Trong khi các bô lão ở La Haye đang xé xác John và Cornelius de Witt, và trong khi William xứ Orange – sau khi chắc chắn rằng hai đối thủ của mình đã thực sự bỏ mạng – đang phi nước đại trên con đường đến Leyden, theo sau là Đại úy van Deken, người mà ông thấy có phần quá trắc ẩn để tiếp tục tin tưởng – thì Craeke, người đầy tớ trung thành, cưỡi một con ngựa tốt và hoàn toàn không hay biết gì về những biến cố khủng khiếp đã diễn ra kể từ lúc chàng rời đi, cứ thong thả tiến bước dọc theo con đường cái quan rợp bóng cây, cho đến khi ra khỏi thị trấn và những ngôi làng lân cận.
Một khi đã an toàn, chàng gửi ngựa lại một tiệm cho thuê xe ngựa để tránh gây nghi ngờ, rồi điềm tĩnh tiếp tục hành trình bằng những chuyến thuyền trên kênh đào. Con thuyền đưa chàng đi qua từng chặng nhẹ nhàng đến Dort, khéo léo lượn lách qua những con đường ngắn nhất giữa các khúc uông của dòng sông. Dòng sông ấy đang ôm ấp trong lòng làn nước biết bao hòn đảo nhỏ nên thơ, viền quanh bởi những rặng liêu và lau sậy, cùng thảm thực vật tươi tốt, nơi từng đàn cừu béo múp đang gặm cỏ trong vẻ bình yên đến ngái ngủ.
Từ đằng xa, Craeke đã nhận ra Dort, thành phố mỉm cười nằm dưới chân ngọn đồi lấm chấm những chiếc cối xay gió. Chàng nhìn thấy những ngôi nhà gạch đỏ xinh xắn với các đường vữa trắng tinh chạy dọc mép nước; những chiếc ban công hướng ra sông được trang hoàng bằng thảm lụa thêu hoa vàng – thứ thủ công tuyệt mỹ của Ấn Độ và Trung Quốc; và ngay gần những tấm vải rực rỡ ấy là những dải lưới dài thả xuống để bắt lũ lươn tham ăn, vốn bị thu hút bởi thứ rác rưởi từ nhà bếp bị ném xuống sông mỗi ngày.
Đứng trênboong thuyền, xuyên qua những cánh buồm đang chuyển động của cối xay gió trên sườn đồi, Craeke nhìn thấy ngôi nhà màu đỏ và hồng vốn là đích đến trong chuyến đi của mình. Những đường nét mái nhà hòa lẫn vào tán lá vàng rực của hàng cây bạch dương, phía sau là một lùm cây du khổng lồ tối sẫm. Dinh thự nằm ở một vị trí mà ánh nắng chiếu vào như lọt qua chiếc phễu, làm khô ráo, sưởi ấm và nuôi dưỡng màn sương mù mà bức màn xanh tươi không sao ngăn được ngọn gió sông thổi tới mỗi sớm chiều.
Cập bến mà không bị chú ý giữa khung cảnh nhộn nhịp thường ngày của thành phố, Craeke lập tức rảo bước về phía ngôi nhà mà chúng ta vừa mô tả. Ngôi nhà ấy – trắng trẻo, ngăn nắp, gọn gàng, thậm chí còn được cọ rửa sạch sẽ và đánh bóng kỹ càng hơn ở những xó xỉnh khuất lấp so với những nơi bày ra trước mắt – đang bao bọc một con người thực sự hạnh phúc.
Con người hạnh phúc ấy, một chú chim hiếm có giữa đời thường, chính là Tiến sĩ van Baerle, người con đỡ đầu của Cornelius de Witt. Ông đã sinh sống trong ngôi nhà này từ thuở nhỏ, bởi đây chính là nơi cha và ông nội ông – những thương gia quý tộc kỳ cựu của thành phố quý tộc Dort – đã cất tiếng khóc chào đời.
Thân phụ của Mynheer van Baerle đã tích lũy được ba hoặc bốn trăm nghìn đồng guilder từ việc buôn bán với Ấn Độ. Đến khi cha mẹ qua đời, Mynheer van Baerle con tìm thấy số tiền ấy vẫn còn nguyên vẹn, dù một ít trong số đó mang năm đúc 1640 và số khác mang năm 1610 – một chi tiết chứng minh đó là tiền guilder của đời cha và đời ông để lại. Nhưng chúng tôi cũng xin nói ngay với độc giả rằng, ba hoặc bốn trăm nghìn đồng guilder ấy chỉ giống như tiền tiêu vặt hay một chiếc ví nhỏ đối với Cornelius van Baerle, nhân vật chính của câu chuyện này, bởi riêng tiền thu từ đất đai ở các tỉnh cũng mang lại cho ông lợi tức khoảng mười nghìn guilder mỗi năm.
Khi người công dân đáng kính, thân phụ của Cornelius, từ giã cõi đời để bước sang cõi vĩnh hằng – ba tháng sau khi chôn cất người vợ, người dường như đã ra đi trước để dọn sẵn con đường cái chết cho ông cũng như từng dọn sẵn con đường sự sống – ông đã nói với con trai mình trong cái ôm siết cuối cùng:
“Hãy ăn, hãy uống, và tiêu pha tiền bạc nếu con muốn biết thế giới thực sự là gì. Còn việc cặm cụi từ sáng đến tối trên chiếc ghế đẩu bằng gỗ hay ghế bọc da trong phòng kế toán hay phòng thí nghiệm thì tuyệt đối không phải là sống. Ngày con phải ra đi rồi cũng sẽ tới; và nếu lúc đó con không may mắn có được một con trai, con sẽ để họ tộc của ta mai danh ẩn tích, còn những đồng guilder của ta – thứ chưa từng bị ai chạm vào ngoài cha, ta và người thợ đúc tiền – sẽ phải ngậm ngùi về tay một người chủ xa lạ. Và trên hết, đừng bắt chước gương người cha đỡ đầu của con là Cornelius de Witt, kẻ đã dấn thân vào chính trị, sự nghiệp vô ơn nhất trên đời, và chắc chắn sẽ đi đến một cái kết bi thảm.”
Sau khi trăn trối những lời khuyên nhủ của bậc sinh thành, Mynheer van Baerle đáng kính qua đời trong nỗi đau đớn khôn nguôi của người con trai Cornelius – kẻ chẳng màng chi đến mấy vạn đồng guilder mà chỉ nặng lòng thương nhớ người cha.
Cornelius từ đó ở lại một mình trong ngôi nhà rộng lớn. Cha đỡ đầu của ông hoài công sắp xếp cho một chân trong bộ máy nhà nước, hoài công khơi gợi ở ông lòng khao khát vinh quang. Dù vậy, để làm vui lòng cha đỡ đầu, Cornelius cũng từng lên chiến hạm “Các Tỉnh Thống Nhất” – soái hạm của hạm đội gồm một trăm ba mươi chín chiếc thuyền do vị đô đốc lừng danh chỉ huy nhằm đơn độc nghênh chiến với lực lượng liên minh của Pháp và Anh. Khi được hoa tiêu Leger dẫn đường, ông đã tiến sát tầm đạn súng hỏa mai với chiếc “Prince”, nơi Công tước xứ York (em trai vua Anh) đang ngự trị; khiến De Ruyter, người thầy của ông, phải tung ra một đòn tấn công sắc bén và chuẩn xác đến mức vị Công tước, nhận ra chiến thuyền của mình sắp sửa hạ kỳ hàng, vội vã chuồn sang chiến hạm “Saint Michael”; khi ông chứng kiến chiếc “Saint Michael” chi chít vết đạn và tan nát vì những loạt đạn mạn tàu của người Hà Lan phải trôi dạt khỏi đội hình; khi ông mục kích cảnh chiếc “Earl of Sandwich” chìm nghỉm, cùng cái chết do lửa hoặc nước của bốn trăm thủy thủ; khi ông nhận ra rằng kết quả của sự tàn phá ấy – sau khi hai mươi chiến hạm nổ tung, ba nghìn người chết và năm nghìn người bị thương – chỉ là chẳng có gì ngã ngũ, cả hai phe đều tự nhận chiến thắng, giao tranh rồi sẽ lại tiếp tục, và chỉ có thêm một cái tên nữa là Vịnh Southwold được thêm vào danh sách các trận chiến; khi ông tính toán xem một con người ưa thích suy ngẫm phải lãng phí biết bao nhiêu thời gian chỉ để nhắm mắt bịt tai trong lúc đồng loại đang pháo kích lẫn nhau – Cornelius liền gửi lời chào tạm biệt đến De Ruyter, đến Ruart de Pulten và đến cả vinh quang, quỳ xuống ôm gối vị Đại Thừa tướng mà ông vô cùng kính trọng, rồi lui về ngôi nhà của mình ở Dort. Ông mang theo sự mãn nguyện của những giọt mồ hôi lao động, tuổi hai mươi tám cùng thể chất cường tráng và trí tuệ nhạy bén, bên cạnh số vốn hơn bốn trăm nghìn florin cùng lợi tức mười nghìn, đinh ninh rằng Trời cao ban cho con người ta bao giờ cũng quá nhiều để hạnh phúc, và vừa đủ để chuốc lấy khổ đau.
Do đó, và để nuông chiều quan niệm của riêng mình về hạnh phúc, Cornelius bắt đầu hứng thú với việc nghiên cứu thực vật và côn trùng học. Ông sưu tầm và hệ thống hóa hệ thực vật của tất cả các hòn đảo thuộc Hà Lan, sắp xếp toàn bộ ngành côn trùng học trong tỉnh, thậm chí còn viết một chuyên khảo kèm theo những bản vẽ do chính tay ông thực hiện. Cuối cùng, khi chẳng biết phải làm gì với thời gian và đặc biệt là với số tiền đang sinh sôi nảy nở với tốc độ chóng mặt, ông nảy ra ý định chọn lấy một trong những thói xa hoa và tốn kém nhất trong số những thói điên rồ của đất nước và thời đại mình – ông trở thành một người chơi hoa tu-líp.
Đó là thời điểm mà người Hà Lan và người Bồ Đào Nha, đua tranh nhau trong lĩnh vực làm vườn này, bắt đầu tôn sùng loài hoa ấy như một thứ tín ngưỡng, thậm chí tôn thờ nó còn hơn mức mà các nhà tự nhiên học dám dành cho loài người vì sợ khơi gợi lòng ghen tị của Thiên Chúa.
Chẳng mấy chốc, người ta từ Dort cho đến Mons bắt đầu bàn tán về những khóm tu-líp của Mynheer van Baerle; và những luống hoa, hầm chứa, phòng sấy cùng các ngăn kéo đựng củ của ông được ghé thăm tấp nập chẳng khác nào các phòng tranh và thư viện ở Alexandria từng được những lữ khách La Mã lừng danh chiêm ngưỡng.
Van Baerle bắt đầu bằng việc dốc toàn bộ lợi tức hàng năm để tạo nền móng cho bộ sưu tập của mình, rồi sau đó phá vỡ cả những đồng guilder mới tinh để đưa nó đến mức hoàn hảo. Nỗ lực của ông quả thực đã được đơm hoa kết trái với kết quả vô cùng rực rỡ: ông lai tạo thành công ba giống tu-líp mới, mà ông đặt tên là “Jane” để tưởng nhớ mẹ mình, “Van Baerle” theo tên cha, và “Cornelius” theo tên cha đỡ đầu; những cái tên còn lại chúng ta đã quên mất, nhưng những người sành chơi chắc chắn sẽ tìm thấy chúng trong các cat-alô của thời kỳ ấy.
Vào đầu năm 1672, Cornelius de Witt trở về Dort trong ba tháng để sinh sống tại dinh thự cũ của gia đình; bởi không chỉ sinh ra tại thành phố đó, dòng họ của ông đã bám rễ nơi đây từ nhiều thế kỷ.
Vào thời điểm ấy, như lời William xứ Orange từng nói, Cornelius bắt đầu tận hưởng sự bất mãn tột độ từ công chúng. Tuy nhiên, trong mắt những người đồng hương, những thị dân tốt bụng ở Dort, ông không hề hiện lên như một tên tội phạm đáng bị treo cổ. Quả thực, họ không mấy mặn mà với chủ trương cộng hòa có phần khắc khổ của ông, nhưng họ lại tự hào về lòng dũng cảm của con người ấy; và khi ông tiến vào thành phố, chiếc cốc danh dự đã được dâng lên cho ông một cách đầy thiện chí nhân danh thành phố.
Sau khi gửi lời cảm ơn đến các đồng hương, Cornelius tiến về ngôi nhà cũ của gia đình và đưa ra một số chỉ thị sửa chữa mà ông muốn thực hiện trước khi vợ con tới nơi; từ đó, ông ghé qua nhà người con đỡ đầu – người có lẽ là kẻ duy nhất ở Dort lúc bấy giờ vẫn chưa hay biết về sự hiện diện của Cornelius tại thị trấn.
Cùng mức độ mà Cornelius de Witt đã khơi dậy lòng căm phúng trong lòng quần chúng bằng cách gieo rắc những hạt giống xấu xa mang tên xung đột chính trị, Van Baerle lại giành được tình cảm của các đồng hương nhờ hoàn toàn lánh xa chốn chính trường, mải miết đắm chìm trong công việc thanh tịnh là trồng hoa tu-líp.
Van Baerle thực sự được những người hầu và tá đjền yêu mến; và trong tâm trí ông chưa từng tồn tại ý niệm rằng trên đời này lại có kẻ muốn đem lòng hãm hại người khác.
Thế nhưng, phải thừa nhận một điều đáng buồn cho nhân loại rằng, Cornelius van Baerle, dẫu chẳng hề hay biết, lại sở hữu một kẻ thù hung ác, tàn bạo và thâm độc hơn gấp bội so với những kẻ thù mà Đại Thừa tướng và em trai ông từng phải đối mặt trong hàng ngũ phe phái của người Orange – những kẻ vốn căm ghét cay đắng hai anh em tận tụy, những người chưa từng để xảy ra dù chỉ một chút hiểu lầm trong suốt cuộc đời, và bằng sự hy sinh vì nhau trước ngưỡng cửa tử thần, họ đã bảo chứng cho tình huynh đệ trường tồn vượt qua cả cõi âm dương.
Vào thời điểm Cornelius van Baerle bắt đầu dấn thân vào việc trồng hoa tu-líp, đem toàn bộ thu nhập hằng năm và những đồng tiền guilder của cha để nướng vào niềm đam mê này, ngay bên cạnh nhà ông ở Dort có một công dân tên là Isaac Boxtel. Từ khi còn là một đứa trẻ biết suy nghĩ, hắn ta đã nuôi dưỡng sở thích y hệt, và thường rơi vào trạng thái ngất ngây chỉ khi nghe đến từ “tulban” – thứ mà (như cuốn “Floriste Francaise”, cơ quan ngôn luận uy tín nhất về các vấn đề liên quan đến loài hoa này, đã cam đoan với chúng ta) là từ đầu tiên trong tiếng Cingalese từng được dùng để chỉ kiệt tác làm vườn mà ngày nay ta gọi là hoa tu-líp.
Boxtel không may mắn được giàu có như Van Baerle. Vì thế, bằng sự cẩn trọng tột bậc, lòng kiên nhẫn cùng những nỗ lực phi thường, hắn đã tự tay tạo dựng ngay cạnh ngôi nhà của mình ở Dort một khu vườn đạt chuẩn để canh tác loài hoa yêu quý; hắn pha trộn đất theo đúng những công thức được ca tụng nhất, đồng thời cung cấp cho các luống hoa nóng lượng nhiệt cùng nguồn không khí tươi mới đúng như những quy tắc ngặt nghèo nhất của nghề làm vườn đòi hỏi.
Isaac nắm rõ nhiệt độ trong các khung kính của mình đến từng phần hai mươi của độ. Hắn biết rõ cường độ của luồng gió, và điều tiết chúng sao cho phù hợp với độ uốn lượn của thân hoa. Những thành quả của hắn bắt đầu thu hút được sự chú ý của công chúng. Chúng rất đẹp, thậm chí vô cùng nổi bật. Không ít người chơi hoa đã đến thăm vườn tu-líp của Boxtel. Cuối cùng, giữa bao nhiêu bậc Linnaeus và Tournefort, hắn thậm chí còn cho ra đời một giống hoa tu-líp mang tên chính mình. Giống hoa ấy, sau khi chu du khắp nước Pháp, đã đặt chân đến Tây Ban Nha và vươn tận Bồ Đào Nha. Nhà vua Don Alfonso VI – người sau khi bị trục xuất khỏi Lisbon đã lui về đảo Terceira, nơi ông tiêu khiển không phải bằng việc tưới hoa cẩm chướng như Đại đế Condé, mà bằng cách trồng hoa tu-líp – khi tận mắt chiêm ngưỡng giống hoa tu-líp của Boxtel, đã phải thốt lên rằng: “Không tồi chút nào, quả thực rất tuyệt!”
Thế rồi bỗng nhiên, Cornelius van Baerle – sau khi đã trải qua bao công trình nghiên cứu uyên bác – bỗng bị cơn sốt tu-líp-mania cuốn phăng đi. Ông thực hiện một số thay đổi đối với ngôi nhà của mình ở Dort, vốn (như chúng ta đã biết) nằm sát vách nhà Boxtel. Ông cho xây cất thêm một tầng cho tòa nhà nằm trong sân, việc này khiến ánh nắng bị che khuất, làm vườn của Boxtel mất đi nửa độ ấm, đồng thời khoác thêm nửa độ lạnh vào mùa đông; chưa kể nó còn chắn ngang luồng gió và làm đảo lộn toàn bộ các tính toán cùng sự sắp đặt về làm vườn của người láng giềng.
Xét cho cùng, rắc rối này đối với Boxtel chẳng có gì là to tát. Van Baerle suy cho cùng chỉ là một họa sĩ, một dạng kẻ khờ chuyên đi sao chép và bóp méo những kỳ quan của tự nhiên lên vải vẽ. Hắn nghĩ rằng người họa sĩ ấy nâng tầng xưởng vẽ của mình lên để đón ánh sáng tốt hơn, và ít nhất trong chuyện này thì hắn ta hoàn toàn có lý. Mynheer van Baerle là họa sĩ, cũng giống như Mynheer Boxtel là người trồng hoa tu-líp; ông cần thêm chút ánh nắng cho các bức tranh của mình, và thế là ông tước đi nửa độ ấm từ hoa tu-líp của hàng xóm.
Pháp luật đứng về phía Van Baerle, và Boxtel buộc phải ngậm đắng nuốt cay chấp nhận.
Thêm nữa, Isaac từng phát hiện ra rằng việc thừa thãi ánh nắng là có hại cho hoa tu-líp, và loài hoa này sẽ phát triển nhanh hơn cũng như lên màu đẹp hơn dưới hơi ấm ôn hòa của buổi sớm mai thay vì cái nắng gay gắt giữa trưa. Do đó, hắn thậm chí còn thầm biết ơn Cornelius van Baerle vì đã ban cho mình một tấm rèm che nắng hoàn toàn miễn phí.
Có lẽ điều này không hoàn toàn ăn khớp với thực trạng chung cũng như tâm tư tình cảm của riêng Isaac Boxtel cho lắm. Quả thực đáng kinh ngạc khi thấy những bộ óc vĩ đại, giữa cơn bão lụt tai họa, lại có thể rút ra sự an ủi phong phú nhường nào từ triết học.
Nhưng than ôi! Nỗi cay đắng tột cùng của bất hạnh thay cho Boxtel khốn khổ là gì khi hắn nhìn thấy những ô cửa sổ của tầng nhà mới mọc lên ấy được trưng bày đầy củ giống, cây non cùng hoa tu-líp trồng trong chậu; tóm lại là đủ mọi thứ liên quan đến nỗi ám ảnh của một kẻ cuồng hoa tu-líp!
Nào là những bọc nhãn mác, tủ đựng đồ, ngăn kéo chia ô, cùng những khung lưới sắt lắp cho tủ để không khí lọt vào thoải mái mà vẫn ngăn chặn được sên, chuột nhắt, chuột sóc và chuột cống – toàn những tay sành sỏi tò mò về giống hoa tu-líp trị giá hai nghìn quan tiền một củ.
Boxtel vô cùng sửng sốt khi nhìn thấy toàn bộ cỗ máy bày biện ấy, nhưng hắn vẫn chưa lường trước được toàn bộ mức độ bi thảm của tai hoạ. Van Baerle vốn nổi tiếng là kẻ yêu thích mọi thứ làm vui mắt. Ông nghiên cứu Tự nhiên dưới mọi khía cạnh để phục vụ cho các bức tranh của mình – những tác phẩm được trau chuốt tỉ mỉ chẳng kém gì tranh của Gerard Dow, người thầy của ông, hay Mieris, người bạn của ông. Liệu có khi nào, vì phải vẽ cảnh nội thất của một người trồng hoa tu-líp, mà ông đã gom góp vào xưởng vẽ mới tất cả những đạo cụ trang trí ấy hay không?
Dù vậy, dẫu tự an ủi bằng những phỏng đoán hão huyền ấy, Boxtel vẫn không tài nào cưỡng lại được sự tò mò cháy bỏng đang thiêu đốt tâm can. Thế là vào buổi chiều tối, hắn dựng một chiếc thang tựa vào bức tường ngăn giữa hai khu vườn. Ghé mắt nhìn sang khu vườn của người láng giềng Van Baerle, hắn hoàn toàn chết sững khi tận mắt chứng kiến đất của một luống hoa lớn vốn trước đó trồng các loài cây khác đã bị xúc đi. Mặt đất được vun thành các luống đất thịt pha bùn sông (sự kết hợp cực kỳ thích hợp cho hoa tu-líp), và toàn bộ được viền bằng một dải cỏ để giữ đất không bị sạt lở. Thêm vào đó là bóng râm vừa đủ để làm dịu cái nắng ban trưa; hướng Nam-Tây Nam; nguồn nước dồi dào và sẵn có; tóm lại là hội tụ mọi yêu cầu để đảm bảo không chỉ sự thành công mà còn cả sự phát triển. Không còn mảy may nghi ngờ gì nữa, Van Baerle đã thực sự trở thành một tay trồng hoa tu-líp.
Boxtel ngay lập tức vẽ ra trong đầu viễn cảnh về một học giả sở hữu khối tài sản bốn trăm nghìn cùng lợi tức mười nghìn guilder mỗi năm, đang dốc toàn bộ nguồn lực trí tuệ và tài chính của mình vào việc canh tác hoa tu-líp. Hắn mường tượng ra thành công của người láng giềng, và cảm giác nhói đau dâng lên nghẹn ngào chỉ vì ý nghĩ về sự thành công ấy mạnh mẽ đến mức đôi tay hắn bỗng buông thõng vô lực, đầu gối run lẩy bẩy, và hắn ngã nhào xuống từ chiếc thang trong nỗi tuyệt vọng tột cùng.
Và hóa ra, chẳng phải vì những đóa hoa tu-líp được vẽ trên tranh, mà vì những bông hoa bằng xương bằng thịt, Van Baerle mới cướp đi của hắn nửa độ ấm. Và hóa ra Van Baerle sắp sửa sở hữu một vị trí hoàn mỹ nhất, bên cạnh một căn phòng rộng rãi, thoáng khí và thông gió tốt để bảo quản củ giống cùng cây non; trong khi bản thân hắn – Boxtel – lại buộc phải nhường đi phòng ngủ của mình cho mục đích này, và sợ rằng việc ngủ chung một không gian sẽ làm hại đến củ giống, hắn đã phải dọn lên tá túc trong một căn gác mái nghèo nàn.
Như vậy, Boxtel sắp sửa phải chung sống sát vách với một đối thủ cạnh tranh đầy đe dọa và chắc chắn sẽ gặt hái thành công; và kẻ đối đầu ấy, thay vì là một gã thợ làm vườn vô danh tiểu tốt nào đó, lại chính là con đỡ đầu của Mynheer Cornelius de Witt – nghĩa là một nhân vật lừng danh.
Như độc giả có thể thấy đấy, Boxtel không hề mang trong mình tinh thần của vua Porus – kẻ khi bị Alexander đại đế đánh bại đã tự an ủi bằng chính danh tiếng của kẻ chinh phục mình.
Và giờ đây, nhỡ đâu Van Baerle lại lai tạo ra một giống hoa tu-líp mới, rồi đặt tên nó là John de Witt, tiếp nối sau cái tên Cornelius thì sao? Chừng đó thôi cũng đủ khiến một người uất nghẹn đến chết rồi.
Thế là Boxtel, mang theo nỗi hoài nghi đầy ghen tị, đã tự biến mình thành nhà tiên tri cho chính bất hạnh của hắn. Và sau khi khám phá ra sự thật não nề ấy, hắn đã trải qua một đêm tồi tệ nhất tưởng chừng như không thể tưởng tượng nổi.