Sir Lulworth Quayne đang thong thả dạo bước trong Vườn Thú của Hội Động vật học cùng người cháu trai vừa mới từ Mexico trở về. Anh cháu đang hứng thú so sánh và đối chiếu các loài động vật có họ hàng gần xuất hiện ở Bắc Mỹ và Cựu Thế giới.
Anh nhận xét: "Một trong những điều kỳ diệu nhất trong sự dịch chuyển của các loài chính là thôi thúc đột ngột muốn di trú và di cư thỉnh thoảng lại bùng lên, không vì lý do rõ ràng nào, ở các cộng đồng loài vốn quen sống yên ổn một chỗ."
"Trong thế giới loài người, hiện tượng tương tự thỉnh thoảng cũng đáng chú ý," Sir Lulworth nói; "có lẽ trường hợp nổi bật nhất từng xảy ra ở đất nước này khi cháu đang mải mê nơi hoang dã ở Mexico. Ý ta là cơn sốt dịch chuyển bất ngờ bùng lên trong ban quản lý và ban biên tập của một số tờ báo Luân Đôn. Nó bắt đầu bằng cuộc tháo chạy của toàn bộ nhân viên một trong những tờ tuần báo xuất sắc và năng động nhất của chúng ta đến bên bờ sông Seine và những ngọn đồi Montmartre. Chuyến di cư ấy diễn ra ngắn ngủi, nhưng lại báo hiệu một kỷ nguyên bất ổn trong thế giới báo chí, thổi một ý nghĩa hoàn toàn mới vào cụm từ 'lượng phát hành báo'. Các ban biên tập khác không chậm chân bắt chước tấm gương vừa được bày ra trước mắt họ. Paris chẳng mấy chốc lỗi mốt vì quá gần nhà; Nürnberg, Seville và Salonica trở thành những mảnh đất cắm sùI được ưa chuộng hơn cho đội ngũ nhân sự không chỉ của tuần báo mà cả nhật báo nữa. Các địa điểm ấy có lẽ không phải lúc nào cũng được chọn lựa khôn ngoan; việc một cơ quan ngôn luận hàng đầu về tư tưởng Kháng cách lại được biên tập suốt hai tuần liền từ Trouville và Monte Carlo nhìn chung được thừa nhận là một sai lầm. Và ngay cả khi các biên tập viên táo bạo và ưa mạo hiểm đưa bản thân cùng đội ngũ đi xa hơn nữa, vẫn có một số cuộc đụng độ không thể tránh khỏi. Chẳng hạn, tờ Scrutator, Sporting Bluff và The Damsels’ Own Paper đều chọn Khartoum trong cùng một tuần. Có lẽ chính mong muốn vượt qua mọi đối thủ cạnh tranh có thể xảy ra đã thúc đẩy ban quản lý tờ Daily Intelligencer, một trong những cơ quan ngôn luận vững chãi và đáng kính nhất theo trường phái Tự do, đưa ra quyết định dời văn phòng trong ba hoặc bốn tuần từ Fleet Street đến miền Đông Turkestan, tất nhiên là tính toán cả khoảng thời gian cần thiết cho cả lượt đi lẫn lượt về. Về nhiều mặt, đây là cuộc tháo chạy báo chí đáng chú ý nhất trong số những sự kiện từng diễn ra thời kỳ đó. Không hề có chuyện làm màu trong cuộc dventure này; chủ báo, quản lý, biên tập viên, các phó biên tập, người viết xã luận, phóng viên chủ lực, v.v., tất cả đều tham gia vào điều mà người ta thường gọi là Drang nach Osten; một cậu nhân viên văn phòng lanh lợi và thỏi việc là tất cả những gì còn lại ở cái tổ kén công nghiệp biên tập đã bỏ hoang."
"Làm việc gì ra trò việc nấy thế nhỉ, thưa bác?" người cháu nói.
"Chà, cháu thấy đấy," Sir Lulworth nói, "ý tưởng di cư đang dần mất đi uy tín bởi cách thực hiện nửa vời thỉnh thoảng diễn ra của nó. Cháu sẽ chẳng mảy may ấn tượng trước thông tin tờ báo này hay tờ báo kia được biên tập và xuất bản tại Lisbon hay Innsbruck nếu tình cờ thấy vị phó biên tập chủ lực hay biên tập viên mỹ thuật vẫn đang ăn trưa như thường lệ ở nhà quen thuộc của họ. Tờ Daily Intelligencer quyết định không chừa lại kẽ hở nào để người ta có thể bắt bẻ về tính chân thực trong cuộc hành hương của mình, và phải thừa nhận rằng ở chừng mực nào đó, các sắp xếp nhằm truyền tải bản thảo và duy trì những chuyên mục quen thuộc của tờ báo trong suốt chuyến hành trình dài ngày ra nước ngoài đã diễn ra trôi chảy và tốt đẹp. Loạt bài bắt đầu tại Baku về chủ đề 'Chủ nghĩa Cobden có thể làm gì cho ngành công nghiệp lạc đà' xếp vào hàng những đóng góp xuất sắc nhất cho văn học Tự do gần đây, trong khi các quan điểm về chính sách đối ngoại được tuyên bố 'từ một mái nhà ở Yarkand' ít nhất cũng cho thấy sự thấu hiểu tình hình quốc tế không kém gì những thứ nảy nở cách Phố Downing nửa dặm. Hoàn toàn phù hợp với những truyền thống lâu đời và tốt đẹp hơn của nghề làm báo Anh chính là cách thức trở về quê hương; không hoa hòe hoa sói, không quảng cáo cá nhân, không những cuộc phỏng vấn phô trương. Thậm chí một bữa trưa vinh danh tại Câu lạc bộ Voyagers cũng bị từ chối lịch sự. Thật vậy, người ta bắt đầu cảm thấy sự khiêm nhường của những nhà báo trở về đang bị đẩy đến mức độ câu nệ thái quá. Các thợ sắp chữ trưởng, nhân viên quảng cáo và những thành viên khác thuộc bộ phận phi biên tập, vốn dĩ không tham gia vào cuộc đại di cư, nay nhận ra việc liên lạc trực tiếp với tổng biên tập cùng đám cận thần khó khăn chẳng kém gì khi họ còn đang bận lưu trú ở Trung Á mà thông cảm được. Cậu nhân viên văn phòng cáu kỉnh, quá tải, vốn là cầu nối duy nhất giữa bộ óc biên tập và các phòng ban kinh doanh của tờ báo, đã mỉa mai giải thích sự xa cách mới này là 'phong cách Yarkand'. Hầu hết các phóng viên và phó biên tập dường như đã bị sa thải theo lối độc tài kể từ khi họ trở về và những người mới được tuyển dụng qua thư từ; đối với những người này, tổng biên tập cùng các cộng sự thân cận vẫn là một sự hiện diện vô hình, chỉ đưa ra chỉ thị thông qua những bức thư đánh máy cộc lốc. Một cái gì đó mang vẻ huyền bí, Tây Tạng và cấm kỵ đã thay thế sự huyên náo mang tính con người cùng sự giản dị dân chủ của những ngày trước khi di cư, và những ai muốn giao thiệp xã hội với những kẻ lang thang trở về cũng vấp phải trải nghiệm tương tự. Nữ chủ nhân rực rỡ nhất của Luân Đôn thế kỷ 20 đã ném viên ngọc hiếu khách của mình vào cái máng hứng thư từ dường như chẳng hề lay động của tòa soạn; có vẻ như chẳng có gì ngoài một mệnh lệnh Hoàng gia mới kéo được những kẻ ẩn dật ấy khỏi vỏ ốc tự phong của họ. Người ta bắt đầu bàn tán không mấy hay ho về ảnh hưởng của độ cao và bầu không khí phương Đông đối với những bộ óc và tính cách vốn không quen với những sự xa xỉ ấy. Phong cách Yarkand hoàn toàn không được lòng người."
"Còn nội dung tờ báo," người cháu hỏi, "chúng có cho thấy ảnh hưởng của phong cách mới không?"
"A!" Sir Lulworth nói, "đó mới là điều thú vị. Về các vấn đề trong nước, vấn đề xã hội và những sự kiện thông thường trong ngày thì không có nhiều thay đổi đáng kể. Một sự bất cẩn mang màu sắc phương Đông dường như đã len lỏi vào bộ phận biên tập, và có lẽ cả một chút mệt mỏi cũng là điều dễ hiểu đối với những người vừa trở về sau một chuyến đi tương đối gian khổ. Tiêu chuẩn xuất sắc trước kia hầu như không được duy trì, nhưng dù sao đi nữa, những đường lối chính sách và cách nhìn nhận chung vẫn không hề bị chệch hướng. Chính trong lĩnh vực đối ngoại mới có một sự thay đổi giật mình. Những bài báo thẳng thừng, đanh thép và bộc trực xuất hiện, được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ suýt chút nữa đã biến các cuộc diễn tập mùa thu của sáu cường quốc lớn thành những đợt tổng động viên. Dù tờ Daily Intelligencer có học được gì ở phương Đông đi chăng nữa, thì nó chắc chắn không tiếp thu nghệ thuật úp mở ngoại giao. Người dân trên phố rất thích những bài báo đó và mua tờ báo nhiều chưa từng thấy; còn những người ở Phố Downing lại có cái nhìn khác. Bộ trưởng Ngoại giao, người vốn được coi là khá kín tiếng, bỗng trở nên nói nhiều một cách tích cực khi liên tục bác bỏ những tình cảm được thể hiện trong các bài xã luận của Daily Intelligencer; và rồi vào một ngày nọ, Chính phủ đi đến kết luận rằng phải có một hành động dứt khoát và quyết liệt nào đó. Một phái đoàn gồm Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao, bốn nhà tài phiệt hàng đầu và một nhà truyền giáo Kháng cách nổi tiếng đã kéo đến các văn phòng của tờ báo. Ngay tại cánh cửa dẫn vào bộ phận biên tập, lối đi đã bị chặn lại bởi một cậu nhân viên văn phòng rụt rè nhưng đầy thách thức.
"'Các người không thể gặp tổng biên tập hay bất kỳ nhân viên nào đâu,' cậu ta thông báo."
"'Chúng tôi kiên quyết muốn gặp tổng biên tập hoặc một người có trách nhiệm nào đó,' Thủ tướng nói, và phái đoàn xông vào. Cậu bé đã nói đúng sự thật; chẳng có ai ở đó để mà gặp. Trong toàn bộ dãy phòng, chẳng có lấy một dấu hiệu của sự sống con người."
"'Tổng biên tập đâu?' 'Hay biên tập viên phụ trách chuyên mục quốc tế?' 'Hay trưởng ban xã luận? 'Hay bất cứ ai?'"
"Đáp lại loạt câu hỏi dồn dập, cậu bé mở khóa một ngăn kéo và lấy ra một chiếc phong bì kỳ lạ, mang con dấu bưu điện Khokand và niên hạn cách đó chừng bảy, tám tháng. Bên trong chứa một mảnh giấy ghi lại thông điệp sau:"
"'Toàn bộ nhóm đã bị một bộ lạc cướp bóc bắt giữ trên đường về nước. Đòi một phần tư triệu tiền chuộc, nhưng có lẽ trả ít hơn bọn chúng cũng nhận. Hãy thông báo cho Chính phủ, người thân và bạn bè.'"
"Đi kèm là chữ ký của các thành viên chủ chốt trong đoàn cùng hướng dẫn về cách thức và địa điểm giao tiền."
"Bức thư đã được gửi đến tay cậu nhân viên văn phòng phụ trách, và cậu ta đã lẳng lặng giấu nhẹm nó đi. Chẳng ai là anh hùng trong mắt nhân viên văn phòng của chính mình, và rõ ràng cậu ta cho rằng một phần tư triệu là một khoản chi tiêu không hợp lý cho một mục đích đầy mơ hồ như việc đưa một đám nhân viên báo chí lang thang hồi hương. Thế là cậu ta cứ thế nhận lương của tổng biên tập cùng những người khác, tự ý giả mạo các chữ ký cần thiết, tuyển thêm phóng viên mới, tự mình làm các công việc biên tập ở mức có thể, và tận dụng tối đa kho bài viết đặc biệt khổng lồ vốn được trữ sẵn để phòng khi khẩn cấp. Các bài viết về vấn đề quốc ngoại hoàn toàn do một tay cậu ta sáng tác."
"Tất nhiên toàn bộ sự việc phải được giữ kín hết mức có thể; một đội ngũ nhân viên tạm thời, đã tuyên thệ giữ bí mật, được bổ nhiệm để duy trì hoạt động của tờ báo cho đến khi những kẻ bị cầm tù đáng thương có thể được tìm kiếm, chuộc về, và đưa về nhà theo từng nhóm hai ba người để tránh gây chú ý, và dần dần mọi thứ được đưa trở lại quỹ đạo cũ. Các bài báo về đối ngoại lại quay về với những truyền thống quen thuộc của tờ báo."
"Nhưng," người cháu xen vào, "làm thế quái nào mà cậu bé lại có thể giải thích với người thân trong suốt mấy tháng trời về sự vắng mặt—"
"Đó," Sir Lulworth nói, "mới là cú đánh xuất sắc nhất trong tất cả. Gửi cho vợ hoặc người thân gần nhất của mỗi người mất tích, cậu ta chuyển một lá thư, bắt chước chữ viết tay của người được cho là tác giả một cách khéo léo nhất có thể, đồng thời viện cớ về chuyện bút mực tồi tàn; trong mỗi lá thư, cậu ta đều kể cùng một câu chuyện, chỉ thay đổi địa điểm đi đôi chút, đại ý rằng người viết, là người duy nhất trong cả nhóm không thể dứt ra khỏi sự tự do hoang dã và sức hút của cuộc sống phương Đông, sẽ dành ra vài tháng để lang thang ở một vùng đất được lựa chọn nào đó. Rất nhiều người vợ đã lập tức lên đường truy đuổi những ông chồng lang thang của họ, và Chính phủ mất một khoảng thời gian đáng kể cùng rất nhiều rắc rối mới đưa được họ trở về từ những cuộc tìm kiếm vô ích dọc theo bờ sông Oxus, sa mạc Gobi, thảo nguyên Orenburg và những nơi khỉ ho cò gáy khác. Ta tin rằng đến giờ vẫn còn một người đang thất lạc đâu đó tại Thung lũng Tigris."
"Còn cậu bé thì sao?"
"Vẫn đang làm báo."
