L. Từ nãy đến giờ, các con ạ, chúng ta vẫn trò chuyện cứ như thể những viên pha lê có sự sống, biết vui đùa, cãi cọ, và cư xử ngoan hiền hay hư hỏng theo tính cách riêng của chúng, chẳng bị bất kỳ thế lực nào khác quấy rầy. Nhưng thực tế lại hoàn toàn trái ngược; hầu như tất cả các loại pha lê, bất kể tính cách ra sao, đều phải trải qua một đời sống nhọc nhằn và gánh chịu vô vàn bất hạnh. Thậm chí, nếu nhìn thấu đáo hơn, chúng ta sẽ nhận ra rằng sâu thẳm trong gốc rễ, mọi thói hư tật xấu của chúng thực chất đều là những nỗi bất hạnh. Thế nhưng, hôm nay thầy muốn các con thấy rằng, đôi khi, những viên pha lê hoàn hảo nhất cũng phải trải qua những nỗi thống khổ nào, dẫu đó chẳng phải do lỗi lầm của chính chúng.
Thứ màu đen này, vốn là một trong những vật đẹp đẽ hiếm hoi trên cờ-hờ thế gian, được gọi là "Tourmaline". Nó có thể trong suốt, mang màu xanh lá hoặc đỏ, bên cạnh sắc đen; và khi ấy, không một hòn đá nào có thể sánh kịp về độ rinh-rinh (chỉ là, thầy tin rằng toàn bộ thứ ánh sáng lọt vào trong nó khi thoát ra đều đã tơi tả đi nhiều, và phải mất một thời gian rất lâu sau mới phục hồi nguyên trạng). Dù vậy, đây vẫn là trạng thái phổ biến nhất của nó – đục ngầu và đen thẫm tựa đá hắc thiết.
Mary. "Tourmaline" nghĩa là gì ạ?
L. Người ta bảo đó là từ tiếng Ceylan, mà thầy thì không biết tiếng Ceylan; tuy nhiên, chúng ta luôn có thể biết ơn bất kỳ từ ngữ duyên dáng nào, bất luận ý nghĩa thực sự của nó ra sao.
Mary. Thế nó được cấu tạo từ những gì ạ?
L. Gói gọn một chút từ vạn vật; trong đó luôn có đá lửa, đất sét và man-giê; còn sắc đen chính là sắt, tùy theo ngẫu hứng của nó; bên cạnh đó là a-xít bo-ra-cíc, nếu con biết đó là chất gì; còn nếu chưa biết, hôm nay thầy sẽ không nói cho con hay; mà điều đó cũng chẳng có gì quan trọng; ngoài ra còn có bồ-tách và sô-đa; tựu trung lại, hóa học của nó giống một đơn thuốc của ông thầy lang thời trung cổ hơn là sự hình thành của một khoáng vật đáng kính. Nhưng có lẽ, chính nhờ cấu trúc kỳ lạ và phức tạp ấy mà nó mang một tập tính đặc biệt, khiến nó trở thành một trong những khoáng vật hấp dẫn nhất đối với thầy. Các con thấy đấy, hai viên pha lê này bị gãy ngang ở rất nhiều nơi, hệt như những đoạn cột cẩm thạch đen rơi ra từ một ngôi đền đổ nát; và chúng nằm đây, vùi mình trong thạch anh trắng, mảnh nọ nối tiếp mảnh kia, vẫn giữ nguyên đường nét của tinh thể ban đầu, trong khi thạch anh bồi đắp vào các khoảng trống ở giữa. Giờ đây, tourmaline có một thói quen hay làm điều này hơn bất kỳ loại khoáng vật nào khác mà thầy biết: đây là một mảnh khác mà thầy nhặt được trên sông băng Macugnaga; nó bị vỡ, giống như một trụ cột được xây bằng những phiến đá rất dẹt và rộng, thành khoảng ba mươi đốt, và tất cả các đốt này đều bị đẩy lệch sang một bên, gần như tạo thành một dãy bậc thang; rồi toàn bộ khoảng hở được lấp đầy bằng hỗn hợp bột thạch anh. Và cuối cùng, ở đây là một mảnh đá xanh Ấn Độ, trong đó cột đá trước hết bị bẻ khúc, rồi sau đó bị vặn xoắn thành hình chữ S.
Mary. Điều này có thể xảy ra bằng cách nào ạ?
L. Có hàng ngàn cách khiến nó xảy ra; khó khăn không nằm ở chỗ giải thích cách thức nó diễn ra, mà ở việc tại sao hiện tượng này lại xuất hiện ở một số viên pha lê này mà không có ở những viên khác. Các con sẽ chẳng bao giờ tình cờ bắt gặp một tinh thể thạch anh nào bị bẻ gãy hay vặn xoắn theo cách này. Nếu nó có rạn nứt hay vặn vẹo đi chăng nữa, điều mà đôi khi vẫn xảy ra giống như ngọn tháp Dijon, thì đó là do ý muốn hoặc khiếm khuyết của chính nó; dường như nó chưa bao giờ bị nghiền nát một cách thụ động cả. Nhưng nói về những thứ lực gây ra sự tàn phá thụ động này ở tourmaline – ở đây có một hòn đá sẽ cho các con thấy vô số lực như vậy đang cùng lúc tác động. Nó được biết đến với tên gọi "đá mã não dăm kết", rất đẹp như các con thấy đấy, và được trân trọng như một viên cuội quý: thế nhưng, qua những gì thầy được đọc hay được nghe, chưa từng có ai ngắm nhìn nó dù chỉ với chút ít sự chú ý. Ngay từ cái nhìn đầu tiên, các con sẽ thấy nó được cấu tạo từ những viên mã não sọc đỏ rất mịn, đã bị đập vụn thành những mảnh nhỏ, rồi lại được gắn kết với nhau bằng lớp keo dính, cũng làm từ mã não. Sẽ chẳng có gì đáng kinh ngạc trong chuyện này nếu chỉ có thế. Ai cũng rõ rằng nhờ sự chuyển động của các tầng địa chất, những mảng đá thường bị vỡ vụn thành từng mảnh; cũng như việc mã não thực chất là trầm tích của đá lửa do nước bồi đắp dưới những điều kiện nhiệt độ và áp suất nhất định: do đó, việc một viên mã não bị vỡ chẳng có gì là lạ; và việc nó được hàn gắn lại bằng chính dung dịch đã kết tinh nên nó ban đầu cũng vậy. Với lời giải thích này, hầu hết mọi người khi ngắm nhìn một khối mã não dăm kết, hay bất cứ thứ gì mang cấu trúc dăm kết, đều có vẻ thỏa mãn. Bản thân thầy cũng từng như vậy suốt hai mươi năm trời; nhưng gần đây, khi tình cờ lưu lại một thời gian tại thị trấn Baden của Thụy Sĩ, nơi bãi cát bên bờ sông Limmat gần như hoàn toàn cấu thành từ đá vôi dăm kết, thầy đã bắt đầu quan sát chúng một cách trầm ngâm; để rồi cuối cùng nhận ra rằng, tất cả chúng đều là những khối bí ẩn phong phú chẳng kém gì những chiếc óc người tội nghiệp từng u mê lạc lối. Mảnh mã não trong tay con đấy, Mary, sẽ cho con thấy nhiều hiện tượng thông thường của đá dăm kết; nhưng con không cần phải nhíu mày suy tư đến vậy đâu; hãy tin thầy đi, dù sống đến hết đời, cả con lẫn thầy đều sẽ chẳng bao giờ thấu hiểu nổi cách thức nó được tạo ra đâu.
Dora. Nghe có vẻ chẳng có mấy điểm tựa để mà tin tưởng nhỉ.
L. Xin lỗi con nhé, cô bé mèo nhỏ. Một khi chúng ta đã thực sự nắm bắt được mức độ rộng lớn và tính bất khuất của sự dốt nát nơi mình, đó lại là một chỗ dựa vô cùng vững chắc và bình yên: con có thể thoải mái ngả mình vào đó, tựa như trên một đám mây, để tề tựu đàm đạo cùng các vị thần. Kể từ đó trở đi, con sẽ chẳng còn phải bận tâm đến bản thân – hay bất cứ ai khác – bằng những học thuyết, hay những cuộc tranh cãi mâu thuẫn giữa các học thuyết nữa; con sẽ không còn bị nhức đầu hay thổn thức tâm can; và con sẽ chẳng bao giờ phải lãng phí chút ít sức lực hay quỹ thời gian eo hẹp của mình thêm nữa.
Tuy nhiên, vẫn có một số sự thật về việc tạo ra mã não này mà thầy có thể kể cho các con nghe; rồi sau đó các con có thể ngắm nhìn nó với sự kinh ngạc đầy thích thú chừng nào tùy ý; sự kinh ngạc thích thú ấy chẳng hề là sự phí phạm thời gian đâu.
Trước hết, nó không hề bị phá vỡ một cách tự do chỉ bằng một cú giáng; mà nó bị vặn xoắn hoặc nghiền nát một cách từ từ đến vỡ vụn. Các con chỉ có thể hình dung một cách vô cùng mờ nhạt về thứ sức mạnh tác động lên các dãy núi trong những giai đoạn chuyển dịch của sự vận động. Tất cả các con đều đã đọc qua một chút về địa chất học; và các con thừa biết các nhà địa chất nói chuyện thản nhiên thế nào về việc các dãy núi được nâng lên hay hạ xuống. Họ nói một cách dửng dưng như vậy chỉ vì đã quen với thực tế đó; nhưng chính tính phổ biến của hiện tượng ấy lại ngăn cản chúng ta hình dung một cách rõ ràng các điều kiện về lực lượng có liên quan. Các con biết đấy, năm ngoái thầy đã sống ở Savoy; ngôi nhà của thầy nằm trên sườn một ngọn núi dốc thoai thoải kéo dài hai dặm phía sau nhà; để rồi đột ngột sụt xuống thành một vách đá lớn hướng về phía Geneva, đổ dốc ba ngàn bộ qua bốn hoặc năm bậc đá dựng đứng. Giờ đây, toàn bộ cụm vách đá ấy đơn giản là đã bị xé toạc ra bằng sức mạnh thuần túy khỏi những lớp đá bên dưới, cứ như thể toàn bộ khối đá ấy mềm nhún như chiếc bánh quy vậy. Hãy đặt bốn hoặc năm chiếc bánh quy quân đội chồng lên nhau trên sàn nhà; và thử bẻ đôi tất cả chúng, không phải bằng cách uốn cong, mà bằng cách giữ chặt một nửa này và kéo giật thẳng nửa kia lên trên – dĩ nhiên các con sẽ không thể làm nổi, nhưng các con sẽ cảm nhận và thấu hiểu được loại sức mạnh cần thiết cho việc đó. Sau đó, hãy tưởng tượng mỗi chiếc bánh quy quân đội ấy là một tầng đá dày sáu, bảy trăm bộ; và toàn bộ khối đá bị xé rách xuyên qua; rồi một nửa bị hẩy vọt lên cao ba ngàn bộ, cọ xát nghiến ngấu vào nửa kia khi nó trỗi dậy – và các con sẽ có được mường tượng phần nào về quá trình hình thành ngọn núi Mont Saléve.
May. Nhưng chắc chắn nó phải nghiền nát đám đá thành bụi chứ ạ!
L. Không đâu; bởi vì chẳng có khoảng trống nào dành cho bụi cả. Áp suất quá lớn; có lẽ sức nóng tỏa ra cũng lớn đến mức khiến lớp đá phần nào trở nên dẻo quánh; nhưng điều tồi tệ nhất là chúng ta chẳng bao giờ có thể nhìn thấy những phần này của các dãy núi ở trạng thái mà chúng đã để lại vào thời điểm chúng bị nâng lên; bởi vì chính tại những khe nứt và sự dịch chuyển đứt gãy này, sức mạnh kết tinh mới phát huy tác dụng chủ yếu của nó. Đó bản chất là một thứ sức mạnh cầm máu, và bất cứ nơi nào trái đất bị xé rách, nó lại tự hàn gắn và kết dính; thậm chí, sự hành hạ và đau thương của trái đất dường như là điều cần thiết để khơi dậy toàn bộ năng lượng của nó; bởi vì con chỉ có thể tìm thấy sức mạnh sống kết tinh đang hoạt động hết công suất ở những nơi các vết nứt và đứt gãy sâu thẳm và chằng chịt.
Dora. Thưa thầy, nếu thầy vui lòng – xin hãy giảng cho chúng em nghe... "đứt gãy" là gì ạ?
L. Các con chưa bao giờ nghe nói đến những thứ đó sao?
Dora. Chưa bao giờ trong suốt cuộc đời tụi em.
L. Khi một mạch đá đang chạy êm xuôi bỗng bị ngắt quãng bởi một mạch nhỏ rắc rối khác chen ngang, chặn đứng nó lại và khiến nó bị lệch đi, buộc nó phải bắt đầu lại ở một vị trí khác – điều đó được gọi là một đứt gãy. Thầy vẫn luôn nghĩ rằng hiện tượng ấy đáng lẽ phải được gọi là lỗi của cái mạch chen vào ngắt quãng nó; nhưng các thợ mỏ thì luôn gọi đó là lỗi của cái mạch bị ngắt quãng.
Dora. Đúng là vậy rồi, nếu như nó không chịu bắt đầu lại ở chỗ cũ mà nó đã dừng.
L. À, đó quả thực là cốt lõi vấn đề: nhưng ngặt một nỗi, dẫu các vị giảng viên già tốt bụng có làm gì đi nữa, thì đám đá lại có một thói quen xấu là một khi đã bị ngắt quãng rồi thì chẳng bao giờ thưa rằng: "Ta đang ở đâu nhỉ?".
Dora. Hôm qua, khi hai nửa chiếc bàn ăn tách rời nhau ra, thì đó có phải là một "vết đứt gãy" không ạ?
L. Đúng vậy; nhưng đó không phải lỗi của chiếc bàn. Dù sao đi nữa, đó cũng không phải là một ví dụ tồi đâu, Dora. Khi các tầng đá chỉ bị ngắt quãng bởi một khe nứt, nhưng vẫn nằm trên cùng một cao độ, giống như hai nửa chiếc bàn, thì người ta không gọi đó là đứt gãy, mà chỉ gọi là khe nứt; nhưng nếu một nửa chiếc bàn bị nghiêng cao hơn nửa kia, hoặc bị đẩy sang một bên khiến hai phần không còn khớp nhau nữa, thì đó mới là đứt gãy. Các con nên đọc chương về các đứt gãy trong cuốn Địa chất học của Jukes; khi đó các con sẽ hiểu rõ mọi điều. Và vết nứt mà thầy đang kể cho các con nghe ở ngọn Saléve chỉ là một trong muôn vàn vết nứt đã tạo nên hình hài của dãy Alps, cũng như, theo thầy tin tưởng, của mọi dãy núi lớn trên thế giới. Bất cứ nơi nào các con nhìn thấy một vách đá có quy mô thực sự hùng vĩ, hầu như luôn luôn các con sẽ thấy nó bắt nguồn từ một sự dịch chuyển đứt gãy kiểu này; thế nhưng, điểm khiến thầy kinh ngạc nhất lại chính là sự tinh vi đến kỳ lạ của cú chạm đã tạo nên những vết rạn khổng lồ ấy. Tuy nhiên, hãy lưu ý rằng cho đến nay chúng ta vẫn chưa có bằng chứng rõ ràng nào về khoảng thời gian cần thiết để tạo ra bất kỳ vết rạn nào trong số đó. Chúng ta biết rằng sự thay đổi nhiệt độ làm thay đổi vị trí và các góc của các nguyên tử tinh thể, đồng thời làm thay đổi toàn bộ thể tích của đá. Chúng ta biết rằng trong tất cả các hoạt động của núi lửa và phần lớn các hoạt động ngầm dưới lòng đất, nhiệt độ liên tục biến đổi, và do đó các khối đá buộc phải giãn nở hoặc co lại, với tốc độ chậm chạp vô hạn nhưng với sức mạnh vô biên. Áp suất này tất yếu sẽ dẫn đến một sức căng cơ học ở đâu đó, cả trong cấu trúc của chính chúng lẫn trong khối đá bao quanh; và chúng ta không thể nào hình dung nổi kết quả của sức mạnh áp suất không thể cưỡng lại ấy, khi nó tác động nhằm xé toạc và nâng cao, với những bậc thang chậm chạp không thể nhận thấy bằng mắt thường, những khối đá dày tới hàng ngàn bộ. Chúng ta cần có một số thí nghiệm được thực hiện trên các khối sắt và đá; nhưng chúng ta chẳng thể thực hiện được, bởi vì những sinh vật mang danh Cơ Đốc giáo đời nào chịu nghiêm túc bỏ ra khoản tiền thỏa đáng cho việc gì, trừ việc tìm ra những con đường ngắn nhất để tàn sát lẫn nhau. Song, bên cạnh kiểu áp suất chậm chạp này, vẫn có những bằng chứng về bạo lực đột ngột ở mức độ tương tự và đầy kinh hoàng; và xuyên suốt qua tất cả những điều đó, sự kinh ngạc, như thầy đã nói, đối với thầy luôn nằm ở sự tinh vi trong từng đường nét chạm trổ. Thầy đã cắt một khối đá vôi Saléve từ rìa của một trong những đứt gãy chính đã tạo nên vách đá dựng đứng ấy; đó là một thứ đá vôi kết khối đáng yêu, và bản thân vết đứt gãy ấy được lấp đầy bằng một loại đá dăm kết màu đỏ hình thành từ những mảnh vụn nghiền nát của tảng đá bị xé toạc, được kết dính bằng một lớp bột kết tinh màu đỏ rực rỡ. Thầy đã cho mài nhẵn mảnh cắt ra từ đó và đánh bóng ngang qua đường nối; nó ở đây này; và giờ đây các con có thể lướt những ngón tay mềm mại bé nhỏ của mình lên bề mặt ấy, mà thậm chí chẳng thể cảm nhận được nơi mà một tảng đá – thứ mà toàn bộ các ngọn đồi ở nước Anh có thể dìm sâu vào trong thân thể nó mà chẳng bị lộ dù chỉ một đỉnh đầu – đã bị xé toạc ra xuyên suốt qua toàn bộ bề dày ấy, hệt như một chiếc váy mỏng bị xé rách khi con dẫm phải.
(Khán giả quan sát hòn đá, và rụt rè chạm vào; nhưng sự việc vẫn vượt quá sức tưởng tượng của họ.)
Mary (bị cuốn hút bởi vẻ đẹp của hòn đá). Nhưng đây suýt soát là đá cẩm thạch rồi phải không ạ?
L. Nó hoàn toàn là đá cẩm thạch đấy. Và một điểm kỳ lạ nữa trong câu chuyện này, theo suy nghĩ của thầy, là những hòn đá này – thứ mà con người đã đẽo gọt thành từng tấm suốt hàng ngàn năm qua để trang hoàng cho những công trình kiến trúc chủ chốt của mình – và dưới cái tên chung là "đá cẩm thạch", đã trở thành niềm say mê của đôi mắt và sự giàu có của kiến trúc trong tất cả các quốc gia văn minh – lại chính là những thứ mang rõ nhất những dấu ấn và vết hằn của những cuộc đại họa dưới lòng đất; và chẳng có lấy một đường vân tím hay vành đai rực lửa nào trong số đó mà không phải là biên bản ghi chép về nỗi thống khổ thời cổ đại của chúng. Kho tàng năng lực dành cho sự u mê và giấc ngủ say nồng trong tâm trí con người mới thật vô tận làm sao! Thật đáng kinh ngạc khi tưởng tượng ra những sinh vật có tư duy, những kẻ đã cắt gọt và đánh bóng đá suốt ba ngàn năm trời chỉ vì những vết ố xinh xắn trên bề mặt của chúng; rồi cuối cùng tự đào luyện bản thân thành một thứ nghệ thuật (dù là nghệ thuật gì đi nữa) mô phỏng lại những đường vân ấy bằng những nét cọ khéo léo; thế mà trong suốt khoảng thời gian dài đằng đẵng ấy, chẳng có lấy một tâm hồn tò mò nào cất lên câu hỏi: "Thứ gì đã vẽ nên những tảng đá kia?".
(Khán giả tỏ ra tiu nghỉu và hổ thẹn với chính mình.)
Thực tế là, tất cả chúng ta đều đang chìm trong giấc ngủ, và luôn luôn ngủ say suốt cuộc đời mình; và chỉ bằng cách tự véo bản thân thật đau, chúng ta mới có thể nhìn thấy hoặc thấu hiểu bất cứ điều gì. Ít ra thì, không phải lúc nào cũng là chúng ta tự véo mình; đôi khi những người khác véo chúng ta – mà thầy cho rằng điều đó thật tốt bụng ở họ – hoặc những thứ khác véo chúng ta, điều mà thầy cho rằng rất phải phép ở chúng. Nhưng đó là một cuộc đời buồn bã; chủ yếu được tạo nên từ những giấc chợp mắt và những cú véo.
(Trước tình cảnh này, một vài khán giả có vẻ nghĩ rằng những người khác cần phải bị véo, vị Giảng viên liền chuyển sang chủ đề khác.)
Thế nhưng, giờ đây, hãy thử một lần ngắm nhìn một khối đá cẩm thạch thật cẩn thận và ngẫm nghĩ về nó xem. Các con thấy đấy, đây là một phía của vết đứt gãy; phía bên kia đã sụt xuống hoặc vọt lên tận đâu chẳng ai hay; nhưng ở phía này, các con có thể lần theo dấu vết của hành động giằng kéo và xé rách. Dọc theo rìa của khối đá cẩm thạch này, các đầu sợi của thớ đá bị xé toạc, chỗ này cách nhau một inch, chỗ kia nửa inch, rời xa nhau; và các con có thể thấy rõ những vị trí chính xác nơi chúng từng khớp với nhau trước khi bị xé tách; và các con thấy các khe nứt giờ đây đều đã được lấp đầy bằng lớp bột màu máu, tràn ngập những mảnh vụn của tảng đá; bản thân lớp bột ấy dường như đã tan chảy một nửa, và phần nào làm tan chảy cả rìa của những mảnh vụn mà nó chứa đựng, để rồi sau đó kết tinh cùng với chúng và bao bọc lấy chúng. Và khối mã não dăm kết mà thầy cho các con xem đầu tiên cũng chứa đựng chính xác những hiện tượng tương tự như vậy; một quá trình kết tinh có vành đai đang diễn ra giữa các mảnh vụn được kết dính, phần nào làm biến đổi cấu trúc của chính những mảnh vụn ấy, và chịu sự biến đổi liên tục, hoặc trong cường độ của sức mạnh chính nó, hoặc trong bản chất của các vật liệu được dung nạp vào nó – sao cho, có lúc trọng lực tác động lên chúng, sắp xếp chúng thành các lớp nằm ngang, hoặc khiến chúng rủ xuống thành hình thạch nhũ; và có lúc trọng lực hoàn toàn bị bất chấp, và các chất trong dung dịch kết tinh thành các dải có bề dày bằng nhau ở mọi phía của ô trống. Sẽ cần đến một chuỗi các bài giảng dài hơn thế này (thầy rất có ý định – vì các con đã cư xử quá ư xấc láo – là sẽ ở lại để giảng cho các con nghe đấy) để miêu tả cho các con về những hiện tượng kiểu này, chỉ riêng ở mã não và đá mã não trắng mà thôi; – chưa hết, có một chiếc quách duy nhất trong Bảo tàng Anh quốc, được chạm trổ những tác phẩm điêu khắc vĩ đại của vương triều thứ 18, chứa đựng trong lớp đá dăm kết lộng lẫy của nó (gồm mã não và đá jasper vùi trong đá pô-phia) mà người ta đẽo gọt nên, nguồn nguyên liệu đủ để suy ngẫm trong nhiều năm trời; cùng biên bản ghi lại nỗi buồn muôn thuở của trái đất mà so với khoảng thời gian tồn tại của nó, những ký tự Ai Cập kia chỉ kể lại câu chuyện về buổi hoàng hôn và bình minh của một ngày.
Thầy nghĩ rằng trong số tất cả các loại đá, mã não là loài thổ lộ nhiều nhất về lịch sử quá khứ của chúng; nhưng mọi quá trình kết tinh đều diễn ra dưới, và phần nào ghi lại, những hoàn cảnh kiểu này – những hoàn cảnh vô cùng đa dạng, nhưng luôn hàm chứa sự khó khăn, ngắt quãng và thay đổi trạng thái vào những thời điểm khác nhau. Trước tiên, hãy quan sát điều này: các con có toàn bộ khối đá đang chuyển động, hoặc tự co lại, qua đó dần dần làm cho các vết nứt rộng ra; hoặc bị nén ép, nhờ đó khép chúng lại và nghiền nát các rìa của chúng; và nếu một phần chất của nó mềm hơn phần khác tại một mức nhiệt độ nhất định, thì có lẽ nó sẽ ép thứ chất mềm hơn đó trào ra các mạch đá. Sau đó, bản thân các mạch đá, khi được tảng đá bỏ ngỏ qua sự co ngót của nó, sẽ tác động bằng các lực hút khác nhau lên chất của tảng đá ấy – bằng lực hút mao dẫn khi chúng nhỏ hẹp – bằng lực chân không thuần túy khi chúng lớn hơn, hoặc bằng những sự thay đổi trong cấu trúc và sự ngưng tụ của các hỗn hợp khí vốn lấp đầy chúng ban đầu. Bản thân những chất khí ấy có thể được cung cấp với mọi biến động về thể tích và cường độ từ bên dưới; hoặc diễn ra từ từ, do sự phân hủy của chính các khối đá; và ở những mức nhiệt độ thay đổi, chúng buộc phải tạo ra các lực phân hủy và kết hợp biến thiên tương ứng lên thành các mạch đá mà chúng lấp đầy; trong khi nước, ở mọi mức độ nhiệt độ và áp suất (từ những thềm băng vĩnh cửu đan xen với các vách đá nguyên sinh, cho đến những dòng hơi nước nóng đỏ hoặc trắng rực), đông đặc lại, nhỏ giọt, nhịp đập, và rung động từ vách đá này sang vách đá khác; và thở qua từng nhịp đập của những mạch máu sủi bọt hay bừng cháy mà tiếng đập của chúng được cảm nhận xuyên suốt qua các chuỗi đảo lớn của vùng biển Ấn Độ Dương, tựa như những nhịp đập của chính các con đang nâng những chiếc vòng tay lên, và khiến cho toàn bộ các vương quốc trên thế giới rung chuyển trong trận động đất chết chóc cứ như thể chúng nhẹ bẫng tựa những chiếc lá dương. Và hãy nhớ rằng, những viên pha lê tội nghiệp bé nhỏ ấy vẫn phải sống cuộc đời của chúng, bận tâm đến chuyện riêng của mình giữa tất cả những điều đó, theo cách tốt nhất mà chúng có thể. Chúng kỳ diệu thay là giống với loài người làm sao – quên bẵng đi mọi thứ đang diễn ra nếu chúng không nhìn thấy nó, dẫu cho có khủng khiếp đến đâu; và chẳng bao giờ nghĩ ngợi về những gì sẽ xảy ra vào ngày mai. Chúng đầy thù hận hoặc yêu thương, lười biếng hoặc chăm chỉ, ngăn nắp hoặc phóng túng, mà chẳng mảy may bận tâm đến dòng dung nham hay trận đại hồng thủy có thể ập xuống đầu chúng bất cứ ngày nào, biến chúng thành những bọt khí lơ lửng trong không trung hoặc hòa tan chúng thành dung dịch muối. Và các con có thể ngắm nhìn chúng, một khi đã thấu hiểu các điều kiện xung quanh định mệnh của chúng, với một niềm hứng thú vô tận. Các con sẽ thấy vô số những viên pha lê bất hạnh, những kẻ bị buộc phải định hình bản thân một cách vội vã khi nguyên tố dung hòa chúng bị thiêu đốt dữ dội; các con sẽ thấy chúng cố gắng hết sức, rực rỡ và vô số kể, dẫu cho nhỏ bé. Rồi các con sẽ tìm thấy những viên pha lê được cưng chiều, những kẻ có cả thế kỷ để tự hình thành, và đã liên tục thay đổi tâm tính cũng như cách thức của mình; đã từng mệt mỏi rồi lại xốc lại tinh thần; đã từng ốm đau rồi lại khỏe mạnh trở lại; và từng nghĩ rằng mình sẽ thử một chế độ dinh dưỡng khác để rồi sau đó lại suy nghĩ thấu đáo hơn; để cuối cùng rốt cuộc chỉ tận dụng những lợi thế của mình một cách nghèo nàn. Và những kẻ khác nữa mà các con sẽ thấy, những kẻ bắt đầu cuộc đời như những viên pha lê độc ác; để rồi sau đó bị tác động bởi những hoàn cảnh đáng sợ, trở thành những viên pha lê hướng thiện và cư xử tuyệt vời trong một khoảng thời gian ngắn, rồi lại sa ngã trở lại, và kết thúc một cách chẳng lấy gì làm vẻ vang, thậm chí có lẽ còn trong sự phân hủy; đến mức chẳng ai biết rồi chúng sẽ ra sao. Và đôi khi các con sẽ thấy những viên pha lê giả dối, trông mềm mại tựa nhung lụa nhưng lại mang đến cái chết cho bất cứ ai ở gần chúng; và đôi khi các con sẽ thấy những viên pha lê giả dối, có cạnh sắc bén tựa đá lửa, giống như viên pha lê quản gia nhỏ bé của chúng ta ở đây (suỵt! Dora), nhưng lại vô cùng dịu dàng và chân thật ở bất cứ nơi nào sự dịu dàng và chân thật là điều cần thiết. Và đôi khi các con sẽ thấy những viên pha lê trẻ con bé nhỏ được đưa đến trường giống như những nữ sinh, và buộc phải đứng thành hàng; được chăm sóc cẩn thận nhất, được dạy cách đứng thẳng và cư xử đúng mực; và đôi khi các con sẽ thấy những viên pha lê trẻ con bất hạnh bị bỏ vạ vật trong bùn đất, tự kiếm sống qua ngày và tự học lấy phép tắc ở bất cứ nơi nào có thể. Và đôi khi các con sẽ thấy những viên pha lê béo tốt ngấu nghiến những kẻ gầy gò, giống như những nhà tư bản lớn và những người lao động nhỏ nhoi; và những viên pha lê kinh tế chính trị đang dạy cho những kẻ ngốc nghếch cách nuốt chửng lẫn nhau và lừa gạt lẫn nhau; và những viên pha lê dại dột ngáng đường những kẻ khôn ngoan; và những viên pha lê thiếu kiên nhẫn phá hỏng các kế hoạch của những kẻ kiên nhẫn, một cách không thể cứu vãn; hệt như cách mọi thứ vẫn diễn ra trên thế giới này. Và đôi khi các con có thể thấy những viên pha lê đạo đức giả mang hình hài của những kẻ khác, dẫu cho tâm can chúng chẳng có điểm gì tương đồng; và những viên pha lê ma cà rồng khoét rỗng trái tim của kẻ khác; và những viên pha lê cua ẩn sĩ sống trong vỏ ốc của kẻ khác; và những viên pha lê ký sinh sống bám vào tài sản của kẻ khác; và những viên pha lê nịnh thần lấp lánh chầu chực bên cạnh kẻ khác; và tất cả những thứ này, bên cạnh hai binh đoàn lớn chiến tranh và hòa bình, những kẻ quyết tâm liên minh để tấn công, hoặc quyết tâm liên minh để phòng thủ. Và để kết lại, các con nhìn thấy cái bóng bao trùm và sức mạnh chí mạng của định mệnh không thể tránh khỏi, ngự trị trên tất cả những điều này: các con nhìn thấy vô số những viên pha lê mà thời gian của chúng đã điểm; không phải một thời điểm cố định như chúng ta, nhưng dù sớm hay muộn, vẫn là một thời điểm mà tất cả chúng đều phải từ giã cõi đời pha lê của mình: – khi sức mạnh giúp chúng lớn lên, và hơi thở được ban cho chúng để hít thở, rời bỏ chúng; để rồi chúng suy kiệt, bị thiêu rụi, và biến mất; và một thế hệ khác được sinh ra đời, được cấu thành từ tro tàn của chính chúng.
Mary. Thật là quá sức kinh hoàng. Chẳng phải đó chính là sự ứng nghiệm trọn vẹn, đến tận lớp bụi trần, của câu kinh ấy sao: "Toàn thể tạo vật đều rên siết và quằn quại trong đau đớn"?
L. Thầy không biết liệu đó có phải là trong đau đớn hay không, Mary ạ: ít ra thì, các bằng chứng có xu hướng cho thấy rằng có nhiều niềm vui hơn là đau đớn, ngay khi cảm giác trở nên khả dĩ.
Lucilla. Nhưng thế thì, chắc chắn rằng, nếu chúng ta được bảo rằng đó là nỗi đau, thì nó buộc phải là nỗi đau chứ ạ?
L. Đúng vậy; nếu chúng ta được bảo; và được bảo theo cách mà con muốn nói, hỡi Lucilla; nhưng chẳng có lời nào nói về tỷ lệ so với niềm vui cả. Nỗi đau không được xoa dịu sẽ giết chết bất kỳ ai trong chúng ta chỉ trong vài giờ; nỗi đau tương đương với những niềm vui của chúng ta sẽ khiến chúng ta căm ghét cuộc sống; bản thân từ ấy không thể áp dụng cho các trạng thái thấp hơn của vật chất theo nghĩa thông thường của nó. Nhưng hãy đợi đến ngày mai để hỏi thầy về điều này nhé. Ngày mai sẽ dành cho các câu hỏi và những vướng mắc; hôm nay chúng ta hãy cứ bám sát những sự thật hiển nhiên đi. Vẫn còn một nhóm các sự thật liên quan đến việc xé rách các dãy núi này mà thầy đặc biệt muốn các con chú ý. Các con biết đấy, khi các con đã vá một chiếc váy rất cũ, hoàn toàn một cách đáng khen ngợi cho đến khi nó không thể vá được nữa –
Egypt (ngắt lời). Thầy có thể thỉnh thoảng lấy công việc của đàn ông ra để làm ví dụ minh họa được không ạ?
L. Công việc của đàn ông hiếm khi hữu ích bằng của các con, hỡi Egypt; và khi nó hữu ích, các cô gái không thể dễ dàng hiểu được.
Dora. Em chắc chắn rằng chúng em sẽ hiểu nó tốt hơn đàn ông hiểu về chuyện may vá đấy.
L. Các con yêu quý, thầy hy vọng rằng mình luôn ăn nói một cách khiêm tốn và sẵn sàng đón nhận sự chỉnh sửa, khi thầy chạm đến những vấn đề vượt quá tầm với của mình; hơn nữa, thầy chưa bao giờ có ý định nói về chuyện may vá mà không bày tỏ sự kính trọng cả – mặc dù các con lúc nào cũng có vẻ nghĩ rằng thầy đang cười cợt các con. Nói một cách hoàn toàn nghiêm túc, những ví dụ lấy từ việc may vá là những thứ mà Neith thích thầy sử dụng nhất; và là thứ mà các thiếu nữ nên thích tất cả mọi người sử dụng. Các con nghĩ từ tuyệt đẹp "wife" (người vợ) xuất phát từ đâu nào?
Dora (hất đầu). Em không nghĩ đó là một từ đặc biệt đẹp đâu.
L. Có lẽ thế. Ở tuổi của các con, các con có thể nghĩ từ "bride" (cô dâu) nghe hay hơn; nhưng "wife" mới là từ dành cho cuộc sống lâu bền đấy, hãy tin thầy đi. Đó là từ vĩ đại mà trong đó ngôn ngữ tiếng Anh và tiếng Latinh chinh phục tiếng Pháp và tiếng Hy Lạp. Thầy hy vọng một ngày nào đó người Pháp cũng sẽ tìm được một từ để chỉ điều đó, thay vì từ "femme" khủng khiếp của họ. Nhưng các con nghĩ nó bắt nguồn từ đâu nào?
Dora. Em chưa bao giờ nghĩ về điều đó cả.
L. Còn con thì sao, Sibyl?
Sibyl. Không ạ; em nghĩ nó là tiếng Saxon, và chỉ dừng lại ở đó.
L. Đúng vậy; nhưng điểm tuyệt vời lớn lao của các từ tiếng Saxon là chúng thường mang một ý nghĩa nào đó. Wife có nghĩa là "thợ dệt" (weaver). Tất cả các con đều có quyền gọi mình là những "bà nội trợ" (housewives) nhỏ bé, khi các con may vá gọn gàng.
Dora. Nhưng em không nghĩ chúng em muốn tự gọi mình là những "bà nội trợ nhỏ bé" đâu.
L. Các con hoặc phải là những Bà nội trợ (house-Wives), hoặc là những Con nhấm nhà cửa (house-Moths); hãy nhớ lấy điều đó. Theo nghĩa sâu xa, các con hoặc là người dệt nên vận mệnh cho đàn ông, và thêu thùa cho chúng; hoặc là kẻ ăn bám, và khiến chúng suy tàn. Tốt hơn là các con nên để thầy giữ lại ví dụ may vá của mình, và giúp thầy một tay đi.
Dora. Thôi được, tụi em sẽ nghe, nhưng với thái độ phản đối đấy nhé.
L. Các con đã nghe điều này trước đây rồi; nhưng là trong mối liên hệ với các vấn đề khác. Khi người ta nói rằng, "chẳng ai vá một miếng vải mới lên chiếc áo cũ, bằng không nó sẽ kéo rách phần áo cũ đi", chẳng phải điều đó có nghĩa là miếng vải mới xé rách chiếc áo cũ tại đường viền may hay sao?
Dora. Vâng; chắc chắn là thế rồi.
L. Và khi các con vá một thứ vải đã mục nát bằng chỉ chắc chắn, chẳng phải toàn bộ đường mép đôi khi sẽ bung ra khi nó rách lần nữa sao?
Dora. Vâng; và khi đó thì chẳng còn ích gì để vá nó nữa.
L. Chà, đám đá dường như không nghĩ thế; nhưng điều tương tự vẫn liên tục xảy ra với chúng. Thầy đã nói với các con rằng chúng đầy rẫy những vết nứt, hay những mạch đá. Những khối núi lớn đôi khi chi chít mạch đá hệt như bàn tay của các con vậy; và những mạch đá ấy mỏng gần như thế (chỉ là các con biết rằng một mạch đá không phải là một chiếc ống, mà là một vết nứt hoặc khe hở). Giờ đây, những khe hở này thường được hàn gắn bằng loại vật liệu chắc chắn nhất mà tảng đá có thể tìm thấy; và thường theo đúng nghĩa đen là bằng những sợi chỉ; bởi vì vết nứt đang dần mở rộng dường như kéo thứ chất liệu lấp đầy nó thành các thớ sợi, vắt ngang từ bên này sang bên kia, và mang tính chất kết tinh một phần; sao cho, khi các tinh thể trở nên rõ nét, khe nứt thường mang đúng vẻ ngoài của một vết rách được khâu lại bằng những mũi khâu chữ thập chắc chắn. Giờ đây, khi việc này đã hoàn tất, và mọi thứ đã được gắn kết và làm cho vững chắc, có lẽ một sự thay đổi nhiệt độ mới sẽ lại xảy ra, và tảng đá bắt đầu co lại một lần nữa. Khi đó mạch đá cũ buộc phải mở rộng hơn; hoặc nếu không, một mạch đá khác sẽ mở ra ở nơi khác. Nếu mạch đá cũ mở rộng ra, nó có thể làm thế ở chính giữa; nhưng thường xuyên xảy ra ở những mạch đá được lấp đầy kỹ lưỡng là các mũi khâu chữ thập quá chắc chắn không thể đứt; thay vào đó, các bức tường của mạch đá bị xé toạc ra bởi chính chúng; và một mạch đá phụ nhỏ khác – thường là ba hoặc bốn mạch nối tiếp nhau – sẽ được hình thành dọc theo bên cạnh của mạch đá đầu tiên như thế.
Mary. Điều đó thực sự rất giống với công việc của chúng ta đấy ạ. Thế nhưng các ngọn núi dùng gì để may vá vậy ạ?
L. Thạch anh, bất cứ khi nào chúng kiếm được; đá vôi nguyên chất buộc phải bằng lòng với các-bô-nát vôi; nhưng hầu hết các loại đá hỗn hợp đều có thể tìm thấy một chút thạch anh cho riêng mình. Đây là một mảnh phiến đá đen từ ngọn Buet: nó trông chỉ thuần túy giống như lớp bùn tối màu khô cằn; – các con không thể ngờ rằng trong đó lại có chút thạch anh nào; nhưng, các con thấy đấy, các vết nứt của nó đều được khâu lại với nhau bằng thứ chỉ trắng tuyệt đẹp, chính là thạch anh tinh khiết nhất, được kéo sát đến mức các con có thể bẻ gãy nó như đá lửa trong một khối; thế nhưng, ở những nơi nó phơi mình ra trước thời tiết, cấu trúc sợi mảnh lại lộ rõ ra; và hơn thế nữa, các con thấy các sợi chỉ đều đã bị vặn xoắn và kéo lệch sang hướng này hay hướng khác bởi sự cong vênh và dịch chuyển của các thành mạch khi nó mở rộng ra.
Mary. Thật kỳ diệu làm sao! Nhưng điều đó vẫn đang tiếp diễn chứ ạ? Các ngọn núi có đang bị xé rách và may vá lại với nhau ngay trong khoảnh khắc này không ạ?
L. Chắc chắn là có rồi, các con yêu quý ạ: nhưng thầy nghĩ, cũng chắc chắn không kém (dù các nhà địa chất còn điểm khác biệt về vấn đề này), rằng chúng không diễn ra với sự bạo liệt hay quy mô như sự tàn phá và tái sinh thời cổ đại của chúng. Vạn vật dường như đang có xu hướng hướng tới một trạng thái ít nhất là tĩnh lặng tạm thời; và tiếng rên siết cùng quằn quại ấy của tạo vật, chắc chắn là không hoàn toàn trong đau đớn, và không theo đúng nghĩa trọn vẹn, là "cho đến tận bây giờ".
Mary. Em rất muốn hỏi thầy về điều đó!
Sibyl. Vâng ạ; và tất cả chúng em đều muốn hỏi thầy về rất nhiều điều khác nữa.
L. Thầy có cảm giác rằng các con đã nạp vào đầu số lượng ý tưởng mới đủ dùng cho bất kỳ ai trong số các con ở hiện tại rồi đấy; và thầy không muốn chất thêm gánh nặng cho các con nữa; nhưng thầy phải đảm bảo rằng những gì các con đã có phải thật rành mạch, nếu thầy có thể làm cho chúng rành mạch; thế nên chúng ta sẽ có thêm một buổi trò chuyện nữa, chủ yếu để giải đáp các câu hỏi. Hãy suy ngẫm lại toàn bộ vấn đề, và biến những vướng mắc của các con thành những câu hỏi thật rành mạch nhé. Rồi chúng ta sẽ xem mình có thể xử lý ra sao với chúng.
Dora. Chúng em sẽ mặc cho chúng những bộ trang phục đẹp nhất; và nhún gối chào khi bước vào.
L. Không, không, Dora; không có màn nhún gối chào nào hết, nếu các con vui lòng. Thầy đã chán ngấy những màn đó vào cái ngày mà tất cả các con nổi hứng sùng bái và nhún gối tiễn thầy ra khỏi phòng rồi.
Dora. Nhưng, thầy biết đấy, chúng em đã tự chữa khỏi cái tật đó ngay lập tức nhờ cơn hứng thú ấy rồi còn gì. Kể từ đó đến nay chúng em chưa hề tỏ ra chút lễ phép nào nữa đâu. Và hy vọng rằng những câu hỏi vướng mắc sẽ tự nhún gối chào để ra khỏi phòng thôi; – bước vào từ cửa này – rồi biến mất ở cửa kia.
L. Thật là một thế giới dễ chịu biết bao nếu tất cả những rắc rối của nó đều được dạy cách cư xử như thế! Dù sao đi nữa, người ta thường có thể làm nên điều gì đó, hoặc (thậm chí còn tuyệt hơn là) chẳng làm gì cả, hay ít ra là giảm bớt chúng đi, nếu chúng thực sự thấu hiểu tâm tư của chính mình; và những vướng mắc của các con – thầy phải công nhận điều đó ở các con, mấy đứa trẻ ạ – thường rất hiểu rõ tâm tư của chính mình, hệt như chính các con vậy.
Dora. Thầy nói câu đó thật quá ư tử tế với tụi em. Một số kẻ sẽ chẳng thèm thừa nhận rằng đám con gái có bất kỳ tâm trí nào để mà hiểu đâu.
L. Ít ra thì họ cũng sẽ thừa nhận rằng các con có tâm trí để mà thay đổi, Dora ạ.
Mary. Lẽ ra thầy có thể để lại cho chúng em câu nói vừa rồi mà không cần phải tuốt tát lại đâu. Nhưng tụi em sẽ chuẩn bị cho tâm trí bé nhỏ của mình, dù nó có ra sao đi nữa, ở trạng thái tốt nhất có thể cho ngày mai.
