Chương 1: Đêm vọng lễ Santa Maria Assunta

Trên đỉnh một ngọn đồi hình nón, nhô cao khỏi vùng rừng đại ngàn viền lấy những cánh đồng Apulia đầy nắng, trên những tàn tích của một ngôi đền thờ Apollo và trong một khu rừng thiêng dành cho Venus, tại nơi đây vào thế kỷ thứ sáu đã mọc lên hình mẫu của đời sống tu trì phương Tây: các tu viện của Monte Cassino.

Từ những đỉnh cao đượm nắng ấy, tầm nhìn mở ra một phía hướng về Arpinum, nơi sinh của bậc thầy hùng biện La Mã, và phía kia hướng về Aquinum, vốn đã nổi danh là nơi chào đời của Juvenal. Hầu như chẳng có vị giáo hoàng hay hoàng đế tên tuổi nào mà lịch sử của họ lại không gắn liền với nơi này. Từ những vách núi cao, tu viện đã chứng kiến lũ người Goth, Lombard, Saracen và Norman tàn phá vùng đất, chứng kiến cuộc tử chiến giữa phe Guelph và Ghibelline, sự thất thế của Rome, và sự lụi tàn của các vương triều đế chế.

Dẫn tới nhà hội của dòng tu vĩ đại Benedict xứ Nursia, ngự trị trên đỉnh cao định mệnh ấy, Francesco chậm rãi và mệt mỏi bước tới. Sau một đêm còn bồn chồn hơn cả đêm trước, chàng đã lặn lội suốt cả ngày, vừa khao khát, vừa lo sợ khi sắp phải đối diện với đích đến cuối cùng của đời mình. Và khi chầm chậm cưỡi ngựa lên đồi, trái tim chàng trĩu nặng bởi nỗi khổ đau tuyệt vọng.

Lúc bấy giờ đã là chập tối.

Một sự tĩnh lặng bao la, thấm đẫm nỗi buồn, đã đổ ập xuống thế gian. Những rặng núi xa xăm chìm khuất trong vòm lửa hồng rực, vươn tận đến đường chân trời, viền quanh bởi một dải vàng nhạt. Chỉ ở phía tây, như chính Mình Thánh, mặt trời đang chìm trong sương mù vàng óng, treo lơ lửng trên bầu trời phía trên bí ẩn của biển khơi. Ánh sáng đang dần đổi màu. Đó là khoảnh khắc của Giờ ban phép lành. Những dải lửa lớn len lỏi vào bầu trời; những ngọn đồi bùng cháy từ vẻ huy hoàng của không trung. Bóng của ngọn núi đổ dài khắp thế gian. Trái đất tựa hồ một lư hương tỏa khói.

Như người đang chìm trong mộng, Francesco dõi mắt nhìn khắp đất trời. Xa xa trên những cánh đồng Umbria, một đốm lửa bừng sáng như ngôi sao rơi xuống đất; rồi một đốm nữa, và một đốm nữa. Castellazzara rực lửa trên núi; Proceno, Aquapendente, Elciola và Paladino bừng sáng dưới bình nguyên. Torre Alfina cao trên núi thắp lên ngọn hải đăng; San Lorenzo nơi thung lũng đáp lời. Mỗi ngôi làng nhỏ đều xướng lên bài "Magnificat" và những ngọn đồi đáp lại: "Salve Regina!"

Đó là Đêm vọng lễ Santa Maria Assunta.

Từ những tu viện phía trên vọng xuống âm thanh của nhiều giọng đọc lầm rầm. Chúng dường như càng làm tăng thêm vẻ tĩnh mịch thay vì phá vỡ nó.

Cuối cùng, chàng dừng lại trước lối vào lớn phía nam dẫn vào tu viện. Chàng ghì cương nhưng không xuống ngựa. Một cảm giác choáng ngợp bất ngờ ập đến, mạnh mẽ đến mức khiến chàng phải cúi đầu và thốt ra một tiếng rên rỉ sâu xa, tan nát cõi lòng. Sau ba ngày tự do vô cùng diễm phúc, giờ đây chàng sắp bước qua những cánh cổng sẽ giam hãm chàng tách biệt khỏi thế giới sự sống, khỏi thế giới của con người, có lẽ là cho đến cuối đời. Ba ngày ngắn ngủi! Khoảng thời gian vắn vỏi ấy đã xua tan lớp vỏ vô cảm nguội lạnh mà chàng đã cố khoác lên tâm hồn mình. Chàng sắp sửa bị phơi bày trở lại dưới những đòn roi của nỗi nổi loạn nội tâm mà chàng hãi hùng né tránh. Một tù nhân được ân xá rồi lại bị kết án tử — thật dễ dàng để so sánh với cuộc đời mà chàng buộc phải tự nguyện dấn thân vào; sự tồn tại vô tận của cảnh nô lệ tôn giáo mà không có lối thoát nào khác ngoài cái chết, với sự đơn điệu nghiền nát tâm hồn.

Tại sao lại không có lối thoát? Francesco đứng đó, đơn độc giữa màn đêm buông xuống. Chẳng ai trong tu viện được báo trước về sự xuất hiện của chàng. Chàng vẫn có thể... Với đôi môi mím chặt, chàng nhảy xuống ngựa và ra hiệu theo lệ thường.

Sau một lát chờ đợi, một thầy dòng xuất hiện, mở cổng và Francesco Villani bước vào khuôn viên Monte Cassino.

Không giải thích lý do có mặt, chàng yêu cầu được dẫn ngay đến gặp Bề trên. Sau khi lo liệu cho chú ngựa của Francesco và thực hiện yêu cầu của chàng, người tu sĩ quay lại sau ít phút và ra hiệu cho chàng đi theo. Khi tới phòng của Bề trên, người dẫn đường gõ cửa xin vào. Cánh cửa mở ra và Francesco bước vào một mình.

Vị Bề trên vừa kết thúc một nghi thức cầu nguyện đặc biệt trong một nhà nguyện nhỏ cạnh buồng mình, và giờ đang ngồi trước chiếc bàn gỗ sồi đồ sộ. Trên bàn đặt một tấm da thuộc được vẽ trang trí cầu kỳ, đôi mắt Francesco rời khỏi những chữ cái đầu được tô điểm bằng màu xanh thiên thanh và vàng óng ấy, nhìn sang hình dáng của Romuald, Viện trưởng tu viện Monte Cassino một cách rùng mình.

Khung xương to lớn và đầy uy lực của ông đã hao gầy vì những đêm thức canh và kiêng khem, trông tựa như một bộ xương khổng lồ. Ông nhìn vị thanh niên—người mà ngay cả trong những buổi hội họp lộng lẫy nhất, bộ trang phục và phong thái quý tộc cũng không thể khiến người ta ngó lơ—bằng một vẻ khắc khổ pha lẫn sự dửng dưng, điều mà tuổi già và sự cô độc kéo dài có thể đã sinh ra. Sau vài lời chào hỏi ngắn ngủi chẳng thể xoa dịu cảm giác lạc lõng của Francesco, ông ra hiệu cho chàng ngồi xuống.

Không chút chậm trễ hay vòng vo, con trai của Đại Sư phụ đặt lá thư của cha mình vào tay Bề trên, trong khi chàng quay mặt đi khỏi "Memento Mori" sống động này—người đang khoác trên mình bộ y phục mà từ nay về sau sẽ mãi là của chàng.

Francesco ngồi xuống một chiếc ghế dài, trong khi vị Bề trên đăm đăm cân nhắc lá thư trên tay như kẻ chưa quyết định có nên đọc nội dung hay không. Cuối cùng, ông phá vỡ lớp niêm phong, và với sự hỗ trợ của một ngọn đuốc có ánh sáng chập chờn thu hút sự chú ý của Francesco về phía cánh cửa mở của nhà nguyện, Romuald bắt đầu đọc chậm rãi. Trong khi ông mải mê với lá thư, ánh nhìn của Francesco lang thang dọc theo những hành lang mờ ảo hiện ra bên ngoài buồng của Romuald; trong ánh sáng lờ mờ, chúng mang vẻ u ám tột độ, yên vị trong ánh sáng chập chờn không chắc chắn của những chiếc đèn đá gắn trong các hốc tường. Những hành lang này bị ngắt quãng bởi những mái vòm, đánh dấu điểm kết thúc của nhiều cầu thang dẫn qua các phòng trưng bày lên các phòng phía trên của tu viện. Một bục giảng, dựa trên một cây cột cố định trong tường, được lộ ra bởi ánh sáng của năm sáu chiếc đèn đá, dường như chỉ làm tăng thêm vẻ ảm đạm thay vì xua tan nó.

Trong lúc đọc lá thư của Gregorio Villani, một sự thay đổi đột ngột đã hiện lên trên khuôn mặt Bề trên. Francesco không nhận thấy điều đó vì mải mê quan sát xung quanh, lặng lẽ tự hỏi liệu mình có đủ khả năng rũ bỏ niềm vui trần thế, sự tươi trẻ của tuổi xuân, những khao khát của xác thịt để trở thành hiện thân của sự từ bỏ tâm linh mà Bề trên đại diện hay không; liệu sức mạnh của chàng có chống đỡ nổi quyết tâm của mình chăng.

Đột nhiên, một cái nhíu mày làm tối sầm vầng trán Romuald, và từ lá thư trên đôi tay run rẩy, đôi mắt mờ đục của ông lóe lên tia nhìn sắc lạnh về phía vị thanh niên. Francesco lấy làm lạ. Chẳng bao lâu sau chàng đã hiểu ra.

Romuald chống tay phải lên bàn, quay sang chàng thanh niên.

"Vậy ngươi là con trai của Gregorio Villani! Và ngươi nghĩ đến đây sống giữa chúng ta, tận hưởng sự bình yên và cô tịch của những tu viện này, nơi mà cha ngươi đã là kẻ thù cả đời!"

Trước lời của Bề trên, Francesco giật mình.

"Con không biết gì về những bất hòa của cha con, cũng chẳng biết gì về những bất hòa của các tu sĩ," chàng nói.

Bề trên gật đầu mơ màng.

"Ngươi được nuôi dạy tại Triều đình Avellino?"

"Đó là ý nguyện của cha con!"

Romuald nhìn chàng tò mò.

"Và giờ, ý nguyện của ông ta là biến ngươi thành một tu sĩ, để đền tội cho chính những lỗi lầm của mình!"

Francesco cúi đầu.

"Gánh nặng này là của con phải mang!"

Một ánh sáng lạ lùng hiện lên trong mắt Bề trên.

"Vậy đó không phải là mong muốn của chính ngươi?"

Mọi dấu vết màu sắc đã rời bỏ khuôn mặt Francesco.

"Đó là nguyện vọng của con!"

Một khoảng lặng ngắn ngủi.

"Ngươi thật trung thành với ký ức về người đã ban cho ngươi sự sống chỉ để hủy diệt nó," Bề trên gật đầu, trong khi vô thức cầm lá thư lên từ mặt bàn. Những dấu hiệu của cảm xúc nội tâm sâu sắc hơn lộ rõ trên mặt ông khi, sau khi nhìn chàng trai với vẻ quan tâm ảm đạm, cuối cùng ông nói:

"Đối với một kẻ được nuôi dạy chốn cung đình, ngươi sẽ thấy cuộc đời tu viện này đủ gian khổ đấy."

Một cơn lũ ký ức ùa về cùng những lời này đối với Francesco.

Chúng khiến khuôn mặt chàng tái nhợt hơn trước.

"Con sẽ học cách chịu đựng nó."

Một tia xót thương bất chợt dường như ánh lên từ đôi mắt vô cảm của Romuald.

"Đó là một sự khởi đầu dũng cảm cho cuộc đời mới—vì ta không nghi ngờ rằng ngươi buộc phải ở lại. Lời của Đức Thánh Cha là luật lệ. Tối nay, vì buổi tối trong phòng ăn chung đã xong, ngươi sẽ dùng bữa tối với ta. Ngày mai ngươi sẽ thay bộ y phục này bằng bộ đơn giản hơn."

Đau xót trong lòng, Francesco gật đầu chấp thuận trong im lặng.

Đúng lúc đó một tu sĩ bước vào, mang theo một chiếc đĩa đặt lên bàn và sau khi sắp xếp theo chỉ dẫn của Bề trên, ông để vị Bề trên lại một mình với khách.

Bữa ăn nhẹ không hề đạm bạc theo lối truyền thống. Thực ra, đối với Francesco, nó còn vượt xa những gì mà trí tưởng tượng của chàng về đời sống tu trì đã vẽ ra.

Cuối cùng, khi mọi thứ trên đĩa cùng vò rượu cuối cùng đã được dùng cạn, Francesco, sau lời tạ ơn đúng mực, đứng dậy.

Ánh nhìn của Romuald không hề rời khỏi chàng thanh niên trong suốt bữa ăn.

"Giờ hãy đến nhà nguyện Thánh Benedict, nơi tiếng chuông đã bắt đầu giục giã," ông nói, chậm rãi đứng dậy. "Sau giờ kinh tối, ngươi sẽ được dẫn đến phòng ngủ của mình—một căn phòng dành riêng cho ngươi trong khu ký túc xá phía trên. Đây là lối đi."

Một cánh cửa nhỏ ở một bên phòng Bề trên mở ra một lối đi hẹp, dọc theo đó họ bước đi song song trong ánh sáng mờ ảo, cho đến khi ánh sáng từ nhà hội đập vào mắt họ. Họ băng qua căn phòng rộng lớn này, tiến vào chính ngôi thánh đường vĩ đại, nơi tận cùng của nó mở ra một nhà nguyện tuyệt đẹp đã được thánh hiến từ nhiều năm trước cho người sáng lập tu viện, Thánh Benedict xứ Nursia.

Khi Bề trên và người đồng hành bước vào, các tu sĩ đã tề tựu đông đủ. Có nhiều ánh mắt tò mò liếc về phía Francesco khi chàng rảo bước dọc theo những hàng người đang quỳ bên cạnh Bề trên.

Người mới đến bận rộn với vẻ lạ lẫm của khung cảnh đến nỗi, nghi lễ thờ phụng cổ kính và quen thuộc, dù được chứng kiến giữa những bối cảnh khác nhau, không hề gây nhàm chán cho chàng ở đây.

Đôi môi chàng cử động một cách máy móc, trong khi đôi mắt lang thang trên bức bình phong chạm khắc màu trắng trước bàn thờ và cây cột nhô lên phía trên nó khỏi tầm của ánh nến, để hòa mình vào những bóng tối phía trên.

Sau đó, chỉ cần hơi quay đầu, chàng có thể nhìn thấy lối vào đen ngòm, sâu thẳm của ngôi thánh đường lớn, nơi một hoặc hai ngọn đèn xa xăm, được các tu sĩ sám hối thắp lên trước các điện thờ đặc biệt, lóe lên như những vì sao li ti xuyên qua bóng tối. Còn về những hàng tu sĩ quỳ xung quanh, đối với Francesco, họ chẳng khác gì những người chàng từng biết và gặp trong các tu viện ở Apulia, hay những người chàng đã thấy ở tu viện Augustinian của San Cataldo. Họ cũng chỉ là những hình hài vô cảm ấy, những cái đầu cạo trọc ấy, những gương mặt đờ đẫn ấy, những kẻ mà đối với họ, thế giới bên ngoài những cánh cổng tu viện chỉ là một vùng đất chưa được cứu rỗi. Đây là một phần của đám đông hợp thành đội quân vĩ đại của Giáo hội, với sự hỗ trợ của họ, Giáo hội đã chậm rãi nhưng chắc chắn nắm quyền kiểm soát di sản của Hoàng đế Frederick Đệ nhị; đây là những lính canh của đội quân thập tự chinh Anjou. Họ không biết bất kỳ ý chí nào, ngoại trừ ý chí của một vị giáo hoàng giận dữ, cuồng tín, kẻ đang nhìn quanh vô vọng để tìm cách thoát khỏi đứa con trai yêu quý và lũ bè lũ cướp bóc của nó. Kể từ nay, chàng sẽ là một phần của họ, những tình yêu của họ cũng là của chàng, những căm ghét của họ cũng là của chàng. Chàng vô vọng nhìn quanh tìm một gương mặt được lý tưởng hóa bởi đời sống tu trì, và khi chàng nhìn và tự hỏi, lời cầu nguyện cuối cùng đã kết thúc.

Trong những nhóm không trật tự, giữa tiếng thì thầm trò chuyện khe khẽ, các tu sĩ rời khỏi buổi cầu nguyện, nay đã kết thúc một ngày. Francesco theo họ khi họ di chuyển dọc hành lang.

Đột nhiên một bàn tay đặt lên vai chàng. Chàng quay lại và nhìn vào gương mặt của Bề trên.

"Fra Ambrogio sẽ dẫn ngươi đến phòng của mình," Romuald nói, vẫy gọi một tu sĩ cao, gầy, người đang nhìn chằm chằm một cách lúng túng vào người mới đến. "Căn cuối cùng—ở cánh phía tây," đó là mệnh lệnh ngắn gọn của Bề trên, và Francesco cúi đầu im lặng rồi theo chân người hướng dẫn ma quái của mình.

Chàng quá mệt mỏi để bận tâm nói chuyện; thậm chí chẳng buồn hỏi về con ngựa của mình.

Chẳng bao lâu sau, người con trai của Đại Sư phụ đã ở một mình trong căn phòng mờ ảo. Nó rộng hơn chàng tưởng và được trang bị nội thất xứng đáng hơn nhiều.

Trên bàn đã đặt sẵn bọc hành lý chứa đồ đạc của chàng. Chàng lơ đễnh mở nó ra, định chỉ lấy chiếc áo dài mặc cho buổi tối. Cùng với cử động đó, một vật từ trong bọc rơi xuống sàn đá. Chàng cúi xuống nhặt lên. Đó là con dao găm thép nhỏ mà tay chàng đã siết chặt vào cái đêm định mệnh khi trở về từ San Cataldo. Chẳng hề nghĩ ngợi về điềm báo, chàng giấu món vũ khí cấm kỵ giữa những trang của một cuốn Sách lễ mà chàng đặt trên bàn, và nó nằm lại đó suốt bao ngày dài.

Rồi chàng ngồi xuống giường, che mặt bằng đôi tay.

Tên của Ilaria vang vọng bên tai chàng; hình bóng của Ilaria lấp đầy mọi ngóc ngách tâm hồn chàng. Trong cơn đau đớn tột cùng làm rung chuyển cơ thể, chàng run rẩy như cây sậy trước bão giông; chàng cố gắng tĩnh tâm để cầu nguyện nhưng vô ích.

Thánh giá phía trên giường nhòe đi trong làn mây mù trước mắt chàng. Chỉ sau một chuỗi kinh cầu dài, được lặp đi lặp lại một cách máy móc, Francesco mới thành công trong việc thu hồi trí tưởng tượng lang thang của mình về với mầu nhiệm chuộc tội. Cuối cùng, sự mệt mỏi thể xác tột độ đã khuất phục sự kích động bồn chồn của các dây thần kinh và chàng nằm xuống.

Đêm dài trôi qua trong bóng tối và sự im lặng không dứt. Trong hư vô tuyệt đối và sự vắng bóng của mọi ấn tượng bên ngoài, Francesco dần mất đi nhận thức về thời gian. Bóng tối của đêm dường như là một thứ vô tận không có bắt đầu và kết thúc; nhưng, khi thức dậy vào lúc bình minh, nước mắt đọng trên mi mắt và tên của Ilaria còn đọng trên môi chàng.