Toàn thể hội đồng, trong phòng học. Sáng nay đã có một trò chơi sắp xếp tinh thể, và giờ phải tổng kết kết quả. Cụ thể là, mọi người phải giải thích tại sao mình luôn ở những chỗ không đúng với vị trí được định sẵn.
L. (sau khi nhận và xem xét báo cáo). Các con làm khá tốt đấy, các em ạ: nhưng các con biết là những hình này rất dễ mà. Hãy đợi đến khi thầy vẽ cho các con bản thiết kế của một vài tinh thể tuyết nhé!
Mary. Em không nghĩ những hình đó sẽ là khó nhất đâu ạ:—chúng đẹp đến mức chúng ta sẽ nhớ vị trí của mình tốt hơn; và rồi tất cả chúng đều có hình dáng cân đối, hình ngôi sao: chính những hình chéo vặn vẹo kia mới là thứ khiến chúng ta sợ hãi.
L. Hãy đọc bài viết của Carlyle về trận chiến Leuthen, và học 'thế trận chéo' của Friedrich. Thầy nghĩ các con sẽ 'hoàn thành được nó cho mà xem, miễn là các con có thể di chuyển như một cặp compa.' Nhưng hãy nhớ rằng, khi các con có thể tạo ra những hình đơn lẻ khó nhất, các con mới chỉ học được một nửa trò chơi—thực ra không được một nửa đâu, so với cách mà chính các tinh thể chơi đùa.
Mary. Thật vậy ạ; còn có gì nữa ạ?
L. Hiếm khi có khoáng vật nào kết tinh đơn độc. Thường thì hai hoặc ba khoáng vật, theo các định luật tinh thể hoàn toàn khác nhau, sẽ hình thành cùng nhau. Chúng làm điều này hoàn toàn không một vết nứt hay lỗi lầm nào, khi chúng ở trạng thái tâm tính tốt đẹp; và hãy quan sát điều này có ý nghĩa gì. Nó có nghĩa là hai hoặc nhiều khoáng vật có bản chất khác nhau ấy, bằng cách nào đó, thỏa thuận với nhau về không gian mà mỗi bên sẽ cần;—thỏa thuận xem bên nào sẽ nhường chỗ cho bên kia tại điểm giáp ranh; hoặc theo mức độ nào thì mỗi bên sẽ tự điều chỉnh để phù hợp với hình dáng của bên kia! Và rồi mỗi bên chiếm lấy hình dáng được phép của mình, và phần không gian được phân bổ; nhường nhịn, hoặc được nhường nhịn trong quá trình kiến tạo, cho đến khi mỗi tinh thể tự khớp một cách hoàn hảo và duyên dáng với người hàng xóm có bản chất khác biệt của mình. Thế nên, để thực hành việc này, dù chỉ ở những điều kiện đơn giản nhất, các con phải chia thành hai nhóm, mặc hai màu áo khác nhau; mỗi nhóm phải chọn một hình thù khác nhau để xây dựng; và các con phải tạo ra một trong những hình thù này xuyên qua hình thù kia, cả hai cùng tiến hành vào một thời điểm.
Mary. Em nghĩ có lẽ chúng em xoay sở được ạ; nhưng em hoàn toàn không thể hiểu nổi các tinh thể làm thế nào. Điều đó dường như hàm ý sự sắp xếp kế hoạch từ trước quá nhiều, và sự nhường nhịn lẫn nhau quá lớn, cứ như thể chúng thực sự có sự sống vậy.
L. Đúng vậy, nó hàm ý cả sự đồng tâm lẫn sự thỏa hiệp, điều tiết mọi ý đồ bướng bỉnh trong thiết kế: và kỳ diệu hơn nữa, các tinh thể không phải lúc nào cũng nhường nhịn lẫn nhau. Chúng thể hiện chính xác những trạng thái tâm tính đa dạng mà con người có thể có. Thỉnh thoảng chúng nhường chỗ theo yêu cầu với vẻ duyên dáng và lịch sự hoàn hảo; tạo ra những nhóm hình thù kỳ lạ nhưng được hoàn thiện một cách tinh tế; và đôi khi chúng kiên quyết không nhường; mà chiến đấu dữ dội vì chỗ đứng của mình, đánh mất mọi hình hài và danh dự, thậm chí cả diện mạo vốn có trong cuộc tranh đấu đó.
Mary. Nhưng chẳng phải điều đó hoàn toàn kỳ diệu sao ạ? Làm sao mà người ta chưa bao giờ thấy điều đó được nhắc đến trong sách vở nhỉ?
L. Các nhà khoa học đều bận rộn xác định các định luật hằng định chi phối cuộc đấu tranh đó; những tâm trạng bất định này của các nguyên tố chẳng có chút ý nghĩa gì với họ. Và những người không nghiên cứu khoa học thì hiếm khi tự nhọc công suy nghĩ mỗi khi ngắm nhìn những hòn đá. Không phải là suy nghĩ đem lại nhiều ích lợi; càng suy nghĩ nhiều, người ta lại càng bối rối hơn.
Mary. Chắc chắn là nó kỳ diệu hơn bất cứ thứ gì trong thực vật học chứ ạ?
L. Mọi thứ đều có những điều kỳ diệu riêng của nó; nhưng, khi đã biết bản chất của loài thực vật, việc hiểu được một bông hoa sẽ làm gì và tại sao nó lại làm như vậy sẽ dễ dàng hơn là, với bất cứ điều gì chúng ta biết về bản chất của đá cho đến nay, việc hiểu được một tinh thể sẽ làm gì và tại sao nó lại làm như vậy. Các con lập tức thừa nhận một dạng ý chí và sự lựa chọn ở bông hoa, nhưng chúng ta lại không quen quy kết bất cứ điều gì tương tự cho tinh thể. Tuy vậy, thực tế là có nhiều điểm tương đồng với một số trạng thái cảm xúc của con người ở những hòn đá hơn là ở thực vật. Sự khác biệt giữa các tinh thể có tính khí ôn hòa và tính khí cọc cằn của cùng một loại khoáng vật còn lớn hơn nhiều so với bất kỳ hai mẫu vật nào của cùng một loài hoa; và tình bạn cũng như chiến tranh của các tinh thể phụ thuộc một cách rõ ràng và kỳ lạ vào tính nết đa dạng của chúng, hơn là bất kỳ sự gắn kết nào của các loài hoa. Ở đây, ví dụ nhé, có một viên ngọc hồng lựu tốt, sống cùng với mica tốt; một bên đỏ rực, bên kia trắng bạc; mica chừa lại khoảng trống vừa vặn để ngọc hồng lựu kết tinh một cách thoải mái; và ngọc hồng lựu sống hạnh phúc trong ngôi nhà nhỏ màu trắng của nó; vừa vặn với ngôi nhà ấy, giống như một con hà nằm trong vỏ của nó. Nhưng đây là những viên ngọc hồng lựu xấu xa sống với đám mica xấu xa. Hãy xem chúng tàn phá lẫn nhau kìa! Các con không thể phân biệt được đâu là đâu; những viên ngọc hồng lựu trông giống như những vết ố đỏ xỉn màu trên lớp đá đangn vụn vỡ. Nhân tiện, thầy chưa bao giờ hiểu được, nếu Saint Gothard là một vị thánh thực sự, tại sao ngài lại không thể quản lý đám ngọc hồng lựu của mình cho ngăn nắp hơn. Tất cả bọn chúng đều nằm dưới sự bảo trợ của ngài; nhưng thầy đoán là có quá nhiều đứa để ngài có thể chăm nom. Đường phố Airolo được lát bằng chúng đấy.
May. Lát bằng ngọc hồng lựu ạ?
L. Bằng phiến mica và ngọc hồng lựu; thầy đã đập mảnh này ra từ một viên đá lát đường. Giờ thì ngọc hồng lựu và mica vốn là bạn tự nhiên, và thường quý mến nhau; nhưng các con thấy đấy, chúng cãi vã khi không được dạy dỗ đàng hoàng ra sao. Lúc nào cũng vậy thôi. Các tinh thể tốt luôn thân thiện với hầu như tất cả các tinh thể tốt khác, dù chúng có ít cơ hội gặp nhau đến đâu đi nữa, hay thói quen của chúng có trái ngược nhau đến mức nào; trong khi các tinh thể xấu xa lại cãi vã lẫn nhau, dẫu cho thói quen của chúng có giống hệt nhau và chúng cứ nhìn thấy nhau hoài. Và dĩ nhiên là các tinh thể xấu xa còn cãi vã cả với những tinh thể tốt nữa.
Isabel. Thế còn những tinh thể tốt thì có nổi giận không ạ?
L. Không, không bao giờ: chúng chú tâm vào công việc và cuộc sống của riêng mình; và sống hết mình có thể, mặc dù chúng luôn là những kẻ phải chịu thiệt thòi. Chẳng hạn, ở đây có một tinh thể thạch anh thuộc dòng dõi thuần khiết nhất và tính khí tuyệt vời nhất, rủi thay nó lại sinh ra trong một khu xóm tồi tàn, gần Beaufort ở Savoy; và nó đã phải chiến đấu với thứ bùn vôi đê tiện suốt cả cuộc đời mình. Hãy nhìn đây, khi nó hãy còn là một đứa trẻ, thứ bùn ấy đổ ập xuống và gần như chôn vùi nó; một tinh thể yếu ớt hơn đã chết trong tuyệt vọng rồi; nhưng nó chỉ thu mình lại, giống như Hercules chống lại loài rắn, và bồi thêm một lớp thạch anh phủ lên lớp bùn; chinh phục nó,—giam cầm nó,—và tiếp tục sống. Rồi khi nó lớn hơn một chút, lại thêm bùn kéo đến; và trút lên người nó ở phía bên này; thế là nó lại phủ thạch anh lên lớp bùn đó, và tiếp tục sống trong sự tinh khiết của mình. Sau đó bùn lại ập đến các góc và cố che phủ chúng, mài mòn chúng đi; nhưng để đáp trả, nó mọc ra các tinh thể gờ chống ở các góc, tất cả đều chuẩn xác theo trục trung tâm của nó như những nhà nguyện xung quanh gian cung thánh của một nhà thờ lớn; và vây quanh lớp bùn; rồi lại khuất phục nó một lần nữa. Cuối cùng, bùn ập đến đỉnh của nó, và cố làm cùn đỉnh ấy; nhưng nó không thể chịu đựng điều đó dù chỉ một giây; và để mặc các sườn ruộm thô ráp nhưng tinh khiết, nó chiến đấu với lớp bùn ở chỏm đầu, đắp chồng chỏm này lên chỏm khác, đỉnh này tiếp đỉnh khác, cho đến khi bùn đành đầu hàng; và đây là đỉnh của nó, mịn màng và tinh khiết, kết thúc một khối kim tự tháp xen kẽ giữa bùn và thạch anh, cao nửa bàn chân!
Lily. Ồ, nó dễ thương làm sao! Thật là một tinh thể dũng cảm và đáng yêu! Nhưng em không thể chịu nổi khi thấy các sườn của nó đều bị vỡ nát và dính đầy bùn bên trong.
L. Đúng vậy; đó là một số phận bất hạnh cho nó khi sinh ra trong sự tranh chấp như thế; có những kẻ thù đê tiện đến mức việc bắt giữ chúng cũng là một dạng ô nhục. Nhưng hãy nhìn xem, ở đây lại có một loại đấu tranh hoàn toàn khác: thế lực đối địch có trật tự hơn, và đã chiến đấu với tinh thể tinh khiết theo các hàng ngũ vững chắc như hàng ngũ của chính nó. Đây không phải là sự cuồng nộ và cản trở đơn thuần của sự hỗn tạp chen chúc; đây là một sự thù địch có kỷ luật; quân đội đối đầu với quân đội.
Lily. Ồ, nhưng cái này đẹp hơn nhiều ạ!
L. Đúng vậy, vì cả hai nguyên tố đều có phẩm chất cao quý trong mình; thật tiếc là chúng giao chiến với nhau, nhưng chúng giao chiến một cách đầy hùng tráng.
Mary. Nhưng đây có phải là loại bùn giống như trong tinh thể kia không ạ?
L. Thầy dùng từ bùn cho ngắn gọn. Ở cả hai, kẻ thù thực sự đều là đá vôi; nhưng ở trường hợp đầu, nó hỗn độn và pha trộn với bùn thực sự; trong khi ở đây, nó gần như nguyên chất, và kết tinh thành dạng nguyên thủy của riêng nó, dạng sáu mặt xiên mà các con biết đấy; và từ những dạng này, nó lập thành các trung đoàn; rồi các tiểu đoàn của trung đoàn, và cứ thế tấn công trực diện thạch anh theo chiến thuật đội hình vuông đối đầu với cột binh.
Isabel. Xin thầy, xin thầy cho em xem với. Và thạch anh làm gì ạ?
L. Thạch anh dường như chẳng thể làm gì cả. Canxit cắt ngang qua nó trong mọi đợt tấn công. Hãy nhìn đây,—và ở đây nữa! Viên tinh thể đáng yêu nhất trong cả cụm đã bị chém đứt hẳn thành hai mảnh.
Isabel. Ôi trời ơi; nhưng hóa ra canxit cứng hơn thạch anh sao ạ?
L. Không, mềm hơn. Mềm hơn rất nhiều.
Mary. Nhưng thế thì làm sao nó có thể cắt được thạch anh cơ chứ?
L. Thực ra nó không cắt thạch anh, dẫu cho nó xuyên qua thạch anh đi nữa. Cả hai được hình thành cùng nhau, như thầy đã nói với các con; nhưng không ai biết bằng cách nào. Tuy vậy, thật kỳ lạ là loại thạch anh cứng này trong mọi trường hợp đều có tính cách dễ dãi, nhường nhịn mọi thứ khác. Đủ loại vật mềm tự tạo cho chúng những chiếc tổ bên trong nó; và nó chẳng bao giờ tự tạo tổ cho mình trong bất cứ thứ gì. Nó gánh vác toàn bộ công việc thô ráp bên ngoài; và bất kỳ loại khoáng vật hèn nhát hay yếu ớt nào cũng có thể ẩn náu bên trong nó. Hãy nhìn xem; đây là những phiến mica lục giác; nếu chúng nằm ở bên ngoài tinh thể này, chúng sẽ vỡ vụn như giấy cháy; nhưng chúng nằm ở bên trong nó,—không gì có thể tổn hại chúng,—thạch anh đã ôm ấp chúng vào tận sâu trái tim mình, giữ cho mọi rìa mỏng manh của chúng sắc bén hệt như thể chúng đang ở dưới nước, thay vì ngâm mình trong khối thạch anh. Đây là một mảnh bạc phân nhánh: các con có thể uốn cong nó chỉ bằng một cái chạm tay, nhưng dấu ấn của từng thớ bạc đều in hằn trên lớp đá mà nó nằm trong đó, cứ như thể thạch anh mềm mại tựa len vậy.
Lily. Ôi, thạch anh tốt quá, tốt quá! Nhưng nó không bao giờ lọt vào bên trong bất cứ thứ gì sao ạ?
L. Vì người hỏi là một cô bé người Ireland, có lẽ thầy có thể trả lời mà không sợ bị cười chê, rằng đôi khi nó cũng lọt vào bên trong chính mình. Nhưng thầy không nhớ là đã từng thấy thạch anh tạo tổ cho nó trong bất cứ thứ gì khác.
Isabel. Thưa thầy, có một chuyện cháu nghe thầy nói hồi học kỳ trước với cô Mary. Lúc đó cháu đang làm bài, nhưng cháu nghe thấy gì đó về những chiếc tổ; và cháu cứ nghĩ đó là tổ chim; thế là cháu không kìm được mà lắng nghe; và rồi, cháu nhớ ra, đó là về 'những chiếc tổ thạch anh trong đá hoa cương'. Cháu nhớ vì cháu đã thất vọng biết bao!
L. Đúng vậy, cô chuột nhắt của thầy, con nhớ hoàn toàn chính xác; nhưng thầy không thể kể cho con nghe về những chiếc tổ đó vào ngày hôm nay, và có lẽ cả ngày mai nữa; nhưng chẳng có sự mâu thuẫn nào giữa lời nói lúc trước và bây giờ của thầy cả; một ngày nào đó thầy sẽ chứng minh cho con thấy không có mâu thuẫn nào hết. Con có tin thầy trong lúc này không nào?
Isabel. Có chứ ạ, sao lại không!
L. Ồ, thế thì, cuối cùng, hãy nhìn vào cử chỉ lịch sự này ở thạch anh; nó diễn ra ở quy mô nhỏ, nhưng vô cùng xinh xắn. Ở đây có một khối thạch anh danh giá sống cùng với một loại khoáng vật màu xanh lục gọi là epidote; và chúng là những người bạn vô cùng thân thiết. Bây giờ, các con thấy đấy, một tinh thể thạch anh tương đối lớn và khỏe, cùng với một tinh thể epidote rất yếu ớt và mảnh mai, đã bắt đầu lớn lên, ở sát cạnh nhau, và ngặt nỗi lại nghiêng về phía nhau, để rồi cuối cùng chúng chạm vào nhau. Chúng không thể tiếp tục lớn lên cùng nhau được nữa; tinh thể thạch anh dày gấp năm lần, và khỏe hơn gấp hơn hai mươi lần, so với epidote; thế nhưng nó dừng lại ngay lập tức, ngay đúng khoảnh khắc huy hoàng nhất trong cuộc đời khi nó đang dựng lên chiếc đỉnh của chính mình! Nó để cho lớp màng mỏng manh nhợt nhạt của epidote vươn lên vượt qua nó; chịu dừng chiếc đỉnh của chính mình lại vì điều đó; và bản thân nó không bao giờ lớn thêm chút nào nữa.
Lily (sau một hồi im lặng ngạc nhiên). Nhưng thế thì thạch anh không bao giờ xấu xa sao ạ?
L. Có chứ, nhưng ngay cả viên thạch anh xấu xa nhất cũng trông có vẻ dễ tính khi so sánh với những thứ khác. Ở đây có hai ví dụ rất tiêu biểu; một bên là thạch anh tốt, sống cùng với ngọc bích trân châu tốt, và bên kia là thạch anh xấu, sống cùng với ngọc bích trân châu xấu. Ở cả hai trường hợp, thạch anh đều nhường bước cho chất carbonate sắt mềm mại; nhưng, ở trường hợp đầu, chất sắt chỉ chiếm không gian mà nó cần; và được cắm vào các mặt phẳng của tinh thể thạch anh với độ chính xác đến mức các con phải đập vỡ nó ra mới biết được nó có thực sự thâm nhập vào thạch anh hay không; trong khi các tinh thể sắt được hình thành hoàn hảo, và hơn thế nữa còn mang một lớp phấn mịn đáng yêu trên bề mặt. Nhưng ở đây, khi hai khoáng vật cãi vã, viên thạch anh bất hạnh bị xé toạc và rách nát toàn bộ bề mặt; và không có lấy một tinh thể sắt đơn lẻ nào mà các con có thể lần ra hình dáng hoàn chỉnh của nó. Dù vậy, thạch anh luôn là kẻ gánh chịu phần tồi tệ hơn trong cả hai trường hợp.
Violet. Chúng em có thể ngắm lại mảnh thạch anh bị vỡ với lớp màng mỏng yếu ớt vắt ngang qua đó được không ạ? Nó có vẻ là một thứ kỳ lạ và đáng yêu làm sao, giống như sự hy sinh thân mình của một con người vậy.
L. Sự hy sinh thân mình của con người không phải là một điều đáng yêu đâu, Violet ạ. Nó thường là một điều cần thiết và cao cả; nhưng không hình thức hay mức độ tự sát nào có thể đáng yêu được cả.
Violet. Nhưng sự hy sinh thân mình đâu phải là tự sát!
L. Thế nó là gì nào?
Violet. Là từ bỏ bản thân vì người khác ạ.
L. Ồ; thế con hiểu thế nào là 'từ bỏ bản thân'?
Violet. Là từ bỏ sở thích của mình, tình cảm của mình, thời gian của mình, hạnh phúc của mình, vân vân, để làm cho người khác hạnh phúc.
L. Thầy hy vọng con sẽ không bao giờ kết hôn với ai, Violet ạ, kẻ mà lại mong đợi con làm cho hắn hạnh phúc theo cách đó.
Violet (ngập ngừng). Theo cách nào ạ?
L. Bằng cách từ bỏ sở thích của con, hy sinh tình cảm và hạnh phúc của con.
Violet. Không, không, ý em không phải thế; ý em là, đối với những người khác thì mình phải làm thế chứ ạ.
L. Đối với những người không yêu thương con, và những người mà con chẳng biết gì về họ sao? Cứ cho là vậy đi; nhưng thế thì việc 'từ bỏ' này khác gì với tự sát nào?
Violet. Ơ, từ bỏ những niềm vui thì đâu phải là tự sát ạ?
L. Từ bỏ niềm vui sai trái thì không phải; đó cũng chẳng phải là hy sinh thân mình, mà là sự tự tu dưỡng. Nhưng từ bỏ niềm vui chân chính thì chính là tự sát. Nếu con từ bỏ niềm vui đi bộ, bàn chân của con sẽ teo lại; con thà chặt nó đi còn hơn: nếu con từ bỏ niềm vui ngắm nhìn, đôi mắt của con chẳng mấy chốc sẽ không thể chịu đựng được ánh sáng nữa; con thà tự móc chúng ra còn hơn. Và việc làm tàn tật chính mình cũng một phần là tự giết chính mình. Con cứ tiếp tục làm tàn tật bản thân đi, rồi chẳng mấy chốc con sẽ tước đoạt sự sống.
Violet. Nhưng sao thầy lại bắt em nghĩ đến câu kinh thánh nói về bàn chân và con mắt cơ chứ?
L. Quả thực các con được lệnh phải chặt đứt và móc ra, nếu bàn chân hay con mắt làm các con vấp ngã; nhưng tại sao chúng lại phải làm các con vấp ngã cơ chứ?
Violet. Em không biết; em chưa bao giờ hiểu rõ điều đó.
L. Dẫu vậy đó là một mệnh lệnh nghiêm khắc; một mệnh lệnh cần phải được thấu hiểu tường tận nếu muốn tuân theo cho đúng! Khi Helen bị bong gân cổ chân dạo trước, các con thấy nó phải được băng bó chặt chẽ đến mức nào: nghĩa là phải bị ngăn không cho hoạt động bất cứ điều gì, để nó hồi phục. Nhưng dải băng đó thì chẳng 'đáng yêu' tẹo nào.
Violet. Vâng, đúng thế ạ.
L. Và nếu bàn chân của con bị nghiền nát, hoặc bị bệnh, hoặc bị rắn cắn, thay vì chỉ bị bong gân, thì việc cắt cụt nó đi có lẽ là điều cần thiết. Nhưng cuộc phẫu thuật cắt cụt đó sẽ chẳng 'đáng yêu' đâu.
Violet. Không ạ.
L. Chà, nếu mắt và chân đã chết rồi, và phản bội con—nếu ánh sáng trong con là bóng tối, và chân con lao vào điều càn quấy, hay vướng vào cạm bẫy,—thế thì quả thực đã đến lúc phải móc ra và chặt đứt, thầy nghĩ vậy: nhưng, khi đã bị tàn phế như thế, con sẽ chẳng bao giờ có thể trở thành con người mà lẽ ra con có thể trở thành. Con bước vào cuộc đời, tệ nhất là trong trạng thái què quặt hoặc tàn phế; và sự hy sinh đó dẫu cần thiết nhưng không hề tốt đẹp.
Violet (sau một khoảng lặng). Nhưng khi người ta hy sinh bản thân vì người khác thì sao ạ?
L. Sao không phải là người khác hy sinh vì con?
Violet. Ơ! nhưng em không thể chịu đựng được điều đó.
L. Thế thì tại sao họ phải chịu đựng điều đó?
Dora (bất giác xen vào, đầy phẫn nộ). Thế còn trận Thermopylæ, và Protesilaus, và Marcus Curtius, và Arnold de Winkelried, và Iphigenia, và con gái của Jephthe thì sao ạ?
L. (vẫn giữ vẻ điềm nhiên trước cơn phẫn nộ). Thế còn con trai của người phụ nữ Sa-ma-ri thì sao?
Dora. Con của người phụ nữ Sa-ma-ri nào cơ ạ?
L. Hãy đọc sách Các Vua quyển hai, đoạn 6, câu 29.
Dora (vâng lời đọc). Thật là kinh khủng! Cứ như thể chúng em có ý định làm điều gì giống thế không bằng!
L. Các con hình như chẳng hiểu mảy may gì về điều mình đang nói cả, hỡi các em. Có sự khác biệt thực tế nào giữa 'điều đó' và những gì các con đang bàn tán không? Bọn trẻ người Sa-ma-ri chẳng có tiếng nói nào trong câu chuyện, đúng vậy; nhưng Iphigenia cũng làm gì có: cô thiếu nữ Hy Lạp rốt cuộc chắc chắn không bị luộc chín, cũng chẳng bị ăn thịt; nhưng điều đó chỉ tạo ra sự khác biệt về hiệu ứng kịch tính mà thôi; chứ không thay đổi về mặt nguyên tắc.
Dora (cắn môi). Thưa thầy, thế thì hãy bảo chúng em điều mà lẽ ra chúng em nên hiểu đi ạ. Cứ như thể thầy không dạy tất cả những điều đó cho chúng em, và chính thầy lúc này cũng đang tâm niệm điều đó hơn cả chúng em, nếu thầy chịu bớt cau có lại!
L. Ý thầy là, và từ trước đến nay vẫn luôn có ý này, hỡi Dora;—rằng ý muốn của Chúa đối với chúng ta là chúng ta phải sống nhờ vào hạnh phúc và sự sống của nhau; chứ không phải nhờ vào sự đau khổ hay cái chết của nhau. Thầy bắt các con đọc câu kinh vừa rồi khiến các con bị sốc như vậy, bởi vì mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái chính là hình mẫu tiêu biểu cho mọi sự giúp đỡ tốt đẹp giữa con người. Một đứa trẻ có thể phải hy sinh mạng sống vì cha mẹ mình; nhưng mục đích của Thiên Đàng là nó phải sống vì họ nhiều hơn;—rằng, không phải bằng sự hy sinh của nó, mà bằng sức mạnh, niềm vui, và sinh khí của nó, nó sẽ mang lại nguồn năng lượng đổi mới cho họ; và tựa như mũi tên trong tay dũng sĩ. Trong mọi mối quan hệ đúng đắn khác cũng vậy. Con người giúp đỡ lẫn nhau bằng niềm vui của mình, chứ không phải bằng nỗi buồn. Họ không được định sẵn để tự sát vì nhau, mà là để tự cường vì nhau. Và trong số rất nhiều điều thoạt nhìn có vẻ tốt đẹp nhưng rốt cuộc lại biến thành tai họa hoàn toàn do sử dụng nhầm mục đích, thầy không chắc nhưng có lẽ tinh thần hiền lành và hy sinh một cách thiếu suy nghĩ của những người tốt phải được xem là một trong những điều tai hại nhất. Họ thường xuyên được dạy rằng có một phẩm hạnh nằm trong chính sự đau khổ thuần túy, tự thân nó; và một cách dại dột hy vọng rằng điều tốt đẹp sẽ được Thiên Đàng mang lại từ tất cả những gì mà chính Thiên Đàng đã đóng dấu là cái ác để chúng ta có thể tránh xa nó,—đến mức họ chấp nhận nỗi đau và sự thất bại như thể đó là phần số được định sẵn cho mình; mà không bao giờ hiểu rằng sự thất bại của họ không vì thế mà bớt đáng tiếc đi chỉ vì nó mang tính thảm khốc hơn đối với kẻ thù của họ. Điều duy nhất mà một người tốt phải làm, và phải thấy được thực hiện, chính là công lý; anh ta không được phép tự sát hay sát hại người khác một cách vô cớ; hoàn toàn không phải là chối bỏ bản thân, vì anh ta lấy làm vui sướng trước những điều thiện, anh ta phải làm hết sức mình để đạt được niềm vui đó. Và thầy chỉ ước gì có đủ sức mạnh, lòng trung thành, và sự minh mẫn trong số những người đàn ông Anh quốc ngày nay, để giúp họ có thể kết đoàn thành một hội thề, nhằm thực thi bằng sức mạnh của trái tim và bàn tay, công lý giữa người với người cho tất cả những ai bước vào phạm vi ảnh hưởng của họ. Và cuối cùng, để các con tự rèn luyện, hãy lưu ý rằng, mặc dù có thể có lúc cần rất nhiều sự hy sinh và từ bỏ bản thân để sửa chữa những khiếm khuyết trong tính cách, nhưng ngay khi tính cách đã được hình thành, việc từ bỏ bản thân đó sẽ chấm dứt. Không có gì thực sự được làm tốt, nếu việc làm đó khiến các con phải đau đớn.
Violet. Nhưng thưa thầy, chẳng phải thầy vẫn luôn hài lòng với chúng em khi chúng em cố gắng làm hài lòng người khác, chứ không phải bản thân mình sao ạ?
L. Con gái yêu quý của thầy ơi, trong dòng chảy và kỷ luật hằng ngày của một cuộc sống đúng đắn, chúng ta phải liên tục và tương hỗ nhường nhịn lẫn nhau bằng mọi cách thức tử tế, lịch sự và trìu mến; và những sự nhường nhịn, phục vụ lẫn nhau ấy, mà tất cả các con đều biết rõ (không ai rành bằng) về thực tiễn và giá trị quý báu của chúng, đều tốt cho kẻ nhường cũng như người nhận: chúng củng cố và hoàn thiện con người cũng từng ấy sự xoa dịu và tinh tế hóa. Nhưng sự hy sinh thực sự toàn bộ sức mạnh, cuộc sống hay hạnh phúc của chúng ta cho người khác (dẫu có lúc cần thiết, và dẫu mọi sinh vật dũng cảm đều nắm giữ sinh mệnh trong tầm tay, sẵn sàng dâng hiến khi thời khắc ấy đến, hiên ngang như một người lính dâng hiến cuộc đời mình nơi chiến trận), rốt cuộc vẫn luôn là một sự cần thiết bi tráng và thoáng qua; chứ không phải là sự hoàn thành của quy luật sinh tồn liên tục. Sự hy sinh thân mình được săn lùng và tán tụng thường là một sự dại dột, và mang lại kết cục thảm khốc; và bằng việc tuyên truyền cũng như theo đuổi nó theo lối ủy mị, những người tốt không chỉ khiến phần lớn cuộc đời họ trở nên vô dụng, mà còn biến toàn bộ nền tảng tôn giáo của họ trở nên rỗng tuếch đến mức vào lúc này, trong khi quốc gia Anh quốc, bằng đôi môi của mình, ra điều dạy bảo mọi người phải 'yêu người lận như yêu mình', thì bằng đôi tay và đôi chân, họ lại cấu xé và giẫm đạp như loài dã thú; và trên thực tế, mọi kẻ có thể làm thế trong số họ đều sống dựa trên sức lao động của người khác. Tóm lại, bổn phận thường trực của mỗi người đối với đồng loại là phải nhận thức rõ năng lực và ân huệ đặc biệt của chính mình; và làm cho chúng mạnh mẽ hơn để giúp đỡ người khác. Các con có nghĩ rằng Titian sẽ giúp ích cho thế giới tốt hơn nếu ông ấy chối bỏ bản thân và không vẽ tranh, hay Casella sẽ giúp ích tốt hơn nếu ông ấy chối bỏ bản thân và không ca hát? Phẩm hạnh thực chất không có nghĩa là 'hành hạnh' mà là 'sức mạnh', là năng lượng sinh tử ngự trị trong trái tim. Chẳng phải dạo trước Sibyl đọc về nhóm từ bắt đầu bằng chữ V đó sao,—vital (tràn trề sinh lực), virtuous (đầy phẩm hạnh), vigorous (mạnh mẽ), v.v.,—trong sách của Max Muller hay sao? Con có thể kể cho các bạn nghe về điều đó không, Sibyl?
Sibyl. Dạ không ạ; thầy kể cho chúng em nghe được không ạ?
L. Không phải bây giờ, muộn lắm rồi. Hãy đến gặp thầy vào một lúc thảnh thơi nào đó ngày mai, nếu mọi chuyện đều suôn sẻ, thầy sẽ kể cho các con nghe. Nhưng cốt lõi của vấn đề là, các con ạ, ít nhất các con nên biết hai từ tiếng Latinh; hãy ghi nhớ rằng 'mors' có nghĩa là cái chết và sự trì hoãn; và 'vita' có nghĩa là sự sống và sự sinh sôi: và hãy luôn cố gắng, không phải để kìm hãm bản thân, mà là để làm cho bản thân bừng lên sức sống.
Violet. Nhưng thưa thầy, chẳng phải chúng ta phải kìm hãm những ham muốn trần tục của mình sao? và chắc chắn là chúng ta phải hy sinh bản thân, ít nhất là để phục vụ Chúa, nếu không phải để phục vụ con người?
L. Quả thật, Violet ạ, chúng ta đang trở nên quá nghiêm trọng rồi đấy. Thầy đã cho các con đủ bài học đạo đức cho một buổi trò chuyện rồi đấy nhé! Nào chúng ta cùng chơi đùa một chút đi. Lily, sáng nay con đã bận rộn gì ở cái gò kiến trong rừng thế?
Lily. Ồ, chính lũ kiến mới là kẻ bận rộn, chứ không phải em; em chỉ cố gắng giúp chúng một tay thôi ạ.
L. Và chắc là chúng không chịu để con giúp phải không nào?
Lily. Vâng, đúng thế ạ. Em không thể hiểu tại sao lũ kiến lúc nào cũng khó chịu đến thế khi người ta cố giúp chúng! Chúng đang khiêng những mẩu củi, nhanh hết mức có thể, băng qua một thảm cỏ; và kéo với đẩy, mệt nhọc biết bao; rồi cứ lăn lùng ngục,—trông đáng thương quá chừng; thế nên em đã nhặt vài mẩu củi và mang phụ chúng tiến lên một đoạn, nơi em nghĩ là chúng muốn đặt chúng vào đó; nhưng thay vì tỏ ý vui mừng, chúng lập tức vứt bỏ chúng đi, rồi chạy vòng quanh trông vô cùng giận dữ và hoảng sợ; và cuối cùng thì có bao nhiêu là con bò ngược lên ống tay áo em và cắn em khắp nơi, khiến em đành phải bỏ đi.
L. Thầy cứ tự hỏi không biết con đang làm trò gì nữa. Thầy thấy cuốn sách ngữ pháp tiếng Pháp của con nằm trên bãi cỏ phía sau, và thưa rằng có lẽ con đã sang nhờ lũ kiến khảo bài chia động từ tiếng Pháp hộ chăng.
Isabel. À! nhưng thầy đoán trật lất nhé!
L. Sao lại thế, Isabel? Thầy thừa biết là Lily không thể tự mình học thuộc lòng cái động từ đó rồi.
Isabel. Dạ không; nhưng lũ kiến có giúp được gì cho em ấy đâu.
L. Con có chắc là lũ kiến không thể giúp con được không, Lily?
Lily (suy nghĩ). Chắc là em phải học hỏi được điều gì đó từ chúng ạ.
L. Nhưng không đứa nào trong số chúng chịu bỏ đống củi để giúp con vượt qua thể động từ bất quy tắc đó cả sao?
Lily. Dạ, không hề ạ. (Cười cùng với một số bạn khác).
L. Các con đang cười cái gì thế, hỡi các em? Thầy không hiểu tại sao lũ kiến lại không thể bỏ dở công việc của chúng để giúp Lily làm bài của con bé,—khi mà ở đây có Violet đang nghĩ rằng con bé nên bỏ dở công việc của mình để giúp Chúa trong công việc của Ngài. Có lẽ, dẫu vậy, con bé có cái nhìn khiêm tốn hơn của Lily, và chỉ nghĩ rằng 'Chúa nên học hỏi điều gì đó từ nó' thôi chăng.
(Nước mắt lưng tròng trong mắt Violet.)
Dora (mặt đỏ bừng). Thật là quá đáng—thật là xấu hổ:—tội nghiệp Violet!
L. Các con yêu quý của thầy ơi, chẳng có lý do gì mà một đứa thì đỏ bừng mặt, còn đứa kia thì tái mét cả đi, chỉ vì các con trong một khoảnh khắc bị bắt phải cảm nhận sự vô lý của một câu cửa miệng mà các con được dạy để sử dụng, chung với một nửa thế giới sùng đạo cả. Chỉ có một cách duy nhất mà con người có thể giúp Chúa—đó là để Chúa giúp mình: và chẳng có cách nào danh tính của Ngài bị đem ra lợi dụng một cách tội lỗi hơn là việc gọi sự từ bỏ công việc của chính chúng ta là thực hiện công việc của Ngài.
Chúa là một người Cha nhân hậu. Ngài đặt tất cả chúng ta vào những nơi mà Ngài muốn chúng ta làm việc; và công việc đó thực sự là 'việc của Cha chúng ta'. Ngài chọn lựa cho mỗi sinh vật một công việc sẽ mang lại niềm vui thích cho chúng, nếu chúng làm việc đó một cách giản dị và khiêm nhường. Ngài luôn ban cho chúng ta đủ sức mạnh và sự minh mẫn cho những gì Ngài muốn chúng ta làm; nếu chúng ta tự làm mình mệt mỏi hoặc tự làm mình bối rối, đó là lỗi của chính chúng ta. Và chúng ta luôn có thể chắc chắn rằng, bất kể chúng ta đang làm gì, chúng ta không thể làm đẹp lòng Ngài, nếu bản thân chúng ta không hạnh phúc. Nào, giải tán thôi các con; và hãy vui vẻ hết mức có thể. Và khi nào không thể vui nổi, ít nhất cũng đừng có mà phồng mang trợn má ra vẻ ta đây giận dỗi nhé.
