Một buổi trò chuyện điềm tĩnh vào buổi chiều, bên khung cửa sổ ngập nắng nhất của phòng khách. Có mặt Florrie, Isabel, May, Lucilla, Kathleen, Dora, Mary, cùng một số em khác đã dành thời gian tham gia buổi giảng phụ.
L. Thế các em đã thực sự đến đây, như những bé ngoan, để rồi phải thấy xấu hổ về bản thân mình sao?
Dora (với vẻ rất hiền lành). Dạ không, chúng em đâu cần phải làm cho xấu hổ; lúc nào tụi em chẳng thế.
L. Chà, thầy tin điều đó thật hơn hầu hết những lời ngầm khen ngợi đấy: nhưng các em biết đấy, mấy cô nàng láu lỉnh ạ, có những người có lý do để làm thế hơn những người khác. Các em có chắc mọi người đều thế, giống như em không?
Đồng thanh. Vâng, vâng; ai cũng thế ạ.
L. Cái gì! Cả Florrie cũng xấu hổ về bản thân ư?
(Florrie trốn ra đằng sau rèm cửa.)
L. Và Isabel nữa chứ?
(Isabel chui xuống gầm bàn.)
L. Còn May thì sao?
(May chạy vào góc phòng phía sau chiếc đàn piano.)
L. Và Lucilla?
(Lucilla lấy tay che mặt.)
L. Trời ơi, trời ơi; thế này thì không ổn chút nào. Thầy sẽ phải kể cho các em nghe về những thói hư tật xấu của đám pha lê, thay vì đức tính của chúng, để vực lại tinh thần cho các em vậy.
May (từ trong góc phòng bước ra). Ơ kìa! Pha lê cũng có thói hư tật xấu giống chúng em ạ?
L. Chắc chắn rồi, May ạ. Những đức tính cao đẹp nhất của chúng thể hiện qua cuộc chiến chống lại tật xấu của chính mình. Và có những viên mang rất nhiều khuyết điểm; thậm chí có những viên pha lê thực sự rất hư đốn.
Florrie (từ sau tấm rèm). Hư như em ạ?
Isabel (lò thò nhìn ra từ dưới khăn trải bàn). Hay như em ạ?
L. Chà, thầy không rõ nữa. Mấy đứa trẻ ạ, chúng chẳng bao giờ quên quy tắc cấu trúc ngữ pháp một khi đã được dạy. Nhưng thầy nghĩ nhìn chung, có những viên còn tệ hơn bất cứ đứa nào trong số các em. Không phải vì các em tỏ ra rạng rỡ hẳn lên chỉ trong chớp mắt vì lý do đó mà đáng yêu đâu nhé.
Dora. Ơ! Nhưng thế thì dễ chịu hơn nhiều chứ ạ.
(Mọi người dường như lấy lại được tinh thần. Vụ trốn tránh của Florrie và Isabel chính thức chấm dứt.)
L. Rốt cuộc thì các cô bé mới dịu dàng làm sao trước những thiếu sót của bạn bè! Thầy nghĩ giờ đây các em thực sự nên tự thấy xấu hổ về bản thân đấy, các em ạ! Thầy có thể nói cho các em biết, hôm nay các em sẽ được nghe về những phẩm chất pha lê cao quý nhất mà thầy có thể nghĩ tới: và thầy ước gì có nhiều chúng hơn nữa; nhưng pha lê có một bộ quy tắc đạo đức hạn chế, dù nghiêm khắc; và các đức tính cốt yếu của chúng chỉ có hai;—thứ nhất là tinh khiết, và thứ hai là hình dáng cân đối.
Mary. Tinh khiết! Điều đó có nghĩa là trong suốt – không màu phải không ạ?
L. Không; trừ trường hợp của một chất liệu trong suốt. Em không thể có một viên pha lê vàng trong suốt; nhưng em hoàn toàn có thể có một viên pha lê nguyên chất.
Isabel. Nhưng thầy đã bảo chính hình dáng mới làm cho các vật trở thành pha lê mà; vì vậy, chẳng lẽ hình dáng phải là đức tính hàng đầu của chúng, chứ không phải là thứ hai sao?
L. Nói rất đúng, cô bé chuột nhắt phiền phức của thầy. Nhưng thầy gọi hình dáng của chúng chỉ là đức tính thứ hai, bởi vì nó phụ thuộc vào thời gian, sự ngẫu nhiên, và những yếu tố mà viên pha lê không thể cưỡng lại được. Nếu nó bị làm nguội quá nhanh, hoặc bị rung lắc, nó buộc phải mang bất cứ hình dáng nào có thể; nhưng dường như ngay cả khi ấy, bản thân nó vẫn có sức mạnh loại bỏ tạp chất, nếu nó có đủ sự sống của pha lê. Đây là một viên thạch anh, hình dáng cũng khá ổn theo cách của nó; nhưng hình như nó đã trở nên uể oải và bệnh hoạn trong tâm hồn; và một chất đục như sữa nào đó đã lọt vào bên trong, hòa lẫn vào toàn bộ thể của nó. Nó làm cho viên thạch anh chuyển sang màu vàng khè nếu em giơ lên soi ánh sáng, và có màu xanh sữa ở bề mặt. Còn đây là một viên khác, vỡ thành hàng ngàn mặt cắt rời rạc, và hoàn toàn mất đi hình thù có thể nhận diện; nhưng lại tinh khiết như một dòng suối trên núi. Thầy thích viên này nhất.
Khán giả. Em cũng thích—và em—và em nữa.
Mary. Một nhà tinh thể học có thích thế không ạ?
L. Thầy nghĩ là có. Anh ấy sẽ tìm thấy nhiều quy luật hơn được minh họa một cách kỳ lạ trong viên pha lê có hình thù bất quy tắc nhưng tinh khiết ấy. Tuy nhiên, câu hỏi về việc cái nào trước cái nào sau này là một câu hỏi vô bổ. Sự tinh khiết trong phần lớn các trường hợp là một đức tính có trước, nếu không muốn nói là cao quý hơn; dù sao đi nữa, nghĩ về nó trước vẫn tiện lợi hơn cả.
Mary. Nhưng chúng ta nên suy nghĩ những gì về nó ạ? Có nhiều điều phải suy ngẫm không—ý em là, có nhiều điều làm người ta phải bối rối không?
L. Thầy không biết các em gọi thế nào là 'nhiều'. Đã lâu lắm rồi thầy chưa gặp thứ gì mà trong đó lại có ít điều để nghĩ. Chắc trong chuyện này không có nhiều lắm đâu. Viên pha lê hoặc là bẩn, hoặc là sạch,—và chấm hết. Đôi bàn tay của chúng ta cũng vậy, và trái tim chúng ta cũng thế—chỉ có điều em có thể rửa tay mà không làm thay đổi bản chất của chúng, nhưng trái tim hay pha lê thì không thể. Nhìn chung, khi còn trẻ, tốt hơn hết là các em nên cẩn thận để trái tim mình không cần phải giặt giũ quá nhiều; vì khi cần đến, có lẽ chúng cũng sẽ phải chịu cảnh vắt kiệt đấy.
(Khán giả hoang mang và không thoải mái. Cuối cùng Lucilla cũng lấy hết can đảm lên tiếng.)
Lucilla. Ơ! Nhưng thưa thầy, chẳng lẽ chúng ta không thể tự làm cho trái tim mình được sạch sẽ hay sao?
L. Không dễ dàng gì đâu, Lucilla ạ; thế nên tốt nhất là các em hãy giữ cho chúng được sạch sẽ khi chúng còn đang như vậy.
Lucilla. Khi chúng còn như vậy! Nhưng thưa thầy—
L. Gì thế?
Lucilla. Thưa thầy—chẳng phải—chúng ta vẫn được bảo rằng tất cả chúng đều là ác độc đó sao?
L. Đợi một chút đã, Lucilla; em đang bước vào một vùng đất gai góc đấy; và chúng ta phải bám lấy những viên pha lê của mình, ít nhất là cho đến khi chúng ta hiểu được điều thiện và điều ác của chúng nằm ở đâu; sau đó chúng có thể giúp chúng ta rút ra một số gợi ý hữu ích về chính mình. Thầy đã nói rằng sự tốt lành của chúng chủ yếu nằm ở độ tinh khiết của chất liệu, và sự hoàn hảo của hình dáng; nhưng những điều đó đúng ra là hệ quả của lòng tốt, chứ bản thân chúng chưa phải là lòng tốt. Những đức tính vốn có của pha lê, dẫn đến những điều kiện bên ngoài này, thực ra có vẻ được mô tả đúng nhất bằng những từ ngữ mà chúng ta dùng đối với các sinh vật sống—'sức mạnh của trái tim' và 'sự kiên định trong mục đích'. Dường như ở một số viên pha lê, ngay từ đầu đã có một sự tinh khiết không thể khuất phục của năng lượng sự sống, và sức mạnh của tinh thần pha lê. Bất kỳ chất chết nào, không chấp nhận nguồn năng lượng này, cản trở đường đi của chúng, đều hoặc bị loại bỏ, hoặc buộc phải nhận một hình dáng phụ thuộc đẹp đẽ nào đó; sự tinh khiết của viên pha lê vẫn không hề vấy bẩn, và từng nguyên tử của nó đều sáng ngời với năng lượng gắn kết. Sau đó, điều kiện thứ hai là, từ khi bắt đầu hình thành cấu trúc, một viên pha lê tinh tế dường như đã quyết tâm rằng nó sẽ đạt được một kích thước nhất định và một hình dáng nhất định; nó kiên trì theo đuổi kế hoạch này và hoàn thành nó. Đây là một viên thạch anh hoàn hảo dành cho các em. Nó mang một hình thù bất thường, và có vẻ rất khó kiến tạo—một hình chóp có các mặt cong, được cấu thành từ những khối chóp nhỏ hơn bên trong. Nhưng hoàn toàn không có một tì vết nào trên đường viền của nó từ đầu đến chí cuối; không một mặt nào trong hàng vạn mặt cấu thành của nó lại không sáng bóng như tác phẩm mài giũa của thợ kim hoàn (và còn tinh xảo hơn nhiều, nếu em nhìn cận cảnh). Các đầu nhọn của pha lê sắc bén như giáo mác; các cạnh của chúng chỉ cần chạm nhẹ là cắt được kính. Không thể tưởng tượng được điều gì quả quyết, trọn vẹn và định hình rõ ràng hơn thế. Ở chiều ngược lại, đây là một viên pha lê cùng chất liệu, mang một kiểu dáng hoàn toàn giản đơn—một lăng trụ sáu mặt trơn nhẵn; nhưng từ đế cho đến đỉnh—và nó dài tới chín inch—nó chưa từng lấy một giây phút nào quyết định xem mình sẽ có độ dày là bao nhiêu. Nó có vẻ bắt đầu bằng việc tự làm cho mình dày nhất có thể với lượng vật liệu trong tay. Thế nhưng vì vẫn chưa dày được như ý muốn, nó lại vụng về bám dính thêm chất liệu vào một bên sườn. Sau đó nó tự làm cho mình mỏng đi trong cơn hoảng loạn tiết kiệm; rồi lại phình to ra; rồi lại bỏ đói một bên để phóng to bên kia đi; rồi lại tự uốn éo lệch khỏi đường thẳng ban đầu. Mờ đục, bề mặt thô ráp, cạnh sắc nhổm, cột sống méo mó, nó trưng ra một hình ảnh mang đậm tính người về sự suy nhược và nhơ nhuốc; nhưng tệ nhất trong tất cả các dấu hiệu của sự suy tàn và bất lực ấy là, ở lưng chừng thân, một viên pha lê ký sinh, nhỏ hơn nhưng cũng bệnh hoạn không kém, đã bén rễ vào sườn của viên lớn hơn, gặm nhấm tạo thành một cái hốc quanh gốc của nó, rồi lại mọc ngược lên, hoặc chúc xuống, trái ngược với hướng của viên pha lê chính. Thế nhưng thầy không thể tìm thấy dù chỉ một chút khác biệt nhỏ nhất về độ tinh khiết chất liệu giữa viên đá cao quý bậc nhất đầu tiên, và viên đá đồi bại, phóng đãng này. Sự ô uế của viên sau nằm ở ý chí của nó, hoặc sự thiếu vắng ý chí.
Mary. Ôi, giá mà chúng ta có thể hiểu được ý nghĩa của tất cả những điều này!
L. Chúng ta có thể hiểu được mọi điều có lợi cho mình. Điều đó hoàn toàn đúng với chúng ta, cũng như đối với pha lê, rằng sự cao quý của cuộc sống phụ thuộc vào tính nhất quán của nó,—sự minh bạch trong mục đích,—năng lượng bình tĩnh và không ngừng nghỉ. Mọi sự nghi ngờ, ăn năn, chắp vá, sửa chữa lại, và tự hỏi không biết làm gì tiếp theo là tốt nhất, đều là thói hư tật xấu, cũng đồng thời là sự khốn khổ.
Mary (với vẻ rất đỗi ngạc nhiên). Nhưng chẳng lẽ người ta không phải ăn năn khi làm điều sai quấy, và do dự khi không nhìn rõ con đường mình đi hay sao?
L. Các em hoàn toàn không có quyền làm điều sai quấy; cũng không được phép dấn thân vào bất kỳ con đường nào mà mình không nhìn rõ. Trí tuệ của các em lúc nào cũng phải đi trước hành động một bước xa. Bất cứ khi nào các em không biết mình đang làm gì, chắc chắn là các em đang làm sai.
Kathleen. Trời ơi, nhưng em chẳng bao giờ biết mình đang làm gì cả!
L. Rất đúng, Katie ạ, nhưng biết được điều đó thôi cũng là một thành tựu lớn rồi. Và rồi các em sẽ nhận ra mình đã làm sai sau khi sự việc đã rồi; và có lẽ một ngày nào đó các em sẽ bắt đầu nhận thức được, hoặc ít nhất là suy nghĩ xem mình đang làm gì.
Isabel. Nhưng người ta chắc chắn không thể làm gì quá sai quấy nếu họ không biết, phải không thưa thầy? Ý em là, họ không thể quá hư đốn được. Họ có thể sai, giống như Kathleen hoặc em, khi chúng ta mắc lỗi; nhưng không phải cái sai theo cái cách khủng khiếp kia. Em không diễn đạt được ý mình; nhưng có hai loại sai quấy khác nhau phải không thưa thầy?
L. Đúng vậy, Isabel ạ; nhưng các em sẽ thấy rằng sự khác biệt lớn nhất nằm giữa những lỗi lầm có ác ý và vô ý, chứ không phải giữa sai quấy do cố ý hay vô tình. Rất ít người thực sự có ý định làm điều sai quấy—xét theo nghĩa sâu xa thì không một ai cả. Họ chỉ đơn giản là không biết mình đang làm gì. Cain đã không có ý định làm điều ác khi hắn giết Abel.
(Isabel hít một hơi thật sâu và mở trừng trừng hai mắt.)
L. Không đâu, Isabel ạ; và hiện nay giữa chúng ta có vô số kẻ mang tâm địa Cain, những kẻ tàn sát anh em mình hàng đống mỗi ngày, không chỉ vì những sự khiêu khích nhỏ hơn Cain từng chịu, mà còn chẳng vì sự khiêu khích nào cả—và chỉ vì những lợi ích chúng có thể vơ vét từ xương cốt người khác—vậy mà chúng chẳng hề nghĩ rằng mình đang làm điều sai trái mảy may nào. Rồi đôi khi các em thấy câu chuyện đảo ngược lại, như ở nước Mỹ trong những năm qua, nơi các em thấy Abel kiên quyết tiêu diệt Cain mà không hề nghĩ rằng mình đang làm sai. Khó khăn lớn nhất luôn là làm sao khai mở đôi mắt cho mọi người: việc chạm đến cảm xúc và làm tan nát trái tim họ thì rất dễ; điều khó khăn là làm vỡ đôi bộ óc của họ. Miễn là họ vẫn cứ ngu ngốc, thì việc các em thay đổi cảm xúc của họ hay không có ý nghĩa gì chứ? Các em không thể lúc nào cũng kè kè bên khuỷu tay họ để bảo cho họ biết điều gì là phải: và họ vẫn có thể làm sai y như trước, hoặc thậm chí tệ hơn; và những thiện ý tốt đẹp nhất của họ chỉ đơn thuần dọn sẵn con đường bằng phẳng cho họ—các em biết dẫn đi đâu rồi đấy, các em ạ. Bởi vì không phải bản thân nơi đó được lát bằng những thiện ý đó, như người ta vẫn hay truyền tai nhau. Các em không thể lát gạch đáy vực thẳm không đáy; nhưng các em có thể lát con đường dẫn đến đó.
May. Chà, nhưng nếu con người ta làm hết sức theo những gì họ có thể nhận thức được, thì chắc chắn đó là điều đúng đắn đối với họ rồi phải không ạ?
L. Không, May ạ, không đúng tẹo nào đâu; đúng là đúng, mà sai là sai. Chỉ có kẻ ngốc mới làm sai rồi thốt lên rằng mình 'đã làm vì mục đích tốt nhất'. Và nếu có một hạng người nào trên đời mà Kinh Thánh dùng lời lẽ nặng nề hơn cả, thì đó chính là những kẻ ngốc. Cách thức đặc biệt và chủ yếu của họ để tuyên bố 'Không có Chúa' chính là thế này, họ quả quyết rằng bất cứ điều gì là 'dư luận chung' của họ cũng đều là đúng: và rằng ý kiến của Chúa chẳng có chút tầm quan trọng nào.
May. Nhưng chắc chắn là không ai có thể luôn luôn biết được điều gì là đúng phải không ạ?
L. Đúng vậy, các em luôn có thể biết, ít nhất là cho ngày hôm nay; và nếu các em làm theo những gì mình thấy là đúng trong hôm nay, ngày mai các em sẽ nhìn thấy nó rõ ràng hơn và nhiều hơn. Chẳng hạn như ở đây, các em đang đi học, và phải học tiếng Pháp, số học, âm nhạc, cùng nhiều môn tương tự khác. Đó là điều 'đúng đắn' đối với các em ở hiện tại; điều 'đúng đắn' đối với chúng ta, những người thầy của các em, là bảo đảm sao cho các em học được nhiều nhất có thể mà không làm hỏng bữa ăn, giấc ngủ hay giờ chơi của mình; và những gì các em học được thì phải học cho thật tốt. Tất cả các em đều biết khi nào mình học bằng cả tấm lòng, và khi nào thì lười biếng lê la. Chắc là chẳng có chút nghi ngờ nào về lương tâm trong chuyện đó đâu nhỉ?
Violet. Dạ không; nhưng nếu một người muốn đọc một cuốn sách giải trí thay vì học bài thì sao ạ?
L. Em không thực sự gọi đó là một 'câu hỏi' chứ, Violet? Khi ấy em chỉ đơn giản là đang quyết định xem mình có kiên quyết làm điều sai quấy hay không mà thôi.
Mary. Nhưng trong cuộc sống sau này, biết bao khó khăn khủng khiếp có thể phát sinh, cho dù người ta có cố gắng tìm hiểu hay làm điều đúng đắn đến đâu đi nữa!
L. Em là một cô bé quá đỗi nhạy bén, Mary ạ, sẽ không cảm thấy điều đó đâu, dù em có chứng kiến thế nào đi chăng nữa. Rất nhiều khó khăn của các thiếu nữ bắt nguồn từ việc họ đem lòng yêu nhầm một người sai lầm: nhưng họ vốn không được phép để cho mình rơi vào lưới tình cho đến khi biết chắc đó là ý trung nhân đích thực.
Dora. Anh ta phải có mấy ngàn đồng một năm thì mới được ạ?
L. (ra vẻ khinh thường không thèm đáp). Dĩ nhiên có những cuộc khủng hoảng vận mệnh nhất định khi người ta phải tự lo cho bản thân và tính toán khôn ngoan xem mình đang làm gì. Chẳng bao giờ có sự nghi ngờ thực sự nào về con đường đi cả, chỉ là các em có thể phải bước đi rất chậm mà thôi.
Mary. Thế còn nếu người ta bị ép buộc phải làm một việc sai trái bởi một người có thẩm quyền trên mình thì sao ạ?
L. Em quý mến ạ, không ai có thể bị ép buộc làm một điều sai trái, bởi vì tội lỗi nằm ở ý chí: nhưng bất cứ ngày nào em cũng có thể bị ép buộc làm một việc chí tử, giống như em bị ép uống thuốc độc vậy; quy luật tự nhiên kỳ lạ trong những trường hợp như thế là, người bị trúng độc luôn là kẻ bất hạnh là em, chứ không phải kẻ đưa thuốc cho em. Đó là một quy luật rất kỳ lạ, nhưng nó là quy luật. Tự nhiên chỉ lo thực hiện cho xong hoạt động bình thường của chất thạch tín. Nó chẳng bao giờ bận tâm đi hỏi xem ai đã đưa nó cho em cả. Cũng thế, em có thể bị bỏ đói đến chết, về mặt đạo đức cũng như thể xác, bởi những lỗi lầm của người khác. Nhìn chung, các em là những đứa trẻ rất ngoan đang ngồi đây hôm nay;—các em có nghĩ rằng sự ngoan ngoãn của mình hoàn toàn do tự mình xoay sở mà có không? Hay các em dịu dàng và tử tế vì bản tính tự nhiên vốn dĩ thiên thần hơn những đứa trẻ nghèo khổ đang chơi đùa với đôi mắt hoang dại trên các đống rác ở ngõ ngách của những đô thị lớn; những đứa mà một ngày nào đó sẽ lấp đầy các nhà tù—hoặc tốt hơn là những nấm mồ của chúng? Chỉ có Thiên Chúa mới biết rõ rồi rốt cuộc chúng ta, và cả chúng ta - những kẻ đã đẩy chúng vào hoàn cảnh ấy, sẽ đứng ở nơi nào. Nhưng câu hỏi phán xét cốt lõi đối với tất cả chúng ta, có lẽ sẽ là: 'Ngươi có giữ được một tấm trái tim trong sáng suốt chặng đường qua không?' Con người em thế nào, người khác có thể thay em trả lời;—còn con người em đã cố gắng trở thành ra sao, chính em phải tự trả lời lấy. Trái tim đó có tinh khiết và chân thật không—hãy trả lời chúng ta điều đó đi!
Và thế là chúng ta quay trở lại với câu hỏi đầy ưu tư của em, Lucilla, câu hỏi mà thầy đã gác lại lúc nãy. Em sẽ thấy sợ khi phải trả lời rằng trái tim mình tinh khiết và chân thật phải không nào?
Lucilla. Vâng, quả thực là thế ạ thưa thầy.
L. Bởi vì em đã được dạy rằng nó hoàn toàn xấu xa—'chỉ toàn là điều ác liên miên'. Kỳ lạ thay, dù người ta hay nói thế, nhưng có vẻ như họ chưa bao giờ thực sự tin vào điều đó cả? Em có thực sự tin như vậy không?
Lucilla. Dạ có thưa thầy; em hy vọng là thế.
L. Rằng em mang một trái tim hoàn toàn tồi tệ?
Lucilla (có chút không thoải mái trước việc thay thế từ đơn âm bằng từ song âm, dẫu vậy vẫn kiên định với tín điều của mình). Vâng, thưa thầy.
L. Florrie, thầy chắc là em đang mệt rồi; thầy chưa bao giờ thích em ở lại khi mệt mỏi cả; nhưng em biết đấy, chúng ta không được phép đùa giỡn với chú mèo con khi đang nói chuyện đâu nhé.
Florrie. Ơ! Nhưng em không mệt đâu ạ; và em chỉ đang ấp nó thôi. Nó sẽ ngủ thiếp đi trên đùi em ngay bây giờ ấy mà.
L. Dừng lại! Điều đó làm thầy nhớ đến một chuyện cần cho các em xem, về các khoáng chất có hình thù giống như sợi tóc. Thầy muốn một sợi lông từ chiếc đuôi của con Tittie.
Florrie (hết sức bất lịch sự vì ngạc nhiên, thậm chí lặp lại cả lời nói). Từ đuôi con Tittie ạ!
L. Đúng vậy; một sợi màu nâu: Lucilla, em có thể với tới phần chóp đuôi của nó rất dễ dàng ngay dưới cánh tay của Florrie; hãy nhổ giúp thầy một sợi đi.
Lucilla. Ôi! Nhưng thưa thầy, làm thế nó sẽ đau lắm ạ!
L. Không sao đâu; nó không thể cào em được chừng nào Florrie còn đang giữ nó. Nghĩ lại thì, tốt nhất là em nên nhổ hai sợi.
Lucilla. Nhưng nhỡ nó cào Florrie thì sao ạ! Và nó sẽ đau lắm đấy thưa thầy! Nếu thầy chỉ cần lông màu nâu, hay là lấy hai sợi của em được không ạ?
L. Em thực sự muốn nhổ lông của chính mình hơn là lông của con Tittie ư?
Lucilla. Ôi, dĩ nhiên rồi ạ, nếu lông của em dùng được.
L. Nhưng thế thì hư đốn quá đấy, Lucilla!
Lucilla. Hư đốn ạ, thưa thầy?
L. Đúng vậy; nếu trái tim em không tệ đến thế, em sẽ thà nhổ sạch lông của con mèo còn hơn là nhổ một sợi lông của chính mình.
Lucilla. Ơ! Nhưng thưa thầy, ý em không phải là cái thứ xấu theo kiểu đó.
L. Thầy tin rằng, nếu nói đúng sự thật, Lucilla ạ, em chắc chắn sẽ muốn buộc một cái ấm nước vào đuôi con Tittie rồi đuổi bắt nó quanh sân chơi ấy chứ.
Lucilla. Thật lòng là em không hề muốn thế đâu thưa thầy.
L. Điều đó không đúng đâu, Lucilla; em thừa biết là không thể như thế được.
Lucilla. Thưa thầy?
L. Chắc chắn là không rồi;—làm sao em có thể thốt ra bất kỳ sự thật nào từ một trái tim như trái tim em đang mang cơ chứ? Nó hoàn toàn dối trá.
Lucilla. Ôi! Không, không; ý em không phải thế; ý em không phải là nó làm cho em nói dối hoàn toàn ra bên ngoài.
L. Chỉ là nó nói dối ngay trong lòng em thôi ư?
Lucilla. Vâng ạ.
L. Thế còn bề ngoài của em, em biết điều gì là thật và nói ra điều đó; và thầy có thể tin tưởng phần vỏ ngoài trái tim em; nhưng bên trong thì toàn là dơ bẩn và giả dối. Có phải thế không?
Lucilla. Chắc là vậy ạ: em cũng không hiểu rõ lắm.
L. Chẳng có dịp nào để mà hiểu cả; nhưng em có cảm nhận được điều đó không? Em có chắc rằng trái tim mình dối trá hơn mọi vật và vô cùng hiểm độc không?
Lucilla (cảm thấy nhẹ nhõm hẳn vì tìm thấy những cụm từ quen thuộc). Vâng, thưa thầy. Em chắc chắn điều đó.
L. (trầm ngâm). Thầy lấy làm tiếc vì điều đó, Lucilla ạ.
Lucilla. Em cũng rất tiếc ạ.
L. Em tiếc bằng bộ phận nào thế, Lucilla?
Lucilla. Tiếc bằng bộ phận nào ạ, thưa thầy?
L. Đúng vậy; ý thầy là, em cảm thấy sự tiếc nuối ở đâu? Ở bàn chân em à?
Lucilla (cười khúc khích một chút). Dạ không thưa thầy, đương nhiên là không rồi ạ.
L. Thế ở đôi vai của em chăng?
Lucilla. Dạ không thưa thầy.
L. Em chắc chứ? Bởi vì, thầy e rằng sự tiếc nuối ở đôi vai thì chẳng đáng giá là bao.
Lucilla. Chắc là em cảm nhận nó trong tim mình, nếu quả thật là em đang tiếc nuối.
L. Nếu quả thật là! Ý em muốn nói là em chắc chắn rằng mình hoàn toàn độc ác, vậy mà vẫn không hề bận tâm ư?
Lucilla. Dạ không, thực sự là em đã khóc vì chuyện đó rất nhiều lần.
L. À, vậy thì, em đang tiếc nuối trong tim mình còn gì?
Lucilla. Vâng, khi mà sự tiếc nuối ấy thực sự có giá trị nào đó.
L. Cho dù nó không đáng giá gì đi nữa, thì nó cũng chẳng thể nằm ở nơi nào khác ngoài chỗ đó được. Chẳng lẽ thấu kính tinh thể trong mắt em mới là thứ cảm thấy buồn rầu khi em khóc đấy phỏng?
Lucilla. Dạ không thưa thầy, đương nhiên là không rồi ạ.
L. Thế thì, chẳng lẽ em có tận hai trái tim; một cái thì độc ác, còn cái kia thì đau khổ? Hay là một bên của nó đang cảm thấy buồn thay cho bên kia?
Lucilla (đã mệt mỏi vì màn tra khảo lòng vòng và hơi bực bội). Thưa thầy, thật sự là em không thể hiểu nổi; nhưng thầy biết rõ câu chữ được viết thế nào rồi đấy—'có một luật khác ở trong các chi thể tôi, giao chiến với luật trong tâm trí tôi'.
L. Đúng vậy, Lucilla, thầy biết nó được viết ra sao; nhưng thầy không thấy việc biết điều đó sẽ giúp ích gì cho chúng ta, nếu chúng ta chẳng hiểu những gì được viết, cũng chẳng cảm nhận được nó. Và em sẽ chẳng tiến gần hơn chút nào tới ý nghĩa của một câu Kinh Thánh, nếu ngay khi bị nó làm cho bối rối, em lại trốn sang một câu khác, mang theo ba từ mới tinh—'luật', 'chi thể', và 'tâm trí'; mà hiện tại em chẳng biết nghĩa của từ nào cả; và về chúng, có lẽ em chẳng bao giờ khôn ngoan hơn được bao nhiêu; khi mà những bậc trí thức như Montesquieu và Locke đã dành phần lớn cuộc đời mình để cố gắng giải thích hai trong số những từ ấy.
Lucilla. Ơ! Xin thầy hãy hỏi người khác đi ạ.
L. Nếu thầy nghĩ có ai khác trả lời giỏi hơn em, Lucilla, thầy đã gọi người đó rồi; nhưng giả sử thầy tự mình cố gắng giải thích cảm xúc của em cho em nghe thì sao nhỉ?
Lucilla. Ơ vâng; xin thầy cứ giảng cho ạ.
L. Nên nhớ, thầy đang nói đến 'cảm xúc' của em, chứ không phải 'niềm tin'. Bởi vì thầy không thể nhận gánh vác việc giải thích niềm tin của bất kỳ ai. Dù vậy, trước tiên thầy vẫn phải thử giải thích đôi chút về niềm tin ấy, bởi vì thầy muốn dẫn dắt nó đến một kết cục nào đó. Theo như những gì thầy hiểu từ những điều em, hay bất kỳ ai khác được dạy dỗ như em, nói về vấn đề này,—thì các em nghĩ rằng có một thứ sự tốt lành bên ngoài, một dạng sự tốt lành kiểu mồ mả tô vôi, trông có vẻ đẹp đẽ ở bề ngoài, nhưng bên trong lại đầy rẫy sự ô uế: một tội lỗi sâu kín thẳm sâu, mà chính chúng ta cũng không cảm nhận được; và chỉ có Đấng Tạo Hóa của tất cả chúng ta mới nhìn thấu được mà thôi. (Tiếng mồi hôi đồng tình tán thưởng từ phía khán giả.)
L. Chẳng phải cơ thể cũng thế sao, giống như linh hồn vậy?
(Những ánh mắt mang hình dấu chấm hỏi.)
L. Chẳng hạn như một chiếc hộp sọ, đâu phải là một vật đẹp đẽ gì phải không?
(Những gương mặt nghiêm nghị, biểu thị ý nghĩa 'Chắc chắn là không rồi', và 'Rồi sao nữa đây?')
L. Và nếu tất cả các em có thể nhìn thấu bên trong nhau, bằng đôi mắt trong sáng, bất cứ điều gì mà Chúa nhìn thấy bên dưới những khuôn mặt xinh xắn kia của các em, thì chắc các em sẽ chẳng thích thú gì đâu nhỉ?
(Tiếng lầm rầm đáp 'Không'.)
L. Và điều đó cũng chẳng tốt đẹp gì cho các em phải không?
(Sự im lặng bao trùm.)
L. Xác suất cao là những gì Chúa không cho phép các em nhìn thấy, Ngài cũng không muốn các em nhìn thấy; thậm chí là không muốn các em nghĩ đến?
(Sự im lặng kéo dài.)
L. Chẳng hạn như sẽ chẳng có chút tốt lành nào cho các em đâu, mỗi khi các em đang rửa mặt và chải tóc, mà lại cứ mải nghĩ đến hình dạng của xương hàm, sụn mũi, hay những đường khâu răng cưa trên da đầu cả?
(Tiếng thì thầm quả quyết đáp Không.)
L. Lại càng tệ hơn nếu thay vì chỉ là những điều kiện cấu trúc kém quan trọng hơn và mang tính chuẩn bị, như ở bộ xương—hoặc những chức năng cấu trúc thứ yếu, như trong các hoạt động sống và chết—mà lại là bệnh tật thực sự xuất hiện trong cơ thể; gớm ghiếc và đáng sợ. Các em sẽ tìm cách chữa trị nó; nhưng một khi đã thực hiện các biện pháp cần thiết, các em sẽ không nghĩ rằng việc chữa trị có thể được thúc đẩy bằng cách cứ nhìn chằm chằm vào các vết thương mãi, hay cứ nghĩ về chúng. Ngược lại, các em sẽ phải biết ơn vì từng khoảnh khắc được quên đi điều đó: cũng như trong sức khỏe hằng ngày, các em phải biết ơn vì Đấng Tạo Hóa đã che đậy mọi thứ đáng sợ trong cấu trúc cơ thể các em dưới một vẻ đẹp ngọt ngào và hiển hiện; và đã biến điều đó thành nghĩa vụ, cũng là sự an toàn duy nhất của các em, để vui mừng trong vẻ đẹp ấy, ở cả bản thân mình và ở người khác:—thực ra không phải là che giấu, hay từ chối tin vào bệnh tật nếu nó xảy ra; mà là không bao giờ đắm chìm vào nó.
Giờ đây, sự khôn ngoan và bổn phận của các em đối với căn bệnh tâm hồn cũng hoàn toàn tương tự như vậy. Hãy xác định rõ ràng điều gì đang sai quấy với các em; và trong phạm vi các em biết bất kỳ phương tiện nào để sửa chữa nó, hãy áp dụng những phương tiện ấy, rồi kết thúc vấn đề: khi các em đang tự kiểm điểm bản thân, đừng bao giờ gọi mình đơn thuần là một 'kẻ có tội', đó chỉ là một cách mắng mỏ rẻ tiền; và hoàn toàn vô tích sự. Các em thậm chí có thể đâm ra thích thú và tự hào về nó nữa đấy. Nhưng hãy gọi thẳng mình là một kẻ dối trá, kẻ hèn nhát, kẻ lười biếng, kẻ phàm ăn tục uống, hay một kẻ khốn khổ ganh ghét với ánh mắt tà dâm, nếu quả thật các em thấy bản thân vướng phải bất kỳ điều nào trong số đó. Hãy thực hiện những biện pháp vững chắc để kiềm chế bản thân khỏi bất kỳ lỗi lầm nào mà các em đã xác định và quy tội chính đáng cho mình. Và ngay khi các em bước vào con đường sửa đổi một cách tích cực, các em sẽ không còn thấy hứng thú để mà rên rỉ về một sự mục ruỗng mơ hồ nào nữa. Về phần còn lại, các em sẽ thấy việc nhổ bỏ tận gốc các thói hư tật xấu khó khăn hơn nhiều so với việc bóp nghẹt chúng bằng cách thu nhận những đức tính tốt. Đừng nghĩ về những lỗi lầm của mình; lại càng đừng nghĩ về lỗi lầm của người khác: ở bất kỳ ai đến gần các em, hãy tìm kiếm những điều tốt đẹp và mạnh mẽ ở họ; hãy tôn trọng điều đó; hãy vui mừng vì nó; và trong khả năng của mình, hãy cố gắng bắt chước nó: rồi những thói hư tật xấu của các em sẽ tự rơi rụng đi, giống như những chiếc lá khô khi đến thời điểm của chúng. Nếu nhìn lại, toàn bộ cuộc đời các em có vẻ xù xì như một thân cây cọ; thì cũng đừng bận tâm, miễn là nó vẫn đang vươn lên; và có được bóng râm xanh mướt tuyệt đẹp cùng sức nặng của những chùm trái ngọt lịm ở trên đỉnh. Và ngay cả khi cuối cùng các em không thể tìm thấy nhiều điều tốt đẹp ở bản thân, hãy nghĩ rằng đối với vũ trụ, việc các em từng là ai hay hiện giờ là gì vốn chẳng có mấy ý nghĩa; hãy nghĩ xem có biết bao nhiêu người cao quý, nếu các em không thể trở thành một người như thế; và hãy vui mừng trước sự cao quý của họ. Một lượng lớn những lời xưng tội hiện đại, ngay cả khi thành thật, chỉ đơn thuần là thứ chủ nghĩa vị kỷ bệnh hoạn; thứ chủ nghĩa thà đắm chìm trong sự xấu xa của chính mình còn hơn là đánh mất tâm điểm chú ý đặt vào bản thân.
Mary. Nhưng nếu vậy, nếu chúng ta phải quên đi bản thân mình nhiều đến thế, thì câu tục ngữ Hy Lạp cổ đại 'Hãy tự biết mình' vì sao lại được ca ngợi và tôn trọng đến thế ạ?
L. Em yêu quý ạ, đó là câu châm ngôn của những câu châm ngôn; châm ngôn của thần Apollo, và của mặt trời;—nhưng các em nghĩ mình có thể hiểu rõ bản thân bằng cách nhìn vào bên trong chính mình sao? Không bao giờ đâu. Các em chỉ có thể biết mình là ai bằng cách nhìn ra bên ngoài bản thân. Hãy đo lường năng lực của mình với năng lực của người khác; hãy so sánh lợi ích của mình với lợi ích của người khác; hãy cố gắng hiểu xem mình trông như thế nào trong mắt họ, cũng như họ trông ra sao trong mắt các em; và hãy phán xét về bản thân trong mọi việc theo cách tương đối và phụ thuộc; chứ không phải tuyệt đối:—luôn bắt đầu với một niềm tin lành mạnh rằng xác suất cao là chẳng có điều gì quá đặc biệt ở các em đâu. Chẳng hạn, một số em có lẽ nghĩ rằng mình có thể viết thơ. Hãy đắm chìm vào cảm xúc và việc làm của bản thân:—và chẳng mấy chốc các em sẽ tự cho mình là Nữ thần Thơ thứ Mười; nhưng hãy quên đi cảm xúc của bản thân; và thay vào đó, hãy cố gắng hiểu lấy dù chỉ một vài dòng thơ của Chaucer hay Dante: và các em sẽ sớm bắt đầu cảm thấy mình chỉ là những cô bé ngốc nghếch—điều đó rất sát với thực tế đấy.
Tương tự, một điều gì đó giáng xuống đầu các em có thể trông giống như một tai họa lớn;—các em trầm ngâm suy nghĩ về những ảnh hưởng của nó đối với cá nhân mình; và bắt đầu nghĩ rằng đó là một sự trừng phạt, hay một lời cảnh báo, hoặc điều này điều nọ mang ý nghĩa sâu xa; và rằng tất cả các thiên thần trên thiên đàng đều đã gác lại công việc của họ trong chốc lát để chỉ để theo dõi tác động của nó lên tâm trí các em. Nhưng hãy từ bỏ sự nuông chiều tính vị kỷ của trí tưởng tượng ấy đi; hãy thử xem xét xem có những tai họa nào lớn hơn gấp ngàn lần đang xảy ra từng giây, đối với những con người đáng giá gấp hai mươi lần: và ý thức về bản thân của các em sẽ biến thành lòng trắc ẩn và sự khiêm nhường; và các em sẽ hiểu biết bản thân đủ để nhận ra rằng 'chẳng có sự cám dỗ nào xảy ra cho các em vượt quá sức loài người cả.'
Giờ đây, Lucilla, đó là những kết luận thực tế mà bất kỳ người có óc phán đoán nào cũng sẽ đúc kết ra được, giả sử như những đoạn kinh thánh liên quan đến sự xấu xa bên trong của trái tim nhiều và nổi bật như những gì những độc giả bất cẩn thường lầm tưởng. Nhưng cách mà những người bình thường đọc Kinh Thánh cũng giống y như cách mà các mấy nhà sư cổ đại từng nghĩ về loài nhím ăn nho. Họ lăn lộn (người ta kể lại vậy) hết vòng này đến vòng khác ở nơi những trái nho nằm rải rác trên mặt đất. Loại quả nào dính vào gai của chúng, chúng sẽ mang đi và ăn hết. Thế nên những độc giả mang tâm lý loài nhím cũng lăn lộn hết vòng này đến vòng khác trên cuốn Kinh Thánh của họ và tuyên bố rằng bất cứ thứ gì dính vào gai của chính họ thì mới là Kinh Thánh; còn những thứ khác thì không. Nhưng các em chỉ có thể lấy được lớp vỏ của những câu kinh thánh theo cách đó thôi. Nếu các em muốn lấy phần nước ép của chúng, các em phải ép chúng lại thành từng chùm. Giờ đây, những câu kinh thánh được gom thành chùm nói về trái tim con người, tựu trung lại, không nhấn mạnh vào bất kỳ sự đồi bại vốn có nào trong tất cả các trái tim, mà nhấn mạnh vào sự khác biệt khủng khiếp giữa trái tim xấu và trái tim tốt. 'Người thiện, từ kho tàng thiện của lòng mình, phát ra những điều thiện; kẻ ác, từ kho tàng ác, phát ra những điều ác.' 'Những kẻ ở trên đá là những kẻ, với một trái tim lương thiện và tốt lành, sau khi nghe lời Chúa, liền gìn giữ lấy.' 'Hãy lấy sự vui mừng làm nơi Chúa, Ngài sẽ ban cho các em điều lòng mình ao ước.' 'Kẻ ác giương cung sẵn, để bắn lén những người có lòng ngay thẳng.' V cứ thế; chúng là vô số, đều chung một ý nghĩa như vậy. Và đối với tất cả chúng ta, vấn đề không hề là đi tìm xem có bao nhiêu hay có bao ít sự đồi bại trong bản tính con người; mà là để xác định xem, trong toàn bộ khối bản tính đó, chúng ta thuộc giống loài cừu hay loài dê; chúng ta là những người có lòng ngay thẳng bị bắn lén, hay là những kẻ có lòng quanh co đang đi bắn người khác. Và trong số tất cả các câu kinh thánh liên quan đến chủ đề này, đây là mệnh lệnh hết sức đơn giản và thiết thực mà các em chủ yếu phải ghi nhớ trong đầu. 'Hãy khá cẩn thận giữ gìn trái tim của con, vì các nguồn sự sống đều từ đó mà ra.'
Lucilla. Thế mà sao những câu kinh thánh trông có vẻ mâu thuẫn nhau thế ạ?
L. Thật vớ vẩn, Lucilla! Em có nghĩ rằng vũ trụ bắt buộc phải trông có vẻ nhất quán đối với một cô bé mười lăm tuổi không? Hãy ngước nhìn lên cửa sổ phòng em kìa;—em có thể nhìn thấy nó ngay từ chỗ mình đang ngồi. Thầy rất vui vì nó được để mở, đúng ra là phải thế vào một ngày đẹp trời thế này. Nhưng em có thấy nó trông giống như một vết đen sì trên bức tường ngập nắng không?
Lucilla. Vâng ạ, nó đen sì như mực ấy.
L. Thế mà em biết rõ đó là một căn phòng rất sáng sủa khi em bước vào bên trong; sáng sủa vừa đủ cho mọi nhu cầu để cô chủ nhỏ của nó có thể nhìn thấy đường dọn dẹp nhà cửa gọn gàng. Chà, cũng rất có thể là, nếu em nhìn thấu vào trái tim mình từ góc nhìn của mặt trời, nó có thể hiện ra như một cái hố đen thui thực sự; thậm chí mặt trời đôi khi có thể thấy tốt hơn khi nói cho em biết rằng nó trông giống như thế đối với Ngài; nhưng dẫu vậy Ngài vẫn sẽ bước vào đó và làm cho nó trở nên vô cùng rạng rỡ đối với em, nếu em không kéo các tấm màn che lại. Và câu hỏi duy nhất dành cho em, hãy ghi nhớ nhé, không phải là 'tối hay sáng?' mà là 'gọn gàng hay bừa bộn?' Hãy chăm chút thật kỹ việc quét dọn và trang hoàng của mình; và hãy chắc chắn rằng chỉ có kẻ bị trục xuất, hoặc một trong bảy kẻ còn độc ác hơn nấp sau lưng hắn, mới cứ tiếp tục thì thầm vào tai em rằng tất cả đều là một màu đen tối.
