L. Các em trẻ ạ, chúng ta đã thấy đủ rồi — dù là rất ít so với những gì có thể thấy nếu có thêm thời gian — về các cấu trúc khoáng chất được tạo ra bởi sự đối kháng rõ rệt, hay sự tranh chấp giữa các nguyên tố; những cấu trúc mà sự đa dạng của chúng, dẫu lớn đến đâu, cũng không cần phải khiến chúng ta ngạc nhiên: bởi vì chính chúng ta cũng cãi vã vì rất nhiều nguyên nhân vụn vặt; — hơn thế nữa, người ta có lẽ nên nghĩ rằng, những tinh thể, vốn chỉ có thể cảm nhận sự đối kháng chứ không thể tranh luận về nó, lại càng có thể như vậy hơn. Nhưng còn có một sự mô phỏng kỳ lạ hơn nữa về cách sống của con người chúng ta trong những hình thái xuất hiện không phải do bất kỳ lực đối kháng nào, mà chỉ đơn thuần là do tâm trạng thất thường và sự tùy hứng của chính các tinh thể; và sở dĩ thầy mời tất cả các em đến phòng học ngày hôm nay, là bởi vì, đương nhiên, đây là một phần của tâm hồn tinh thể vốn chắc chắn sẽ vô cùng thú vị đối với một khán giả phái nữ. (Những dấu hiệu phản đối rõ rệt từ phía vị khán giả vừa được nhắc đến.) Nào, các em không cần phải ra vẻ là nó sẽ không làm các em thích thú đâu; tại sao lại không chứ? Đúng là chúng ta, những người nam giới, không bao giờ có chuyện tùy hứng; nhưng điều đó chỉ khiến chúng ta càng thêm tẻ nhạt và khó chịu. Còn các em, những người rực rỡ chẳng kém gì pha lê, lại uyển chuyển trong cả sự tùy hứng, đầy sức mê hoặc bởi sự vô tận của những đổi thay. (Những tiếng thì thầm có thể nghe rõ: "Càng lúc càng tệ!" "Cứ như là chúng ta có thể bị lừa phỉnh theo cách đó không bằng!" v.v. Tuy nhiên, vị giảng viên quan sát thấy nét mặt của mọi người có phần điềm tĩnh hơn, liền tiếp tục.) Và sự mô phỏng kỳ lạ nhất, nếu không phải là những thay đổi về mốt thời trang của các em, thì ít nhất cũng là các lối trang phục dân tộc khác nhau của các em (vào những thời kỳ lành mạnh), lại diễn ra ở các tinh thể thuộc những quốc gia khác nhau. Chỉ cần có chút kinh nghiệm, hoàn toàn có thể nhận biết ngay từ cái nhìn đầu tiên rằng những tinh thể nào đó đã được tìm thấy ở vùng nào; và mặc dù, nếu chúng ta có kiến thức đủ rộng và chính xác, chúng ta tất nhiên có thể xác định được các quy luật và hoàn cảnh vốn dĩ đã tạo ra hình thái đặc trưng cho từng địa phương, thì điều này cũng đúng y như vậy đối với những ý tưởng của tâm trí con người. Nếu chúng ta có thể biết được những hoàn cảnh chính xác tác động đến nó, chúng ta có thể tiên đoán được điều mà giờ đây đối với chúng ta chỉ có vẻ là sự tùy hứng của tư duy, cũng như điều mà giờ đây chỉ có vẻ là sự tùy hứng của pha lê: thậm chí, xét cho cùng kiến thức của chúng ta, việc tìm ra một lý do giải thích tại sao các cô thôn nữ ở Bern lại đội những chiếc mũ hình con bướm, và các cô thôn nữ ở Munich lại đội mũ hình vỏ sò, đôi khi còn dễ dàng hơn là nói tại sao các tinh thể đá ở Dauphiné đều có phần chóp hình ống ngậm của sáo flageolet, trong khi các tinh thể ở St. Gothard lại đối xứng; hoặc tại sao đá fluor ở Chamouni có màu hồng và mang hình bát diện, trong khi đá fluor ở Weardale lại có màu xanh lục và mang hình lập phương.

Lại càng xa vời hơn nữa là hy vọng vào lúc này có thể giải thích được những khác biệt nhỏ trong các phương thức kết nhóm và kiến trúc. Lấy ví dụ, sự tùy hứng của chính khoáng vật duy nhất này, thạch anh; — những biến tấu dựa trên một chủ đề duy nhất. Nó có rất nhiều hình thái; nhưng hãy xem nó sẽ tạo ra những gì từ hình thái này, lăng trụ sáu mặt. Vì sự ngắn gọn, thầy sẽ gọi phần thân của lăng trụ là 'cột', và phần kim tự tháp ở các đầu tận cùng là 'chóp'. Nào, ở đây, đầu tiên các em có một cột thẳng, dài và mỏng như một cọng măng tây, với hai chiếc chóp nhỏ ở hai đầu; và ở đây các em có một cột ngắn và dày, vững chãi như một đống cỏ khô, với hai chiếc chóp bầu bĩnh ở hai đầu; và ở đây các em có hai chiếc chóp gắn liền vào nhau, và hoàn toàn không có cột ở giữa! Tiếp theo, đây là một tinh thể có phần cột phình to ở giữa và thon dần thành một chóp nhỏ; và đây là một tinh thể có cuống như một cây nấm, với một chiếc chóp khổng lồ đặt trên đỉnh của một chiếc cột mảnh khảnh! Rồi ở đây là một cột được xây dựng hoàn toàn từ những chiếc chóp nhỏ, với một chiếc chóp lớn nhẵn nhụi ở đỉnh. Và đây là một cột được xây dựng từ các cột và chóp; các chóp đều bị cắt cụt khoảng một nửa về phía đỉnh của chúng. Và trong cả hai trường hợp sau này, các tinh thể nhỏ được xếp bất kỳ, và dựng nên tinh thể lớn một cách lộn xộn; nhưng ở đây là một tinh thể được làm bằng các cột và những chiếc chóp bị cắt cụt, được xếp theo các bậc thang đều đặn suốt từ dưới lên trên.

Mary. Nhưng chẳng phải đây là những nhóm tinh thể, hơn là một tinh thể đơn lẻ sao?

L. Ý em thế nào là một nhóm, và thế nào là một tinh thể?

Dora (thì thầm vừa đủ nghe với Mary, người đang lúng túng bối rối). Em biết rõ là người ta không bao giờ mong đợi em phải trả lời đâu, Mary.

L. Thầy chắc chắn rằng điều này rất dễ. Em hiểu thế nào là một nhóm người?

Mary. Ba hoặc bốn người ở cùng nhau, hoặc khá nhiều người tụ tập lại với nhau, giống như các chiếc chóp trong những tinh thể này.

L. Nhưng khi rất nhiều người tụ tập lại với nhau, họ đâu có mang hình dáng của một người duy nhất?

(Mary vẫn ngập ngừng không đáp.)

Isabel. Thưa không, bởi vì họ không thể làm thế; nhưng, em biết các tinh thể thì có thể chứ; vậy tại sao chúng lại không làm thế cơ chứ?

L. À, chúng không làm thế; nghĩa là, chúng không phải lúc nào cũng làm thế, hay thậm chí là thường xuyên làm thế. Hãy nhìn đây, Isabel.

Isabel. Trông thật gớm ghiếc và xấu xí làm sao!

L. Thầy rất vui vì em thấy nó xấu xí như vậy. Thế mà nó lại được cấu thành từ những tinh thể đẹp đẽ đấy; màu sắc của chúng hơi xám và lạnh, nhưng phần lớn trong số chúng đều trong suốt.

Isabel. Nhưng chúng lại ở trong tình trạng hỗn độn thật là kinh khủng, kinh khủng!

L. Đúng vậy; sự hỗn độn nào cũng kinh khủng cả, khi nó xảy ra giữa những thứ vốn dĩ có trật tự tự nhiên. Chắc là phòng của một vài cô bé nào đó cũng có sự bừa bộn tự nhiên; bằng không thì thầy chẳng biết các em làm sao có thể sống nổi trong đó, nếu các em lại kêu la thảm thiết đến thế khi chỉ nhìn thấy những tinh thể thạch anh nằm trong sự hỗn độn.

Isabel. Ồ! Nhưng làm sao chúng lại có thể ra nông nỗi như thế được ạ?

L. Em có quyền thắc mắc lắm chứ. Thế mà các em sẽ luôn nghe mọi người nói năng cứ như thể họ cho rằng trật tự kỳ diệu hơn sự hỗn độn vậy! Nó quả là kỳ diệu — như chúng ta đã thấy; nhưng đối với thầy, cũng như đối với em, đứa trẻ ạ, điều kỳ diệu tột bậc lại nằm ở chỗ tự nhiên đôi khi lại có thể mang tính hủy diệt, hoang phí, hay chết chóc! Thầy ngắm nhìn mảnh kết tinh hoang dã này với sự kinh ngạc vô tận.

Mary. Nó xuất phát từ đâu vậy ạ?

L. Vùng Tête Noire của Chamonix. Điều làm cho nó càng kỳ lạ hơn nữa là nó lại nằm trong một mạch đá thạch anh mịn. Nếu nó nằm trong một lớp đá mục nát, thì điều đó cũng dễ hiểu thôi; đằng này, giữa một chất liệu mịn màng như thế, các tinh thể lại bị ném đống vào nhau; một số lớn, vô số thì nhỏ (nhỏ gần như bụi), lăn lóc đè lên nhau như một đám đông hoảng loạn, và dính chặt lấy nhau bằng các cạnh, các gờ, các mặt lưng và đầu; một số bị oằn đi, một số bị đẩy thụt vào hay lồi ra, và tất cả đều bị làm hỏng đồng thời mỗi cái lại làm hỏng những cái còn lại.

Mary. Và sao mà tất cả chúng đều bẹt dí thế ạ?

L. Đúng vậy; đó là mốt ở vùng Tête Noire.

Mary. Nhưng chắc chắn đây là sự tàn lụi, chứ không phải sự tùy hứng chứ ạ?

L. Thầy tin rằng phần lớn đó là sự bất hạnh; và chúng ta sẽ cùng nghiên cứu những rắc rối của tinh thể này trong buổi giảng tiếp theo. Nhưng nếu em muốn ngắm nhìn những sự tùy hứng duyên dáng và hạnh phúc nhất mà bụi bặm có thể tạo ra, em phải đến vùng Hartz; không phải là thầy có ý định tự mình đến đó bao giờ, bởi vì thầy muốn giữ gìn cảm giác lãng mạn về cái tên ấy; và thầy đã tự làm tổn hại phần nào cảm giác đó khi nhìn thấy hình dáng đơn điệu và nặng nề của ngọn Brocken từ các vùng ngoại ô Brunswick. Nhưng dù cho các ngọn núi có đẹp như tranh vẽ hay không, thì những trò đùa mà lũ yêu tinh (như người ta kể lại cho thầy nghe) dạy cho các tinh thể ở đó lại đẹp đẽ đến mức không gì sánh bằng. Chúng tác động chủ yếu lên tâm trí của một loại khoáng vật dễ bảo, mang sắc xanh dương, là cacbonat vôi; thứ khoáng vật xuất hiện từ một lớp đá vôi xám. Lũ yêu tinh chăm sóc hết sức chu đáo cho việc học hành của nó, và bảo đảm rằng không có chuyện gì xảy ra làm tổn hại đến tính khí của nó; và khi nó có thể được cho là đã đạt đến thời điểm bước ngoặt — đối với một khoáng vật được giáo dục tốt, cũng giống như lễ ra mắt triều đình đối với một thiếu nữ — sau đó nó được kỳ vọng sẽ tạo ra các xu hướng thời trang — thì không có điểm dừng cho những cách hành xử xinh xắn của nó hết. Đầu tiên nó sẽ biến mình thành những mũi lao nhọn sắc bén tựa sương giá; ở đây, nó biến thành một lớp lông tơ trắng mịn như lụa; ở đây thành những chiếc vương miện và vòng nguyệt quế nhỏ xíu, sáng lấp lánh như bạc; tựa như để cho các nàng công chúa yêu tinh đeo vậy; ở đây nó nằm trên những chiếc đĩa nhỏ xinh xắn để họ dùng bữa; chẳng mấy chốc nó lại thành những ngọn tháp mà họ có thể bị giam cầm trong đó; tiếp đó là những hang động và ô cửa, nơi họ có thể tự biến mình thành những nữ tu yêu tinh, và chẳng một tên yêu tinh nào còn nghe tin tức gì về họ nữa; ở đây một phần của nó thành những bó lúa, giống như ngũ cốc; ở đây, một phần thành những đụn tuyết trôi, giống như tuyết; ở đây, một phần thành những tia sáng, giống như những vì sao: và, mặc dù tất cả những hình thái này, một cách tất yếu, là những hình dạng mà khoáng vật này cũng có ở những nơi khác, nhưng ở đây tất cả đều được tạo nên với một vẻ duyên dáng đến mức em có thể nhận ra đẳng cấp cao quý và dòng dõi của các tinh thể bất cứ nơi nào em bắt gặp chúng; và nhận ra ngay lập tức rằng chúng sinh ra từ vùng Hartz.

Đương nhiên, những thứ tuyệt mỹ thế này chỉ được tạo ra bởi những tinh thể hoàn toàn tốt tính và ôn hòa; và dĩ nhiên, cũng có những tinh thể xấu tính hay hành hạ lẫn nhau và làm phiền những tinh thể hiền lành hơn, tuy nhiên lại không dẫn đến bất kỳ cuộc chiến tranh nghiêm trọng nào. Ở đây (chỉ một lần này thôi) là một ít thạch anh có tâm địa xấu, đang hành hạ một khối bát diện fluor ôn hòa, chỉ hoàn toàn vì sự tùy hứng. Thầy đã ngắm nhìn nó vào đêm hôm trước lâu đến thế, và với sự kinh ngạc biết bao, ngay trước khi thổi tắt ngọn nến của mình, để rồi thầy rơi vào một giấc mơ kỳ lạ khác. Nhưng các em chắc không quan tâm đến những giấc mơ đâu.

Dora. Thưa không; hôm qua thì chúng em không; nhưng thầy biết đấy, bản chất chúng em vốn đầy sự tùy hứng; thế nên hôm nay thì có ạ: và thầy phải kể ngay cho chúng em nghe đi.

L. Ồ, các em thấy đấy, nữ thần Neith và công việc của nàng vẫn còn đọng lại rất nhiều trong tâm trí thầy; và rồi, thầy đã xem xét qua những thứ thuộc về vùng Hartz này vì các em, và nghĩ về thứ sự đồng cảm kỳ quặc dường như tồn tại trong chúng với công trình diềm mái và chóp nhọn vô cùng đẹp đẽ của kiến trúc miền Bắc. Thế nên, khi thầy chìm vào giấc ngủ, thầy tưởng như mình nhìn thấy nữ thần Neith và Thánh Barbara đang trò chuyện cùng nhau.

Dora. Nhưng Thánh Barbara thì liên quan gì đến chuyện đó cơ chứ?[152]

L. Các em yêu quý của thầy, thầy hoàn toàn chắc chắn rằng Thánh Barbara chính là vị thánh bảo trợ cho những kiến trúc sư chân chính: chứ không phải Thánh Thomas, mặc cho những người thợ xây cổ xưa từng nghĩ gì đi nữa. Có thể là rất tuyệt vời, theo quan niệm của các tu sĩ, khi Thánh Thomas đem toàn bộ số tiền của người chủ giao phó để bố thí cho người nghèo: nhưng việc phá vỡ hợp đồng là những nền móng tồi tệ; và thầy tin rằng, không phải ông ấy, mà chính là Thánh Barbara, mới là người giám sát công trình trong tất cả các kiến trúc mà em và thầy quan tâm. Dù thế nào đi nữa, thì chắc chắn đó chính là người mà thầy đã nhìn thấy trong giấc mơ của mình đang ở cùng nữ thần Neith. Neith đang ngồi dệt vải, và thầy tưởng chừng nàng trông có vẻ buồn bã, chậm rãi ném chiếc thoi dệt của mình; còn Thánh Barbara đang đứng bên cạnh nàng, trong một chiếc áo cứng nhắc, nhỏ xíu, đầy những đường gấp khúc ra vào và các góc cạnh; nhưng lại rực rỡ ánh thêu đến mức làm chói mắt thầy bất cứ khi nào nàng cử động; tà áo của nàng y hệt như một đống châu báu vỡ vụn, nó cứng đờ và đầy góc cạnh, lại vô cùng sặc sỡ và rực rỡ. Mái tóc của nàng xõa qua đôi vai trong những gợn sóng dài, mảnh mai, nhô ra từ bên dưới một chiếc vương miện ba chóp nhỏ, trông giống như một ngọn tháp. Nàng đang hỏi Neith về các quy luật kiến trúc ở Ai Cập và Hy Lạp; và khi Neith kể cho nàng nghe về kích thước của các kim tự tháp, Thánh Barbara nói nàng nghĩ rằng chúng sẽ đẹp hơn nếu có ba góc: và khi Neith kể cho nàng nghe về kích thước của đền Parthenon, Thánh Barbara nói nàng nghĩ rằng lẽ ra nó phải có hai gian ngang. Nhưng nàng đã rất hài lòng khi Neith kể cho nàng nghe về ngôi đền sương mai, và về những thiếu nữ Caryatid chống đỡ phần diềm mái của đền: và rồi nàng nghĩ rằng có lẽ Neith sẽ rất thích thú khi nghe kể về loại đền đài mà chính nàng đang xây dựng ở những thung lũng nước Pháp, và trên các mỏm đá bên sông Rhine. Thế nên nàng bắt đầu trò chuyện rôm rả, y như cách một trong số các em có thể nói chuyện với một bà cụ vậy; và quả thực nàng đã trò chuyện với Neith bằng những lời lẽ ngọt ngào nhất trên đời; và giải thích cho Neith nghe tất cả mọi điều về các họa tiết chóp uốn lượn và ngọn tháp chóp; còn Neith thì ngồi đó, với vẻ mặt rất đỗi trang nghiêm; và càng lúc càng trang nghiêm hơn khi Thánh Barbara tiếp tục nói; cho đến tận cuối cùng, thầy rất tiếc phải nói rằng, Thánh Barbara đã nổi giận đôi chút.

May (vẻ mặt vô cùng nghiêm trang). 'Thánh Barbara sao ạ?'

L. Đúng vậy, May. Tại sao nàng lại không thể nổi giận chứ? Thật là phát bực khi Neith cứ ngồi đó với cái vẻ ngoài như thế.

May. Nhưng mà, Thánh Barbara dẫu sao cũng là một vị thánh cơ mà!

L. Thế nào là thánh hả May?

May. Một vị thánh! Một vị thánh là — em chắc chắn là thầy biết mà!

L. Nếu thầy biết, điều đó cũng không làm thầy chắc chắn rằng em cũng biết đâu, May ạ: nhưng thầy thì không biết.

Violet (biểu lộ sự hoài nghi của cả khán giả). Ồ, — thưa thầy!

L. Nghĩa là, thầy biết rằng người ta gọi những kẻ được cho là tốt hơn những người khác là thánh: nhưng thầy không biết họ phải tốt hơn đến mức nào, thì mới được coi là thánh; cũng không biết một người có thể gần trở thành thánh đến mức nào, mà vẫn chưa hẳn là một thánh; rằng liệu tất cả những ai được gọi là thánh có thực sự là thánh hay không; và liệu tất cả những ai không được gọi là thánh, thì có phải không phải là thánh hay không.

(Không khí im lặng bao trùm; khán giả cảm thấy bản thân đang đứng bên bờ vực của những điều Vô Hạn — và có đôi chút bối rối — cùng sự hoang mang trước quá nhiều câu hỏi được đặt ra cùng một lúc.)

L. Hơn nữa, các em chưa từng nghe câu thơ nói về việc được 'gọi để trở thành thánh' hay sao?

May (đọc lại Thư gửi tín hữu Rô-ma, chương 1, câu 7).

L. Rất chính xác, May. Vậy thì, những ai được gọi để trở thành điều đó? Chỉ những người ở Rome thôi sao?

May. Tất cả mọi người, em cho là vậy, những ai được Thiên Chúa yêu thương.

L. Cái gì cơ! Cả các cô bé giống như các em nữa hay sao?

May. Tất cả những người đã trưởng thành, ý em là thế.

L. Tại sao lại không phải là các cô bé? Phải chăng khi còn nhỏ thì họ hư đốn hơn ư?

May. Ồ, em hy vọng là không.

L. Vậy thì tại sao lại không phải là các cô bé chứ?

(Khoảng lặng.)

Lily. Bởi vì, thầy biết đấy, chúng em không thể trở thành người có ích được dẫu cho có tốt đẹp đến mấy đi nữa;— ý em là, nếu chúng em có cố gắng để tốt đẹp đến đâu đi chăng nữa; và chúng em không thể làm những việc khó khăn — giống như các vị thánh.

L. Thầy e rằng, các em yêu quý ạ, những người lớn tuổi cũng chẳng có khả năng hay sự sẵn sàng nào hơn đối với những khó khăn của họ so với các em trước những khó khăn của các em đâu. Tất cả những gì thầy có thể nói là, nếu sau này thầy nhìn thấy bất kỳ em nào trong số các em, khi các em bước sang tuổi hai mươi bảy, hai mươi tám, đang nhíu mày suy tính trước bất kỳ công việc nào mà các em muốn thực hiện hay thấu hiểu, giống như thầy đã thấy em, Lily, đang nhíu mày nhìn tấm bảng đá vào sáng nay, thầy sẽ coi các em là những người phụ nữ vô cùng cao quý. Nhưng — quay trở lại với giấc mơ của thầy — Thánh Barbara quả thực đã nổi giận đôi chút; và thầy chẳng lấy gì làm ngạc nhiên cả. Vì các em không thể tưởng tượng được Neith trông có vẻ khiêu khích đến thế nào khi cứ ngồi đó tựa như một bức tượng bằng đá sa thạch; chỉ cặm cụi dệt vải như một cỗ máy; và chẳng hề đẩy nhanh nhịp ném thoi của mình chút nào; trong khi Thánh Barbara đang tha thiết kể cho nàng nghe tất cả về những điều tuyệt diệu nhất, và huyên thuyên không ngừng, nhanh như tiếng chuông ngân vào đêm Giáng Sinh, cho đến khi nàng nhận ra rằng Neith chẳng mảy quan tâm; và rồi Thánh Barbara đỏ bừng mặt lên như một đóa hồng, rồi dừng lại đúng lúc; — bằng không thì thầy nghĩ nàng thực sự đã thốt ra điều gì đó không hay rồi.

Isabel. Ồ, xin thầy hãy kể tiếp, nhưng khi đó Neith có nói gì không ạ?

L. Có chứ. Nàng nói một cách hết sức bình thản rằng: 'Nó có thể rất đẹp, tình yêu của ta ạ; nhưng tất cả chỉ là nhảm nhí mà thôi.'

Isabel. Ôi trời ơi, ôi trời ơi; rồi sao nữa ạ?

L. À; lúc đó thì bản thân thầy cũng hơi tức giận, và hy vọng Thánh Barbara sẽ nổi giận lôi đình; nhưng nàng lại không thế. Đầu tiên nàng cắn nhẹ môi; rồi thở dài một hơi thật dài — một tiếng thở dài hoang dã và ngọt ngào làm sao — rồi nàng quỳ sụp xuống và vùi mặt vào đôi đầu gối của Neith. Khi đó Neith mỉm cười đôi chút, và đã động lòng.

Isabel. Ồ, em mừng quá đi mất!

L. Và nàng chạm vào trán Thánh Barbara bằng một đóa hoa sen trắng; còn Thánh Barbara nấc lên một hoặc hai tiếng, rồi nói: 'Giá như người có thể thấy nó đẹp đẽ biết bao, và nó khiến con người cảm nhận sâu sắc nhường nào về những gì tốt đẹp và đáng yêu; và giá như người có thể nghe thấy lũ trẻ hát vang trong các nhà nguyện của Đức Mẹ!' Và Neith mỉm cười, — nhưng vẫn đượm buồn, — rồi nói: 'Làm sao em biết được những gì ta đã thấy hay đã nghe, hỡi người yêu dấu của ta? Em có nghĩ rằng tất cả những hầm mộ và ngọn tháp kia của em đã được xây dựng mà không có sự hiện diện của ta hay không? Chẳng có một cột trụ nào trong công trình Santa Maria del Fiore của Giotto mà ta không dùng thân giáo mao của mình để căn cho chuẩn xác khi nó vươn lên cả. Nhưng cái công trình chóp nhọn và ngọn lửa này đã đốt cháy trái tim bé nhỏ của em, tất cả chỉ là hư vô; và rồi em sẽ thấy nó đi đến kết cục gì, và điều đó sẽ đến rất nhanh thôi; và chẳng có ai đau buồn vì nó nhiều hơn ta đâu. Để rồi tất cả mọi người sẽ hoài nghi những biểu tượng và hình bóng đẹp đẽ của em. Người ta cần phải được trò chuyện một cách giản dị, em yêu ạ, nếu em muốn dẫn dắt họ một cách êm ái và lâu dài.'

Nhưng Thánh Barbara đáp lại rằng, 'Quả thực nàng nghĩ rằng ai nấy đều yêu thích công trình của mình,' và rằng 'người dân ở các thị trấn khác nhau vô cùng nhiệt thành với những ngọn tháp nhà thờ của họ chẳng khác gì đối với các đặc quyền hay các khu chợ của họ;' và rồi nàng mời Neith đến cùng xây dựng một công trình gì đó với mình, tường đối lập với tháp; và 'để xem liệu người dân có lấy làm thích thú với công trình của người nhiều bằng công trình của tôi hay không.' Nhưng Neith đáp lại rằng, 'Ta sẽ không tranh đua với em đâu, người yêu của ta ạ. Ta không tranh đấu với những ai yêu mến ta; còn đối với những kẻ thù ghét ta, việc tranh đấu với ta chẳng phải là điều hay ho gì, như nữ thợ dệt Arachne thừa biết. Và hãy nhớ lấy, con trẻ ạ, chẳng có điều gì được thực hiện một cách tốt đẹp, nếu nó được làm trong sự ganh đua; cũng chẳng có gì cao cả, nếu nó được làm trong sự kiêu ngạo.'

Khi ấy, Thánh Barbara cúi gằm mặt xuống tận nơi, và nói rằng nàng vô cùng hối hận vì đã cư xử ngốc nghếch như vậy; rồi nàng hôn Neith; và đứng suy tư trong một phút: rồi đôi mắt nàng lại rạng ngời trở lại, và nàng nói rằng nàng sẽ đi ngay lập tức để xây dựng một nhà nguyện với năm ô cửa sổ trong đó, bốn ô dành cho bốn nhân đức trọng tâm, và một ô ở giữa dành cho đức khiêm nhường, lớn hơn tất cả các ô còn lại. Và thầy tưởng như Neith suýt chút nữa đã bật cười thành tiếng; chắc chắn là đôi môi tuyệt đẹp của nàng đã bớt đi vẻ nghiêm nghị trong một khoảnh khắc; rồi nàng nói: 'Được rồi, tình yêu của ta, hãy xây nó đi, nhưng đừng nhồi nhét quá nhiều màu sắc vào các ô cửa sổ của em như em vẫn thường làm; bằng không thì chẳng ai có thể nhìn thấy gì để mà đọc sách bên trong được đâu: và khi nó được xây dựng xong, hãy để một vị linh mục nghèo ở làng làm lễ thánh hiến, chứ đừng là một tổng giám mục.' Thánh Barbara giật mình đôi chút, theo ý thầy nghĩ, và quay người lại như muốn nói điều gì đó; nhưng rồi lại đổi ý, thu gọn tà áo lại và bước ra ngoài. Còn Neith thì lại cúi mình bên khung cửi, nơi nàng đang dệt một tấm vải mang những sắc màu tối kỳ lạ, theo thầy nghĩ; nhưng có lẽ đó chỉ là do hiệu ứng sau ánh sáng lấp lánh từ tà áo thêu của Thánh Barbara mà thôi; và thầy cố gắng nhận diện những hình thù trên tấm vải của Neith, rồi tự làm mình rối trí giữa chúng, giống như người ta vẫn luôn thế trong những giấc mơ; và rồi giấc mơ thay đổi hoàn toàn, thầy thấy mình bỗng nhiên chìm đồn giữa một đám đông các tiểu yêu tinh theo trường phái Gothic và Ai Cập, những kẻ đang cãi vã nhau; ít nhất là những tên yêu tinh Gothic đang cố gắng gây sự cãi vã; bởi vì những tên yêu tinh Ai Cập chỉ ngồi đó với đôi bàn tay đặt trên đầu gối và phần tà áo nhô ra một cách rất cứng nhắc; rồi trừng mắt nhìn. Và sau một lúc, thầy bắt đầu hiểu được chuyện gì đang xảy ra.

Có vẻ như một số tiểu yêu tinh xây dựng hay gây phiền toái, những kẻ luôn xía vào mọi chuyện ngay cả trong những công trình Gothic tuyệt vời nhất, đã nghe lỏm được cuộc trò chuyện của Thánh Barbara với Neith; và đã tự định đoạt rằng Neith chẳng có nổi một thợ xây nào có thể đọ sức lại với chúng. Chúng chỉ là những tiểu yêu tinh đần độn, như các em có thể tưởng tượng qua việc chúng nghĩ được như vậy; và chưa từng làm nên tích sự gì to tát, ngoại trừ việc quấy rầy những thiên thần xây dựng vĩ đại theo lối Gothic trong công việc của họ và chơi trò trọc ghẹo lẫn nhau; quả thực, dạo gần đây chúng đã sống qua hết năm này đến năm khác, giống như loài dơi, tít tận dưới các gờ mái của các nhà thờ lớn Strasbourg và Cologne, chẳng có việc gì làm ngoài việc làm mặt quỷ nhạo báng những kẻ ở bên dưới. Tuy nhiên, chúng nghĩ rằng mình biết tuốt về nghệ thuật xây tháp; và những kẻ đã nghe thấy lời Neith nói liền đi kể lại cho những tên khác; và tất cả chúng lập tức bay tút xuống, ríu rít bằng tiếng Đức như những con quạ khoang, để cho người của Neith thấy chúng có thể làm được những gì. Và chúng đã tìm thấy một số thợ xây lâu năm của Neith ở đâu đó gần Sais, đang ngồi sưởi nắng với đôi tay đặt trên đầu gối; và mắng mỏ họ một trận tơi bời; còn người của Neith lúc đầu thì chẳng thèm đếm xỉa gì, nhưng sau một hồi, họ có vẻ mỏi mệt trước tiếng ồn ào; và một hoặc hai người chậm rãi đứng dậy, cầm lấy những cây thước đo của mình, và nói rằng, 'Nếu người của Thánh Barbara thích cùng họ xây dựng, tháp đấu với kim tự tháp, họ sẽ cho chúng thấy cách để xếp những viên đá.' Khi ấy, những linh hồn Gothic nhỏ bé liền nhào lộn hai vòng liên tiếp vì vui sướng; và tinh quái lè lưỡi trêu nhau sang một bên; và thầy nghe thấy những kẻ bên phía Ai Cập nói rằng, 'chúng chắc là một loài ếch nhái kỳ lạ nào đó — họ không nghĩ trong người lũ đó lại có chút kỹ năng xây dựng nào.' Tuy nhiên, những người thợ già cứng nhắc liền cầm lấy những cây thước của mình, như thầy đã kể, và đo đạc một khoảng không gian hình vuông trên cát; nhưng ngay khi những linh hồn người Đức nhìn thấy điều đó, họ liền tuyên bố rằng chính họ mới là những kẻ muốn có đúng khoảnh khắc mảnh đất đó để tự mình xây dựng. Sau đó, những thợ xây người Ai Cập đề nghị dời ra xa hơn, và những kẻ người Đức liền đáp lại rằng, 'Ja wohl.' Nhưng ngay khi người Ai Cập vừa đo xong một ô vuông khác, thì đám tiểu yêu người Đức lại bảo rằng chúng cũng phải chiếm lấy một phần trong số đó. Lúc bấy giờ, người của Neith bật cười; và nói rằng, 'chúng muốn lấy bao nhiêu tùy ý, nhưng họ sẽ không dời đổi bản vẽ kim tự tháp của mình thêm lần nào nữa.' Thế là đám tiểu yêu người Đức liền lấy ba mảnh đất và bắt đầu dựng ngay ba ngọn tháp; một lớn, hai nhỏ. Và khi người Ai Cập thấy chúng đã thực sự bắt đầu, họ liền đặt nền móng xung quanh bằng những viên đá vuông lớn; và bắt đầu xây dựng đều đặn đến mức suýt chút nữa đã nuốt chửng luôn ba ngọn tháp nhỏ của người Đức. Thế nên, khi đám tinh thần Gothic thấy vậy, chúng liền xây những ngọn tháp của mình nghiêng ngả, giống như ngọn tháp Pisa, để chúng có thể nhô ra ở bên sườn của kim tự tháp. Còn người của Neith thì trừng mắt nhìn chúng; và cho rằng điều đó thật khôn lỏi nhưng lại vô cùng sai quấy; và họ cứ tiếp tục tiến hành theo cách của mình mà chẳng nói năng gì. Lúc đó, những tiểu yêu Gothic vô cùng tức tối vì không thể làm hỏng hình dáng của kim tự tháp; và chúng ngồi bệt xuống dọc theo các gờ của nó để làm mặt quỷ; nhưng điều đó chẳng ích gì. Thế rồi chúng chạy đến các góc, gác khuỷu tay lên đầu gối, vươn người ra xa hết mức có thể và tiếp tục làm mặt quỷ; nhưng điều đó cũng chẳng đem lại tích sự gì nốt. Sau đó, chúng ngước nhìn lên bầu trời, há hốc miệng rộng, nuốt nước bọt và kêu lên rằng trời quá nóng để làm việc, rồi tự hỏi khi nào thì trời sẽ đổ mưa; nhưng điều ấy cũng chẳng ích gì luôn. Trong khi ấy, những linh hồn Ai Cập vẫn kiên nhẫn chồng từng bậc đá lên nhau. Nhưng khi đám người Gothic ngước nhìn lên, và thấy họ đã leo lên cao đến thế nào, chúng liền la lớn, 'Ach, Himmel!' và bay túa xuống tụ lại thành một đám mây đen kịt sát dưới mặt đất; rồi dùng đôi cánh của mình quét sạch một khoảng đất phẳng lì trên cát trong nháy mắt, và bắt đầu xây dựng một ngọn tháp thẳng đứng hướng lên trời nhanh nhất có thể. Còn người Ai Cập lại đứng yên tại chỗ để trừng mắt nhìn chúng; bởi vì đám tiểu yêu Gothic đã nổi giận thực sự và lúc này đang làm việc một cách vô cùng kỳ diệu. Chúng cắt đá sa thạch thành những dải mỏng manh như sậy; và chồng dải này lên dải khác khiến người ta chẳng thể nhìn thấy chỗ chúng khớp với nhau ra sao; rồi chúng đan xen chúng vào nhau giống như công trình đan lát bằng sọt và thắt nút chúng thành hình thù của những gương mặt gớm ghiếc, và của những loài quái thú kỳ lạ đang cắn xé lẫn nhau; và chúng cứ thế vươn lên cao mãi, cao mãi, rồi làm cả những chiếc cầu thang xoắn ốc ở các góc để những người thợ đang vác nặng có thể leo lên (vì thầy thấy chúng chỉ là những tiểu yêu yếu ớt và không thể bay nổi khi trên lưng mang theo những khối đá), rồi chúng làm cả những hành lang chạm trổ để chúng chạy vòng quanh; rồi lại vươn cao lên tiếp; với những công trình ngày càng tinh xảo hơn cho đến khi người Ai Cập tự hỏi không biết chúng định dựng lên một ngọn tháp hay một trụ cột nữa: và thầy nghe thấy họ nói với nhau rằng, 'Nó gần đẹp như cuống hoa sen vậy; và nếu không vì những gương mặt xấu xí kia, thì đây sẽ là một ngôi đền tuyệt đẹp, giả sử như chúng định xây dựng toàn bộ bằng những cột trụ to lớn nhường ấy!' Nhưng chỉ một phút sau đó thôi — ngay lúc đám tiểu yêu Gothic vừa đưa công trình của chúng vươn lên cao bằng tầng trên cùng, trừ đi ba hoặc bốn tầng của kim tự tháp — người Ai Cập liền hô hoán lên bắt chúng 'hãy chú ý xem mình đang làm gì, bởi vì lớp cát đang trôi đi từ bên dưới một trong các góc tháp của chúng rồi.' Nhưng đã quá muộn để mà chú ý xem chúng đang làm gì; bởi vì, chỉ trong tích tắc tiếp theo, toàn bộ ngọn tháp nghiêng ngả sang một bên; và lũ tiểu yêu Gothic trồi lên từ đó giống như một đàn chim hải âu rụt cổ, hợp thành một đám mây duy nhất; nhưng với những tiếng thét chói tai tệ hơn bất kỳ loài chim hải âu nào mà các em từng nghe thấy; và ngọn tháp sụp đổ xuống, đổ sập theo một khối, giống như một cây dương đang ngã gục, với phần đỉnh cắm thẳng vào sườn của kim tự tháp; và va vào đó khiến nó gãy vụn ra từng khúc ngắn. Và đương nhiên điều đó đã đánh thức thầy dậy!

Mary. Thật là quá đáng khi thầy lại có một giấc mơ như thế, sau tất cả những gì thầy đã kể cho chúng em nghe về kiến trúc Gothic chứ![Pg 109]

L. Nếu các em đã hiểu bất kỳ điều gì thầy từng kể cho các em về nó, các em sẽ biết rằng không có kiến trúc nào từng bị vẩn đục một cách thảm hại hơn; hay bị xóa bỏ một cách chính đáng hơn bởi sự hoàn tất của chính những sự ngu ngốc của nó. Hơn nữa, ngay cả trong thời kỳ huy hoàng của mình, nó vẫn phải đối mặt với những thảm họa kiểu này. Thầy đã đứng quá nhiều lần, trong niềm tiếc thương, bên cạnh mảnh vỡ vĩ đại của phần hốc thánh đường Beauvais, để có thể khắc ghi sâu sắc thực tế đó vào tâm trí mình. Dù vậy, chắc hẳn các em cũng phải nhận thấy rằng, những tiểu yêu này thuộc trường phái Flamboyant; hoặc ít nhất, thuộc các trường phái Đức tương ứng với nó về sự xa hoa tột độ.

Mary. Nhưng mà, thế thì viên tinh thể mà thầy đã mơ thấy tất cả những chuyện này đang ở đâu ạ?

L. Ở đây; nhưng thầy cho là tiểu thần Pthah lại vừa chạm tay vào nó rồi, bởi vì nó rất nhỏ. Tuy nhiên, các em thấy đấy, ở đây là kim tự tháp, được xây bằng những khối đá vuông lớn bằng đá fluor, vươn thẳng lên trời; và ở đây là ba ngọn chóp nhỏ của thạch anh tinh nghịch, vốn tự đặt mình lên cùng một nền móng vào cùng một thời điểm; chỉ có điều chúng nghiêng ngả như ngọn tháp Pisa, và nhô ra lệch lạc ở bên sườn: và đây là một ngọn tháp lớn bằng thạch anh trông như thể có ý định đứng thẳng tắp cách đó một khoảng; rồi sau đó lại ngã nhào vào phần chân của kim tự tháp, làm vỡ tung phần chóp của nó ra. Trên thực tế, nó đã kết tinh theo chiều ngang, và kết thúc một cách không hoàn hảo: nhưng rồi, do sự tùy hứng nào mà một tinh thể lại hình thành theo chiều ngang, trong khi tất cả những tinh thể còn lại đều đứng thẳng đứng? Thế nhưng điều này chẳng thấm vào đâu so với những ảo ảnh của đá fluor, thạch anh, và một vài khoáng vật đồng hành khác tương tự khi chúng được phép làm bất cứ điều gì chúng thích. Thầy có thể cho các em xem năm mươi mẫu vật, mà về mỗi mẫu trong số đó các em đều có thể tưởng tượng ra một câu chuyện cổ tích mới. Không phải là, trên thực tế, bất kỳ tinh thể nào lại được phép làm hoàn toàn những gì chúng thích; và rất nhiều trong số chúng phải chịu đựng những thử thách nghiệt ngã, có rất ít thời gian cho sự tùy hứng — những sinh vật tội nghiệp!

Mary. Em cứ nghĩ là chúng luôn trông như thể đang chơi đùa hoặc đang nghịch ngợm cơ chứ! Chúng phải chịu đựng những thử thách gì ạ?

L. Những thử thách rất giống với chúng ta. Bệnh tật và đói khát; những cơn sốt rét, cơn run và chứng liệt; sự áp bức; tuổi già, và tính tất yếu phải tàn lụi đi khi đến thời điểm của mình, giống như mọi thứ khác. Nếu trong lòng các em có chút lòng trắc ẩn nào, ngày mai các em phải đến đây và chia sẻ một phần những nỗi buồn của pha lê này nhé.

Dora. Em chắc chắn là chúng em sẽ khóc cho đến khi đôi mắt sưng đỏ lên mới thôi.

L. À, các em có thể cười, Dora ạ; nhưng thầy đã từng phải trầm ngâm, không chỉ một hay hai lần, khi thấy rằng ngay cả những tinh thể cuối cùng rồi cũng 'không thể không già đi'. Đó có lẽ chỉ là một câu tục ngữ nông cạn của ngài Thẩm phán; nhưng lại là một câu nói sâu sắc và rộng lớn đến đáng ngạc nhiên.

Dora (trầm ngâm, hiếm hoi lắm mới có lúc như vậy). Em đoán là việc trở nên già nua thật là khủng khiếp! Nhưng rồi (tươi tỉnh trở lại), chúng ta sẽ làm sao nếu thiếu đi những người bạn già thân thiết của chúng ta, và những vị giảng viên già tuyệt vời nhỉ?

L. Giá như tất cả những vị giảng viên già tuyệt vời đều được đoái hoảng ít như một người mà thầy quen biết——

Dora. Và nếu tất cả bọn họ đều không thực sự tâm huyết với những gì mình nói giống như vậy, thì chẳng phải họ xứng đáng bị như thế sao? Nhưng chúng em sẽ đến — chúng em sẽ đến, và sẽ khóc cho xem.