mặt nạ nhỏ ra, một đặc điểm khác chính là chủng loại phong phú, mỗi loại đều có nét đặc sắc riêng, và hình thành hệ thống. Chẳng hạn như Nhã nhạc mặt nạ, Kỹ nhạc mặt nạ, Vũ nhạc mặt nạ, Ca vũ kỹ mặt nạ, Năng nhạc mặt nạ, Quỷ Kiếm Vũ là một loại của Năng nhạc mặt nạ, phân theo vai diễn, có sự khác biệt giữa hỉ, nộ, ai, lạc cũng như nhân vật thiện ác và chính tà. Dù là biểu cảm của loại mặt nạ quỷ nào, đều được khắc họa tinh tế mà chân thực. Người Bắc Thượng Xuyên tự hào nói với tôi: Điều này bất kỳ quốc gia nào sử dụng mặt nạ trên thế giới cũng không thể so sánh được. Tôi liên tưởng đến tình cảnh mặt nạ tuồng Nua ở vùng núi nơi tôi cắm chốt, phong phú đa dạng, màu sắc rực rỡ, rất được hoan nghênh, trong lòng khá không đồng tình. Nhưng nhìn kỹ, tôi vẫn phải thừa nhận, mặt nạ của Nhật Bản làm rất tinh xảo, mỗi món đều xứng đáng là một tác phẩm nghệ thuật. Nghe nói mặt nạ của họ có loại làm bằng gỗ, cũng có loại làm bằng bột giấy, bằng đất nung (Trung Quốc đều có những phương pháp này). Nghe nói thời kỳ cực thịnh của nghệ thuật mặt nạ Nhật Bản là vào thế kỷ 14, 15. Sau đó, dần dần có hình thức cố định, và được bảo tồn lại.
Điều khiến tôi hứng thú nhất, không phải là phong thái của nghệ thuật mặt nạ, mà là hình thức quản lý của các đoàn kịch Quỷ Kiếm Vũ Bắc Thượng Xuyên. Họ gọi chung là các đoàn thể bảo tồn Quỷ Kiếm Vũ, ở Bắc Thượng Xuyên và vùng lân cận ngoại ô thành phố, bao gồm cả các nơi chúng tôi từng tham quan như thị trấn Hòa Hạ, làng Giang Điếu Tử, thị trấn Thang Điền, tổng cộng có 12 đoàn thể. Nhưng các đoàn thể này đều thực hiện quản lý lỏng lẻo, bình thường đều tự đi làm, làm công việc chính của mình (phần lớn là nông dân; điểm này cũng tương tự với các thành viên đoàn Địa hí ở An Thuận). Đến ngày 7, 8, 9 tháng 8 hàng năm, trước hoạt động tế lễ thường niên một lần, tập trung lại huấn luyện, sau đó vui chơi cùng vạn dân. Đoàn Quỷ Kiếm Vũ lớn nhất có đến tận 160 người, cái đó phải ra quảng trường mới diễn được. Còn bình thường, các đoàn thể Quỷ Kiếm Vũ chỉ khi có hoạt động chúc mừng, mới được hiệp hội du lịch hoặc các cơ quan chính phủ triệu tập để biểu diễn, và trả thù lao (giống như họ biểu diễn cho những vị khách như chúng tôi). Điểm này thực sự đáng suy ngẫm. Cải cách đoàn kịch của chúng ta đã hô hào bao năm, nhưng thường là lúc muốn xem kịch thì không có người diễn; lúc tung hô rầm rộ ra mắt kịch mới thì người thực sự bỏ tiền mua vé xem lại rất ít. Đặc biệt là rất nhiều loại tuồng địa phương ở các tỉnh thành nội địa, quanh năm suốt tháng cũng không diễn được mấy suất, nhưng nhà nước lại bao nuôi cả một đoàn, mà khách du lịch từ nơi khác đến, thường không thiếu người muốn được tận mắt chứng kiến tuồng địa phương, tuồng truyền thống phản ánh phong tục tập quán địa phương, lại thà bỏ nhiều tiền cũng không xem được. Ngành du lịch phát triển hưng thịnh những năm gần đây, có thể nào liên kết với các đoàn kịch liên quan, từ góc độ bảo tồn văn hóa dân tộc, chuyên biệt phát triển các buổi biểu diễn phục vụ du lịch tham quan, để những nhân tài đỉnh cao có chí hướng nghệ thuật có nơi dụng võ, mà những người nhận lương đông đảo vốn chê lương thấp nhưng lại không có việc gì làm, hoàn toàn có thể đi phát huy tài năng khác của họ.
Đây là đôi lời ngoài lề đầy thừa thãi của tôi sau khi xem Quỷ Kiếm Vũ.
