Trụ Mã Điện - Tín Dương: 110 km

Ngày thứ mười: 4/1/2014

Lúc tôi ngủ dậy, bác gái đã nấu sẵn một ấm nước nóng cho tôi rửa mặt. Bác dặn anh chị đưa tôi đi ăn sáng. Trời rất lạnh. Tôi lấy đồ chằng lên xe rồi bịn rịn chia tay.

Sáng nay, anh chủ nhà chở con gái đi học múa rồi tiện thể tiễn tôi lên đường. Anh đưa tôi vào một tiệm ăn sáng, gọi hai món đặc sản: bánh bao chiên và canh cay. Món bánh bao chiên tôi không thấy khác bánh bao thường, họ không chiên ngập dầu mà chỉ áp chảo. Món canh cay tôi đã từng ăn, không hiểu tại sao ở đâu cũng nhận là đặc sản của họ. Canh ở đây cho nhiều hạt giống hạt tiêu, không cay nóng mà tê lưỡi. Món này rất hợp với mùa đông. Cháu bé nhà anh chủ không ngừng nói về lớp học múa, còn anh liên tục dặn tôi chú ý khi đi đường. Từ Trụ Mã Điện đến Tín Dương chỉ có đường thẳng nhưng đường quốc lộ sẽ có nhiều xe tải. Đoạn tiếp theo tôi sẽ phải lên dốc nhiều.

Ăn sáng xong, tôi ra ngoài đường mới nhận ra mình đã làm rơi một chiếc găng tay. Trời lạnh, tay tôi cứng đờ, đỏ tấy lên. Tôi cuốn vội một cái khăn vào tay và lên đường. Anh chủ nhà đi xe điện cùng tôi tới tận quốc lộ. Đường đông nên tôi chẳng nói được nhiều với anh. Sau một đêm, tôi cảm nhận được sự gần gũi với gia đinh anh. Tôi thấy rất nhớ nhà.

Trên đường quốc lộ, xe tải đi lại ngược xuôi. Bụi lẫn với nắng vàng buổi sáng nhìn mờ ảo, nhưng thực chất bụi đang bám đầy người tôi từ đầu đến chân. Đoạn quốc lộ này phân làn riêng dành cho xe thô sơ, chỉ mình tôi đi trên một làn đường được ngăn bởi một barie thấp.

Hôm nay tôi chỉ phải đi 110 km. Tôi vừa đi vừa ngắm cảnh, vừa dừng lại chụp ảnh. Đoạn đường rất vắng, bên đường không có nhà dân. Hai bên đường, người ta đang trồng hoa màu vụ đông, có những khu ruộng chỉ còn trơ gốc rạ. Hết một đoạn ngắn yên bình, tôi đi tới một đoạn sửa đường dài chừng 2 km. Người ta đã lột hết lớp nhựa đường bên trên, chỉ còn lởm chởm đất đá, cứ mỗi lần xe phóng qua đều để lại một lớp bụi mù mịt. Hết đoạn sửa đường, núi cao hơn và đường dốc hơn. Ban đầu, tôi hơi có chút háo hức. Quê tôi chỉ có biển, một cồn đất cũng không có. Con đường tôi đang đi như một chiếc khăn màu xám uốn lượn lên xuống. Có những đoạn tôi chỉ đi được 8 kmgiờ, có đoạn tôi phải xuống dắt bộ. Nhìn đồng hồ trên xe, tôi đã đi được 1.000 km từ ngày đầu tới bây giờ.

Buổi trưa, tôi đến một khu chợ nhỏ. Không có lều hay chòi dựng sẵn, mỗi người bán ở một khu đất trống. Mỗi hàng có một cái loa, phát những câu ghi âm sẵn, lặp đi lặp lại như: Đại hạ giá; Giá gốc 300 nay chỉ còn 50 đồng; Mua một tặng một... Những hàng gia dụng đồng giá 2 tệ xếp la liệt. Nhiều nhất là những hàng thanh lý chăn ga gối đệm. Ngoài cổng chợ có một dãy hàng hoa quả và mía. Tôi dừng lại ở một hàng ăn bán xúc xích rán và trứng vịt lộn.

Trứng vịt lộn được bà cụ bán hàng để trong một cái chảo to, chia làm hai bên, một bên là trứng non vàng ươm, bên kia là những quả già hơn, thậm chí đã thành hình con vịt lông đen kịt. Người ta lấy que xiên hai quả trứng vào nhau như kẹo hồ lô, rắc ớt bột lên nhuộm chúng thành màu đỏ, thêm một ít gia vị màu nâu mà các quán nướng hay dùng. Tôi đứng quan sát một lúc, quyết định chọn ăn bên trứng còn non. Bà cụ bảo tôi tự xiên trứng và tự nêm gia vị. Những người bên cạnh tôi ăn rất ngon lành. Ở các ga tàu điện ngầm ở Bắc Kinh tôi vẫn hay gặp các hàng quán bán món này, giá khá rẻ, chỉ có 1 tệ hai quả.

Trưa nay tôi lại ăn mì, vẫn là món mì kéo thủ công, thêm rong biển và đậu ván, vài miếng thịt như tóp mỡ. Tôi nhớ cơm da diết.

Ra khỏi quán mì, tôi gặp một đoạn đường vừa dốc vừa xấu, có lẽ đường đã làm từ rất lâu, mặt đường sần sùi như đá ngoài biển bị những con hà bám vào. Hai bên đường, các ngôi nhà xây hai tầng có lối kiến trúc giống hệt nhau, đều sơn màu trắng, bên dưới là nơi kinh doanh, bên trên để ở. Kiến trúc cứng nhắc đến nỗi tôi tưởng như những khối vuông đặt hai bên đường.

Dù chỉ đi hơn 100 km nhưng tới năm giờ chiều tôi mới bắt đầu đến một cây cầu vắt sang sông để vào thành phố. Tín Dương là thành phố cuối cùng của tỉnh Hà Nam trên đường tôi đi, giáp với tỉnh Hồ Bắc. Ở đây, các chung cư không cao nhưng san sát, kiến trúc giống hệt nhau, đường phố cũng rộng hơn. Tôi càng đi về phía Nam, cảnh vật càng bớt ảm đạm, cây cối xanh hơn, không còn cảnh những cành cây trơ trọi khẳng khiu.

Chú chủ nhà hôm nay của tôi cũng là do chị Yến Tử tìm giúp. Chị không quen chú mà chỉ tìm thông tin trên mạng.

Chú không nói tên thật cho tôi. Chú bảo tôi cứ gọi chú là Phẩm Vị Nhân Sinh (có nghĩa là: hưởng thụ cuộc sống).

Chú hẹn tôi ở một công viên có tên gồm ba chữ, nhưng chữ cuối cùng tôi không biết đọc thế nào, cũng không biết viết thế nào, nên không thể tìm được trên bản đồ. Tôi dừng lại hỏi hai cô chú đang đi bộ thể dục trên đường. Có lẽ thấy mặt tôi ngơ ngác, lại biết tôi không phải là người Trung Quốc, hai cô chú dẫn tôi đến tận nơi.

Tôi ngồi ở cổng công viên đợi chú Phẩm Vị Nhân Sinh khá lâu. Theo lời chú, hôm nay chú và bạn bè cùng đạp xe lên núi chơi. Một lát sau, có hai người đạp xe xuất hiện, một chú đeo kính, già hơn, là chủ nhà của tôi hôm nay. Chú mặc bộ quần áo của dân đạp xe chuyên nghiệp bó sát đến độ lộ rõ vòng hai tròn xoe. Người chú nhỏ, hơi lệch so với chiếc xe đạp.

Hồi tháng Tám năm nay, chú Phẩm Vị Nhân Sinh cho một bạn nam đạp xe xuyên Trung Quốc ở nhờ. Chú được truyền cảm hứng, ngay hôm sau chú đi mua một cái xe đạp, rồi lập nhóm đạp xe cuối tuần. Mục đích của chú chỉ là giảm vòng bụng, nhưng chưa giảm được bao nhiêu thì chú đã thích môn này.

Chú Phẩm Vị Nhân Sinh đưa tôi đến một nhà hàng có một người bạn đã đợi sẵn. Các chú bao trọn một phòng ở nhà hàng rồi cho xe đạp vào trong. Chú Phẩm Vị Nhân Sinh từng hỏi người bán xe để mua khóa xe đạp, người bán trả lời rằng để không bị mất xe thì tốt nhất đừng bao giờ khóa. Tôi đoán là chiếc xe khá đắt.

Trong phòng có bốn người, tất cả đang đợi thêm bà xã của chú Phẩm Vị Nhân Sinh và một cô bạn. Theo lời chú, mọi người có mặt ở đây đều là để gặp tôi, một người khách của chú. Chú kể về tôi với bạn bè từ khi tôi bắt đầu liên lạc xin ở nhờ. Không hiểu làm thế nào, chú tìm thấy mọi thông tin về tôi, kể cả bảng điểm học kỳ trước.

Trong lúc chờ, mọi người ngồi nói chuyện với tôi. Một người bạn của chú Phẩm Vị Nhân Sinh ngồi trong phòng từng đạp xe xuyên Việt hồi năm 2006 cùng ba người bạn. Chú vào Việt Nam theo đường Móng Cái, đi dọc từ Móng Cái đến thành phố Hồ Chí Minh trong khoảng một tháng. Một câu tiếng Anh chú cũng không biết. Chú là họa sĩ, đi đến đâu, cần nói gì, chú vẽ ra để giao tiếp. Sau khi đi về, chú viết một bài dài trên diễn đàn để chia sẻ kinh nghiệm đạp xe xuyên Việt. Sau bài viết, có rất nhiều người Trung Quốc bắt đầu để ý tới hình thức du lịch này ở Việt Nam.

Chú Phẩm Vị Nhân Sinh cũng xem xét xe của tôi, giúp tôi vặn lại tất cả các con ốc, bơm hơi cả hai bánh, chỉnh phanh, biến tốc. Chú bảo chắc chắn ngày mai tôi sẽ phải leo dốc nhiều. Sau ngày hôm nay, tôi đã thấy hơi nặng nề.

Một lúc sau, bà xã và cô bạn của chú Phẩm Vị Nhân Sinh đến. Bà xã của chú dáng người mập mạp, cao, tóc ngắn, hơi xoăn nhẹ, nhìn đối lập hẳn với chú. Cô điềm đạm và rất ít nói. Cả bữa cơm, ai hỏi gì cô mới trả lời. Cô ở nhà nội trợ, có lẽ đây là lần đầu tiên chú đưa bà xã tới gặp bạn bè, vì những người còn lại trong phòng đều hớn hở chào hỏi: “Chị dâu, nghe anh kể đã lâu, bây giờ mới được gặp...”

Cô bạn vừa đến của chú Phẩm Vị Nhân Sinh là bạn học cùng cấp ba, nhìn trẻ hơn chú rất nhiều. Cô buộc tóc đuôi ngựa, bắt tôi phải gọi cô bằng chị. Có lẽ đây giống như một buổi họp nhóm của chú, nhóm hoạt động sôi nổi, gần như cuối tuần nào mọi người cũng lên lịch đạp xe, cắm trại cùng nhau. Hôm nay mọi người cũng gặp nhau để lên kế hoạch cho buổi cắm trại ngày mai.

Dù đã ngà ngà say, chú Phẩm Vị Nhân Sinh vẫn không quên chụp ảnh lại để đăng lên trang Couchsurfing. Thông thường, quy trình của một lần cho ở nhờ là: khi cho ở nhờ xong, phải có ảnh chứng minh do người ở nhờ và người cho ở nhờ đăng lên hồ sơ, người quản lý sẽ thống kê số lượng người ở nhờ và kiểm tra cả phần cảm nghĩ.

Bà xã của chú Phẩm Vị Nhân Sinh xin về trước, trong khi mọi người vẫn đang ăn. Tôi không biết vì sao. Khi cô về, mọi người bắt đầu uống nhiều hơn và nói nhiều hơn về các dự định cho những cuối tuần tiếp theo. Các cô chú cũng dặn tôi phải viết nhật ký hành trình bằng tiếng Trung để họ tiện theo dõi. Ở Trung Quốc, có rất nhiều trang như phuotvn của Việt Nam. Nhiều người hay ngồi ở văn phòng và đọc những bài chia sẻ như thế.

Chú Phẩm Vị Nhân Sinh đạp xe cùng tôi về nhà. Chú chọn một con đường xa hơn để tôi đi thăm thành phố được nhiều hơn. Con đường này dọc bờ sông, buổi tối người ta thắp đèn dọc thành cầu, ánh đèn hắt xuống mặt sông các màu xanh đỏ lung linh. Trên đường, chú chia sẻ với tôi kinh nghiệm đạp xe đường núi, như muốn tiết kiệm sức và đi nhanh hơn thì khi xuống dốc chỉ được nghỉ đạp một nửa đoạn dốc, sau đó tăng hết biến tốc lên và đạp thật nhanh nửa đoạn dốc còn lại. Như thế sẽ lợi dụng được quán tính, tiết kiệm sức về sau.

Nhà chú Phẩm Vị Nhân Sinh ở tầng hai một chung cư. Tôi và chú vác xe lên tận nhà. Nhà chú rất rộng, phòng khách chỉ kê một bộ bàn ghế và tủ rượu, ngoài ra còn có hai phòng ngủ và một thư phòng. Thông thường, chú sẽ cho ngủ nhờ ở giường cá nhân trong phòng đọc sách. Hôm nay, chú đặc cách cho tôi ở phòng của con gái chú. Bạn này kém tôi 1 tuổi, đang học ở Giang Tô.

Bà xã chú gọi tôi vào phòng xem ti vi cùng. Hai cô chú tuy có sở thích khác nhau nhưng cô luôn ủng hộ chú.

Cuối tuần, khi chú đi chơi, cô ở nhà chuẩn bị đồ ăn và đợi chú về. Nếu chú đi cắm trại, cô sẽ chuẩn bị đồ ăn cho chú mang đi.

Chú Phẩm Vị Nhân Sinh cũng vào phòng. Vợ chú ngồi trên giường, quấn chăn xem ti vi, tôi và chú ngồi dưới nói chuyện. Cô chú chỉ có một cô con gái nhưng chú luôn cổ vũ con gái ra ngoài và đi chơi nhiều. Chú bảo con: “Có thời gian thì cứ đi chơi, hết tiền thì gọi bố.” Chú đang say nên nói chuyện lan man, nếu không có vợ chú, không biết đến bao giờ tôi mới đi tắm và đi ngủ được. Từ đầu tới cuối, thái độ của cô rất nhẹ nhàng. Cô đứng dậy chuẩn bị quần áo cho chú, giục chú đi tắm và đi ngủ sớm.

Phòng của con gái cô chú rất gọn gàng. Màu chủ đạo trong phòng là tím và hồng. Tôi lôi một cái ruột chăn trong tủ, đắp hai chăn, mặc ba cái quần đi ngủ mà vẫn lạnh co ro. Ở phía Nam, nhiệt độ cao hơn nhưng ẩm hơn nên cảm giác buốt đến tận xương, giống Hà Nội ban đêm. Người miền Nam thường mua đèn sưởi hoặc mặc áo bông dày sụ đi ngủ.

Nằm trong căn phòng lạnh buốt, tôi nhớ đến mùa đông ở Mật Vân, cách Bắc Kinh 70 km. Tôi có một người bạn làm công nhân sống ở đây tên là Lượng Lượng. Lượng Lượng thuê một phòng khoảng 20 m2, giá 200 tệtháng. Chỗ này cũng không có lò sưởi. Mùa đông, những ngày nhiệt độ âm, nước chảy qua ống nước cũng bị đóng băng. Lượng Lượng thường bị cước, tay chân đỏ hết lên và ngứa ngáy vì quá lạnh. Khi được nghỉ vào cuối tuần, Lượng Lượng thường đến các trung tâm thương mại hoặc siêu thị ngồi chơi, hưởng nhờ điều hòa.

Lương công nhân của Lượng Lượng được 2.000 tệtháng. Công việc của Lượng Lượng không vất vả lắm, cậu làm về quản lý chất lượng, mỗi ngày sẽ cầm một cái thước để đo xem sản phẩm có đúng tiêu chuẩn hay không. Công việc này khá nhàm chán.

Tôi quen Lượng Lượng trong chuyến đạp xe đi Thừa Đức, một nơi cách Bắc Kinh hơn 300 km. Tôi đi một mình, cảm thấy hơi chán vì cảnh đẹp mà không có người chia sẻ. Trên diễn đàn, tôi thấy Lượng Lượng dự định sẽ đạp xe từ Bắc Kinh đến Tây Hồ, Hàng Châu và đang tìm người đi cùng. Dù đã hẹn sẵn với Lượng Lượng tháng Tư sẽ bắt đầu đi, nhưng đến giữa tháng Ba, cô giáo gọi tôi về vì luận văn của tôi có vấn đề. Sau này, Lượng Lượng vẫn liên lạc với tôi, có lẽ cậu cần người nói chuyện trên quãng đường 2.000 km. Đây cũng là lần đầu tiên Lượng Lượng đạp xe đi xa. Lượng Lượng bỏ việc làm chủ quản ở một nhà máy sản xuất ô tô để đi chuyến này.

Sau khi đi về, Lượng Lượng thất nghiệp, còn tôi phải chờ kết quả luận văn. Tôi nhắn tin hỏi Lượng Lượng chỗ ở rẻ, cậu liền nhường phòng hiện tại cho tôi, chuyển sang nhà kho bên cạnh.

Vì cả hai đều rảnh rỗi nên trong thời gian tôi ở đây, tối nào hai đứa cũng mua bia ra bờ sông uống. Có ngày, tôi và Lượng Lượng đạp xe 60-70 km ra một bờ sông, mang theo thịt dê và vỉ nướng. Ngày nào tôi và cậu cũng nghĩ ra nơi để chơi, thậm chí có ngày hai đứa ngồi trên cầu uống bia và ngủ quên ở đấy đến tận sáng.

Lượng Lượng chưa từng làm những việc dở hơi như thế bao giờ. Cậu sống với ông bà nội từ nhỏ vì bố mẹ ly dị. Bố cậu có khoảng bốn đời vợ, chưa kể các cô bồ, ông chỉ trả tiền học phí cho Lượng Lượng và không hề quan tâm điều gì khác. Năm Lượng Lượng 18 tuổi, nghe lời mẹ kế, bố cậu không cho cậu thi đại học. Lượng Lượng xung đột với bố và bỏ nhà đi. Mẹ Lượng Lượng sống trong cùng một thành phố nhưng mười năm nay cậu chưa hề gặp mặt, cũng chưa hề liên lạc. Ông bà nội của Lượng Lượng mất khi cậu học cấp ba.

Trước đây, Lượng Lượng chỉ cần sống qua ngày, không hề biết chăm sóc bản thân. Một ngày của Lượng Lượng sẽ là: đi làm, ăn cơm ở công ty ngày hai bữa. Ngày nào được nghỉ, mối lo lớn nhất của Lượng Lượng là nghĩ xem ăn gì. Ngoài thời gian đi làm, cậu chỉ xem phim đến khi buồn ngủ. Lượng Lượng luôn mặc cảm về chuyện gia đình không toàn vẹn. Cậu chỉ có một người bạn thân, chơi từ hồi cấp ba. Lượng Lượng ngại giao tiếp nhưng hai đứa tôi nói được với nhau rất nhiều chuyện.

Suy nghĩ của Lượng Lượng thay đổi sau chuyến đi Hàng Châu. Mục tiêu ngắn hạn của cậu hiện giờ là đi làm, tiết kiệm tiền và sẽ đi vòng quanh Trung Quốc vào năm tới. Lượng Lượng tăng ca nhiều để có thêm thu nhập. Niềm hạnh phúc mới của Lượng Lượng là khi tăng ca, công ty sẽ bao ăn, cậu không phải bận tâm tới việc phải ăn gì. Cậu còn mua thêm một cái đàn Ukulele và dành toàn bộ thời gian rảnh ở nhà để tự tập đàn. Cậu định sau này đi du lịch có thể ngồi đàn hát kiếm tiền hoặc nhập một số hàng thủ công mỹ nghệ và bày bán ở các điểm du lịch.

Lượng Lượng sinh năm 1987. Tôi không biết vì sao, nhưng suy nghĩ của Lượng Lượng khá đơn giản. Trong mười năm bỏ nhà đi, cậu trải qua rất nhiều chuyện như ngủ ngoài đường, không có tiền ăn, phải nhịn đói đi lang thang. Lượng Lượng từng làm rất nhiều nghề nhưng chỉ quanh quẩn ở Bắc Kinh, không đi nơi khác. Số lần Lượng Lượng đi tàu cũng chỉ đếm trên đầu ngón tay, bao gồm cả lần ngồi tàu từ Hàng Châu về Bắc Kinh sau chuyến đạp xe.

Một trong những lần ngồi tàu của Lượng Lượng là từ Bắc Kinh đến Bảo Định. Mười tám tuổi, Lượng Lượng bị lừa tham gia truyền tiêu - bán hàng đa cấp. Đến Bảo Định, Lượng Lượng bị nhốt vào một căn phòng. Mỗi ngày sẽ có ba người đến truyền đạt với cậu các vấn đề về bán hàng đa cấp, theo cách nói của cậu là “tẩy não”. Cuối mỗi buổi nói chuyện, người nào cũng kết thúc bằng câu: “Có đồng ý gia nhập không?”

Để gia nhập mạng lưới truyền tiêu*, người ta phải bỏ ra một số tiền rất lớn. Lượng Lượng không có tiền, cũng không chịu liên lạc với gia đình. Có lẽ trải nghiệm đó khá đen tối, vì sau đó, Lượng Lượng phải nhờ cảnh sát can thiệp mới thoát ra được.

Dù trải nghiệm nhiều, tôi không hiểu vì sao phản ứng của Lượng Lượng vẫn hơi chậm. Cậu còn rất cả nể. Gần đây, một chị bằng tuổi Lượng Lượng, từng là đối tượng xem mặt của cậu, tự nhiên liên lạc với cậu. Chị ta nói rằng mình đang làm đại lý cho công ty nước khoáng Wanghaha, dạo này do công việc khá bận nên muốn tìm Lượng Lượng để giúp đỡ. Ngay sau buổi nói chuyện, Lượng Lượng đã biết chị ta bán hàng đa cấp. Một thời gian sau, chị này gọi điện và nói mình đang ở Thái Nguyên, nhờ Lượng Lượng qua giúp một tuần. Khi ấy, Lượng Lượng vừa xin vào làm việc ở chỗ mới được hai tuần, nếu xin nghỉ một tuần thì phải bỏ việc.

Lượng Lượng quyết định vẫn đi Thái Nguyên vì muốn thuyết phục chị này quay lại Bắc Kinh, không tham gia bán hàng đa cấp nữa. Bạn bè đều nói Lượng Lượng ngu. Một đêm, Lượng Lượng uống rượu say và gọi điện cho tôi hỏi có nên đi không. Tôi trả lời rằng nếu không đành lòng thì cậu cứ đi. Lượng Lượng vay tiền bạn bè và lên đường.

Đến Thái Nguyên, đúng như Lượng Lượng nghĩ, đây là một tổ chức bán hàng đa cấp. Đối tượng xem mặt cũ của Lượng Lượng dành cả buổi để nói rằng chị đã bỏ ra 70.000 tệ để vào tổ chức này, giờ chị thu nhập được bao nhiêu... Sau khi nói chuyện với Lượng Lượng không thành công, chị dẫn hai người là cấp trên của mình tới gặp Lượng Lượng và thuyết giảng liên tiếp 2 ngày. Đến phút cuối, chị quỳ xuống xin Lượng Lượng, vì nếu không có người mới tham gia, chị sẽ không có thu nhập, không được thăng cấp.

Năn nỉ, khóc lóc vẫn không được, cuối cùng, chị này tặng Lượng Lượng một cái tát và đấm liên tiếp vào người cậu. Lượng Lượng nhớ mãi ánh mắt của chị khi cậu kiên quyết nói không và muốn quay về Bắc Kinh. Hai người sau đó không liên lạc. Chị này vẫn ở lại Thái Nguyên, tham dự tổ chức bán hàng đa cấp.

Một thời gian sau, Lượng Lượng vẫn áy náy vì không thể giúp được gì cho chị. Tôi vốn nghĩ những đối tượng mà các tổ chức đa cấp và truyền tiêu hướng tới thu nạp là những bà nội trợ không hiểu biết nhiều, muốn đầu tư và sinh lời nhanh. Tôi không hiểu vì sao chị bạn của Lượng Lượng đã có bằng đại học, đã đi làm năm, sáu năm trong môi trường quốc tế mà vẫn có thể tin đến mức ấy. Người đưa chị tham gia bán hàng đa cấp chính là mẹ đẻ của chị. Tổ chức đa cấp của chị kiếm tiền dựa trên số tiền đóng khi gia nhập của các thành viên, chứ không dựa vào bán sản phẩm.

Tôi từng xem những clip quay lén trên mạng ở những buổi hội thảo đa cấp. Có một vài người lên phát biểu về thu nhập của họ, bí quyết thành công thế nào, làm người phải sống thế nào. Họ nói một vài câu khẩu hiệu, những người ngồi dưới tung hô như một dạng tín ngưỡng.

Ở quê tôi, gia đình mẹ chồng của chị gái tôi, từ anh rể đến chị dâu đều tham gia đa cấp. Họ gọi điện bảo chị tôi và anh rể đi tham dự hội thảo, nói về thu nhập mấy chục triệu một tháng. Chị gái tôi đang trong thời kỳ nghỉ sinh, mặc dù biết rõ thứ này không hoàn hảo nhưng vì nể mẹ chồng nên hai anh chị vẫn đi. Sau đó, anh rể tôi bắt đầu gọi điện cho những người thân, khuyên không nên tham gia đa cấp. Chị gái và bố mẹ mắng anh chặn đường làm ăn của họ, trong gia đình xảy ra mâu thuẫn.

Chú ruột của một người bạn học cùng cấp ba của tôi cũng thỉnh thoảng lên Hà Nội để tham dự hội nghị. Chú bắt hai đứa cháu phải ăn mặc thật đẹp để tham dự hội nghị cùng chú. Chú tìm mọi lời lẽ để rủ người khác tham gia, nếu không thành công thì chú không nhìn mặt họ nữa.

Ở Trung Quốc, tôi từng thấy trên đường phố, ở tàu điện ngầm, bến xe buýt có rất nhiều người mang sản phẩm đa cấp ra bán ở vỉa hè. Có lẽ họ đã bỏ tiền ra mua sản phẩm, không biết làm thế nào đành mang ra vỉa hè thanh lý. Tôi cũng gặp nhiều người trẻ, mặc vest đứng ở vỉa hè phát tờ rơi về các sản phẩm chăm sóc sức khỏe của Amway.

Theo thống kê của mạng Chống truyền tiêu CAPPA (wwwfcxxhorg), tính tới ngày 14/4/2013, ngoại trừ vùng Tây Tạng, tất cả các tỉnh, thành phố ở Trung Quốc đều rất phổ biến hoạt động “truyền tiêu liên tỉnh". Truyền tiêu có ba hình thức chính: săn đầu người, thu tiền gia nhập và thu nhập tập thể.

Trên trang còn liệt kê một “bản đồ phân bố” của hoạt động truyền tiêu. Tính riêng thành phố Nam Ninh, tỉnh Quảng Tây, có khoảng 100.000 người tham gia. Với hình thức “bán hàng”, mức phí “đầu tư” ban đầu ở đây từ vài ngàn tới vài vạn tệ, còn “vận hành vốn” khoảng từ 70.000 tới hàng trăm ngàn tệ.

Ở Hàm Đan, Hà Bắc, có 147 nghi phạm hình sự thuộc lĩnh vực này, trong đó có sáu “sếp” cấp bậc A, hai mươi chín “sếp” cấp bậc B. Tới tháng 4/2013, nơi này đã phá 309 “ổ truyền tiêu”, giải tán 20.000 người, giải cứu thành công 1.023 người bị đối tượng truyền tiêu khống chế.

Lực lượng chức năng ở thành phố Truy Bắc, Sơn Đông phá thành công vụ án mang tên “408” liên quan tới truyền tiêu phi pháp, liên quan tới khoảng 100.000 người ở 11 tỉnh, thành phố khác nhau với số tiền lên tới 300 triệu tệ. Đây là vụ án truyền tiêu phi pháp lớn nhất tính tới thời điểm đó.

Thiên Tân là đại bản doanh của “Truyền tiêu Bắc Phái”, là nơi giao thoa của Truyền tiêu Đông Bắc, Hà Bắc, Sơn Đông, là “cái tổ” của “Quý Châu Hồng Dược”. Nơi đây tập trung các tổ chức truyền tiêu: Hương Cảng (thuộc Quý Châu), Sơn Bá, Bổn Khê Trung Lục (có nơi đổi thành Bắc Kinh Trung Lục), Sâm Mỹ Thiên Tứ Khang, Thẩm Dương Đoàn Kết, Điệp Bối Lôi, Y Đạt Hưng Toàn, Liêu Ninh Đông Thăng Pharma...

Ở Tây An có Nam Phái. Tổ chức truyền tiêu này đổi bộ máy “năm cấp ba tầng lớp” trước đó thành “một sao” đến “năm sao”. Nếu như truyền tiêu Quàng Tây gọi “chuyên viên nghiệp vụ” cấp độ cao (chuyên lên bục giảng) là giám đốc cấp A, thì tổ chức này gọi là “thượng ngũ”. Để gia nhập vào các tồ chức có những tên gọi như: Câu lạc bộ người giàu, Chuyển hóa vốn... mức “đầu tư” thông thường là khoảng từ 50.000 tới 70.000 tệ.

Ở Liêu Ninh, “năm cấp ba tầng lớp” được cải tiến thành “sáu cấp bốn tầng”, thể hiện sự lớn mạnh hơn, tầm vóc hơn. Với cơ chế này, vé vào cửa (phí gia nhập) khoảng 3.000 tới 4.000 tệ.↩