Tháng 4 năm Khánh Lịch thứ ba (1043), Phạm Trọng Yêm và Hàn Kỳ đang ở tiền tuyến Tây Bắc đột nhiên nhận được lệnh điều động của triều đình, Hoàng thượng muốn triệu họ về kinh sư, vào làm việc tại cơ quan trung ương triều đình là Trung Thư Tỉnh và cơ quan quân sự cao nhất là Xu Mật Viện.

Phạm Trọng Yêm liên tiếp dâng sớ năm lần, xin được ở lại Tây Bắc trấn thủ biên quan, nhưng triều đình nhất quyết không phê chuẩn. Giữa tháng sáu, hai người họ hoàn tất thủ tục bàn giao, cực kỳ miễn cưỡng rời Kính Châu, về kinh thành nhậm chức vụ mới.

Khi Phạm Trọng Yêm và Hàn Kỳ về kinh, hòa ước giữa Tống và Tây Hạ mới chỉ ký thảo, chưa đóng quốc ấn để trao đổi hòa ước. Tại sao Triệu Trinh lại nóng lòng triệu tập hai người họ từ tiền tuyến Tây Bắc về như vậy? Điều này phải nói từ tình hình đất nước lúc bấy giờ.

Nhà Tống lúc bấy giờ đã "tích tệ như sơn" (tệ nạn chồng chất như núi), khủng hoảng tứ bề, tài chính quốc gia cũng gặp khó khăn chưa từng có. Nguyên nhân khiến tài dụng không đủ nằm ở "Tam nhũng": nhũng binh, nhũng lại, nhũng phí.

Nhũng binh: Nhà Tống áp dụng chế độ binh dịch trọn đời, không có khái niệm phục viên, dẫn đến tổng số quân đội tăng dần qua các năm. Khi Thái Tổ hoàng đế khai quốc, tổng số quân đội là hai mươi vạn, đến thời Thái Tông hoàng đế thống nhất Trung Quốc đã đạt hơn sáu mươi vạn, đến thời Triệu Trinh (niên hiệu Khánh Lịch 1041-1048) đã lên tới một trăm hai mươi lăm vạn.

Nhũng quan: Sự gia tăng quan lại bắt nguồn từ hai phía: Một là khoa cử tiến sĩ. Những năm đầu mới sáng lập chế độ khoa cử, mỗi năm lấy tiến sĩ không quá ba mươi người. Năm Thái Bình Hưng Quốc thứ hai (977) thời Thái Tông, số người đỗ tiến sĩ lên tới hơn bảy trăm, hơn nữa còn trở thành thông lệ. Đến năm Thuần Hóa thứ hai (991), tổng số tiến sĩ cả nước tích lũy lên tới hơn một vạn bảy ngàn ba trăm người. Từ đó, thi tiến sĩ mới đổi thành ba năm một lần. Trong mấy chục năm, đây là một con số khổng lồ. Hai là thế tập. Tuyển chọn quan lại nhà Tống, ngoài khoa cử còn có "kiêu hạnh pháp", tức là thế tập. Ví dụ nhà Tống quy định "nhậm chức từ học sĩ trở lên đủ hai mươi năm, anh em con cháu có thể ra làm kinh quan hai mươi người, vẫn được nối tiếp thăng triều". Sự ân trạch rộng rãi tới mức bao gồm cả tông thân khác họ, thậm chí lấy cả môn khách để trám số lượng.

Nhũng binh nhũng lại khiến ngân sách trung ương không chịu nổi gánh nặng. Thu nhập tài chính trung ương thời Triệu Trinh tuy gấp sáu lần thời Thái Tông, nhưng tình hình tài chính đã xấu đi từ chỗ dư dả phần lớn thời Thái Tông xuống mức thâm hụt. Cộng thêm chiến sự Tây Bắc, nhà Tống mệt mỏi vì dùng binh, tài chính quốc gia gần như đứng bên bờ sụp đổ.

Triệu Trinh triệu gấp Phạm Trọng Yêm, Hàn Kỳ về kinh là muốn mượn uy danh và tài trí của hai người trong việc chống lại cuộc xâm lược của Tây Hạ để thành lập một cơ quan trung ương mới, nhằm "chấn hưng khởi tệ", đổi mới chính sự triều đình.

Trong quá trình Phạm Trọng Yêm, Hàn Kỳ dâng sớ xin ở lại và trì hoãn ở Tây Bắc để làm thủ tục bàn giao, trong nước lại xảy ra một cuộc bạo loạn. Binh sĩ cấm quân Kinh Đông là Vương Luân đã kết bè kết phái bốn năm mươi người ở Nghi Châu, giết tuần kiểm sứ, dựng cờ tạo phản. Vương Luân xuôi nam xuống Giang Hoài, "mời gọi quan lại, công khai lấy khí giáp, hoành hành Hoài Hải, như đi vào chỗ không người".

Triệu Trinh nghe theo kiến nghị của các gián quan, từ tháng tư đến tháng bảy, ba lần cải tổ bộ sậu trung ương: bãi chức tể tướng của Lã Di Giản; Hạ Tủng vừa được đề bạt làm Xu Mật Sứ đã bị miễn chức; bãi chức tể tướng của Vương Cử Chính. Trong đó, Hạ Tủng bị truất phế hoàn toàn là do mấy vị ngôn quan như Âu Dương Tu kéo xuống.

Lý do Âu Dương Tu và nhóm người của ông đàn hặc Hạ Tủng là: Hạ Tủng trên chiến trường Tây Bắc làm tổn binh hao tướng, không có tác dụng gì, hơn nữa lại là kẻ gian trá, người như vậy thực sự không thể đảm đương chức vụ quan trọng như thế.

Đến tháng bảy, bộ sậu trung ương triều đình hoàn thành tổ chức: Chương Đắc Tượng làm Trung Thư Môn Hạ Bình Chương Sự, Yến Thù làm Xu Mật Sứ, Phạm Trọng Yêm làm Tham Tri Chính Sự kiêm Thiểm Tây An Phủ Sứ, Hàn Kỳ làm Xu Mật Phó Sứ thay Phạm Trọng Yêm Tuyên Phủ Thiểm Tây, Phú Bật làm Xu Mật Phó Sứ.

Phạm Trọng Yêm chính là trong tình thế hỗn loạn, không hề có sự chuẩn bị như thế này đã bị cuốn vào cuộc cải cách chính trị này.

Sau khi Phạm Trọng Yêm về kinh, Triệu Trinh đặc biệt mở Thiên Chương Các, triệu Phạm Trọng Yêm, Phú Bật vào trong, ban chỗ ngồi, ban giấy bút, dùng lễ ngộ cao nhất, long trọng nhất, yêu cầu họ viết ra những việc cấp bách của triều đình hiện tại, không được có lo ngại, cũng không được né tránh.

Đây là một hành vi gần như giam giữ bức bách, nhưng cũng phản ánh tâm trạng cấp bách và sự tin tưởng của Triệu Trinh dành cho hai người họ.

Phạm Trọng Yêm là một vị Nho tướng, nhậm chức ở triều đình và địa phương nhiều năm, thường mang tâm lòng lo nước lo dân, bình thường rất để tâm đến chính sự. Tuy trước đó không có sự chuẩn bị, nhưng sau khi suy nghĩ một hồi, ông sắp xếp lại những ý tưởng về đổi mới chính trị, chấn hưng trừ tệ đã tồn tại trong tâm trí mình bao năm, lập tức viết "Đáp Thủ Chiếu Điều Trần Thập Sự" tại chỗ, coi đó là phương án cơ bản của cải cách, dâng lên cho Triệu Trinh. Phú Bật cũng dâng lên hơn mười điều về việc đương thời và mười ba sách lược yên biên.

Mười biện pháp trong "Đáp Thủ Chiếu Điều Trần Thập Sự" của Phạm Trọng Yêm là: Minh truất trắc (phân biệt rõ khen chê), ức kiêu hạnh (hạn chế sự may mắn nhờ thế lực), tinh cống cử (tinh giản việc thi cử), trạch quan trưởng (chọn người làm quan trưởng), quân công điền (chia đều ruộng công), hậu nông tang (coi trọng nông tang), tu võ bị (tu sửa võ bị), giảm dao dịch (giảm lao dịch), đàm ân tín (ban ơn giữ tín), trọng mệnh lệnh (coi trọng mệnh lệnh).

Tân chính liên quan đến mọi mặt kinh tế, chính trị, quân sự, cường độ cải cách rất lớn. Phạm Trọng Yêm cho rằng vấn đề trung tâm của cải cách lúc bấy giờ là chỉnh đốn lại chính trị, cắt giảm những quan lại già nua, bệnh tật, tham ô, vô năng trong và ngoài triều đình.

Cải cách liệu có thành công hay không, bản thân Phạm Trọng Yêm cũng không có niềm tin, ông thường mang tâm lo nước lo dân, trong lòng vốn đã có bản mẫu, nhưng chưa công khai đề xuất, đây là vì bị Triệu Trinh thúc ép mới viết ra để liệt tấu.

Triệu Trinh rất đồng cảm với "Đáp Thủ Chiếu Điều Trần Thập Sự" của Phạm Trọng Yêm, chấp nhận toàn bộ ý kiến của ông, và trong năm đó cùng nửa đầu năm sau lần lượt ban hành ra toàn quốc. Cuộc cải cách này trong lịch sử gọi là "Khánh Lịch tân chính".

Tháng mười năm Khánh Lịch thứ ba (1043), triều đình nhà Tống xuất phát từ việc chỉnh đốn lại chính trị, do Trung Thư và Xu Mật Viện mở hội nghị liên tịch, tuyển chọn Chuyển Vận Sứ các lộ.

Phạm Trọng Yêm khi đề cử, lật xem danh sách, phàm là người tầm thường không có tài đều gạch đi một nét, những người được tiến cử thảo luận đều là những người tinh nhuệ đức tài kiêm bị. Phú Bật nhìn thấy nhân sự Phạm Trọng Yêm đề xuất, cười nói: "Phạm lục trượng công thì là một nét, nào biết một nhà khóc."

Phạm Trọng Yêm cũng cười đáp lại rằng: "Một nhà khóc, vẫn tốt hơn là cả một lộ (cả vùng) khóc!"

Việc thực thi tân chính liên quan trực tiếp đến quan vị, tiền đồ, lợi ích và thể chế triều đình của rất nhiều người, tựa như chiếc búa sắt lớn vung lên, từng nhát từng nhát đập vào đầu những kẻ tham ô, phạm pháp, xảo trá, lười biếng, hôn dung trong quan trường, khiến họ ăn không ngon ngủ không yên. Mà những người được "trạch quan trưởng" chọn ra, hàng trăm Đô Chuyển Vận Án Sát Sứ và Đề Điểm Hình Ngục mang theo gươm hình ngục, đi khảo sát thẩm vấn, giam giữ khám nhà, càng khiến họ kinh hồn bạt vía.

Cải cách của Phạm Trọng Yêm tiến hành rầm rộ trong tám tháng. Trong thời gian này, ông soạn định lại "Tam Ban Thẩm Quan Viện Lưu Nội Thuyên Điều Quán", thông lệnh thiên hạ châu huyện lập học, sửa đổi lại pháp khoa cử, phái hàng trăm Đô Chuyển Vận Án Sát Sứ và Đề Điểm Hình Ngục, tra xét bãi bỏ một loạt tham quan ô lại và quan lại hôn dung vô vi, bảo cử một đợt những người thanh chính liêm khiết theo pháp mới, ban hành quy định mới, hủy bỏ chế độ yến tiệc công phí, ban yến, tụ thư và trợ cấp ăn uống, nhằm xóa bỏ phong khí xa xỉ.

Tân chính đã mang đến cho thiên hạ một luồng gió mới, mang lại hy vọng cho bách tính thiên hạ. Nhưng những thế lực cũ ẩn mình đằng sau tân chính không cam lòng thất bại, chúng chờ thời cơ hành động, mưu đồ quay lại, giáng một đòn chí mạng cho tân chính, cho những người khởi xướng tân chính.

Tân chính đối với nhà Tống vốn đã tích nhược (tích tụ yếu kém), nói là một liều thuốc hay, chi bằng nói nó là một liều thuốc mạnh.

Tháng tư năm Khánh Lịch thứ tư (1044), Xu Mật Phó Sứ Phú Bật nắm quyền thăng tiến của hoạn quan, ông đặt ra chương mới, quy định nhiệm kỳ Tông Ấp Cục Vụ là ba năm, không cho phép mưu cầu tái nhiệm. Hoạn quan rất bất mãn với quy định này, ôm hận trong lòng.

Lã Di Giản, người bị bãi chức tể tướng, nhìn thấy cơ hội này, huy động đảng vũ của mình, một lần nữa dấy lên lời đồn về bè đảng.

Hạ Tủng, người bị bãi chức Xu Mật Sứ, nhân cơ hội đi ra phối hợp, nói rằng: "Luận về bè đảng, càng ngày càng không thể giải thích nổi."

Lã Di Giản lại càng xúi giục hoạn quan Lam Nguyên Chấn dâng sớ, mật báo về nguy cơ bè đảng, nói rằng Phạm Trọng Yêm, Âu Dương Tu, Doãn Thù, Dư Tĩnh, chính là bốn vị hiền tài mà người ta hay nói, những người này kết bè kết phái, thành lập đảng phái, khiến năm sáu mươi người tương hỗ nâng đỡ nhau, chiếm giữ các bộ phận yếu hại của triều đình, nắm giữ chính sự, lầm nước hại triều, mượn công làm tư, hồ đồ làm càn, không ai có thể tranh phong.

Bè đảng là một vấn đề cực kỳ nhạy cảm đối với những người cai trị nhà Tống. Để duy trì chế độ cai trị chuyên chế của hoàng đế, từ đầu thời Tống đã thiết lập nhiều chính sách phòng vi đỗ tiệm (phòng ngừa từ lúc manh nha), một trong số đó là nghiêm cấm thần liêu kết thành bè đảng. Thời Cảnh Hựu, Lã Di Giản chính là lấy bè đảng làm cái cớ để đuổi Phạm Trọng Yêm ra khỏi kinh thành.

Hoạn quan là tâm phúc của hoàng đế, chúng luôn ở bên cạnh hoàng đế, nói chuyện dễ dàng, làm mấy trò tiểu xảo càng là sở trường của chúng.

Sau khi sớ tấu của Lam Nguyên Chấn dâng lên, lập tức gây ra sự nghi ngờ của Triệu Trinh. Ông lập tức triệu kiến Phạm Trọng Yêm, hỏi rằng: "Từ xưa đến nay đều là tiểu nhân thích kết bè đảng, chẳng lẽ quân tử cũng kết bè đảng sao?"

Phạm Trọng Yêm trả lời rằng, khi ông dẫn binh đánh trận ở biên cương, những người dũng cảm tác chiến tự kết thành đảng để cùng nhau giết địch. Triều đình cũng như vậy, tà chính đều có đảng của nó. Điều này phải dựa vào sự minh sát của Thánh thượng, những người một lòng hướng thiện kết thành bè đảng thì đối với quốc gia là không có hại gì.

Lời tấu của Phạm Trọng Yêm thẳng thắn thừa nhận quân tử cũng chia bè chia đảng.

Ngay lúc này, Âu Dương Tu cũng dâng "Bằng Đảng Luận" nổi tiếng, bày tỏ sự ủng hộ đối với Phạm Trọng Yêm.

Triệu Trinh vẫn luôn có lòng đề phòng bè đảng, ông dường như không hài lòng lắm với "Bằng Đảng Luận" do Âu Dương Tu dâng lên. Trong vấn đề bè đảng nhạy cảm nhất vang vọng khắp triều đình, trong bối cảnh tiếng gào thét phản đối cải cách vang lên khắp triều ngoài cung nội, tâm trạng cấp bách muốn cải cách sự vụ của Triệu Trinh nhanh chóng biến mất.

Hạ Tủng là một "lão du điều" (kẻ lọc lõi, lão làng) trên chính trường, hắn nhạy bén nhận ra nhiệt huyết cải cách của hoàng thượng đối với Phạm Trọng Yêm đã hạ nhiệt, chỉ thiếu việc chưa xuống chiếu ngừng cải cách mà thôi. Hắn muốn đẩy phe cải cách vào chỗ chết, tỉ mỉ dựng lên một vụ án chấn động: "Vụ án chính biến Thạch Giới Phú Bật".

Thạch Giới là người Duyện Châu, năm đó 39 tuổi, nhậm chức Thái Tử Trung Duẫn, trực ban tại Tập Hiền Viện. Từng làm "Khánh Lịch Thánh Đức Thi", công khai ca tụng nhân vật tân chính, chỉ trích Hạ Tủng là một tên đại gian thần. Một cơ hội ngẫu nhiên, Hạ Tủng có được một phong thư Thạch Giới gửi cho Xu Mật Phó Sứ Phú Bật, trong thư có câu "Hành Y, Chu chi sự". Ý là nói, nguyện cùng làm hiền thần như Y Doãn, Chu Công thời nhà Chu, phò tá hoàng đế, làm một phen đại sự.

Hạ Tủng có một gia nô tên là Tiêu Nương, người này là một tài nữ, Hạ Tủng sai nàng mô phỏng bút tích của Thạch Giới, ngụy tạo một phong mật thư Thạch Giới gửi Phú Bật, trong thư đổi "Hành Y, Chu chi sự" thành "Hành Y, Hoắc chi sự". Một chữ khác biệt, tính chất hoàn toàn thay đổi. Hoắc chỉ quyền thần Hoắc Quang thời Tây Hán, ý nói muốn giống như quyền thần Hoắc Quang thời Tây Hán tùy ý phế lập hoàng đế, đồng thời còn ngụy tạo một bản chiếu thư phế lập hoàng đế do Thạch Giới thay Phú Bật soạn thảo.

Hạ Tủng cùng đảng vũ của hắn cầm bức thư ngụy tạo đi rêu rao khắp nơi, vu khống Phú Bật và Thạch Giới; Lã Di Giản cùng đảng vũ phát động cuộc thảo phạt Phú Bật, và vu khống Phạm Trọng Yêm không trung thành.

Hoạn quan dâng thư giả lên cho Triệu Trinh, và lấy bút tích thật của Thạch Giới đối chiếu với thư giả, bút tích hoàn toàn giống nhau. Triệu Trinh tuy liên tục nói không tin, nhưng nỗi nghi ngờ trong lòng càng sâu hơn.

Phạm Trọng Yêm đến lúc này mới cảm nhận được sự hiểm ác của tình cảnh. Tuy ông biết đây là có người giở trò, nhưng lại không lấy ra được bằng chứng. Nếu vụ án này mà thành án thật, bản thân ông, Phú Bật, Thạch Giới đều là tội diệt cửu tộc. Đến lúc này ông mới biết sự nham hiểm, quỷ quyệt, hung ác và tàn nhẫn của Hạ Tủng, Lã Di Giản và những kẻ khác, vì đạt được mục đích, chúng có thể không từ thủ đoạn nào. Tình thế cải cách ngày càng nghiêm trọng, hoàng thượng đã nảy sinh nghi ngờ, muốn cải cách tiếp tục tiến hành, e là việc không thể. Ông đã mất quyền kiểm soát cục diện, càng không đấu lại được với đám người Lã Di Giản, Hạ Tủng. Tâm nguyện cải cách của ông hoàn toàn chết lặng.

Ngay lúc này, tình hình giữa Tây Hạ và Khiết Đan đột nhiên trở nên căng thẳng, Phạm Trọng Yêm tự xin rời kinh sư với thân phận Hà Đông, Thiểm Tây An Phủ Sứ, trở lại biên giới Tây Bắc.

Triệu Trinh đồng ý yêu cầu của ông, đồng thời, Phú Bật rời kinh sư với tư cách Hà Bắc Tuyên Phủ Sứ; Âu Dương Tu đã sớm phụng mệnh đi Hà Đông, Dư Tĩnh cũng tự xin đi nhậm chức bên ngoài. Phe cải cách buộc phải rút lui.

Phạm Trọng Yêm và những người khác tuy bị biếm ra khỏi kinh thành, nhưng đám người ở kinh thành dường như vẫn không muốn buông tha họ.

Đầu năm Khánh Lịch thứ năm (1045), bãi chức Tham Tri Chính Sự của Phạm Trọng Yêm, ra làm Tri Bân Châu; bãi chức Xu Mật Phó Sứ của Phú Bật, ra làm Tri Vận Châu. Đồng thời tuyên bố phế bỏ pháp mới. Tháng mười một, bãi chức Thiểm Tây Tứ Lộ Duyên Biên An Phủ Sứ của Phạm Trọng Yêm, lưu đày đến Đặng Châu.

"Khánh Lịch tân chính" thực thi chỉ mới được một năm, đã sớm nở tối tàn, chết yểu.

Bắc Tống tích tệ khó quay đầu, không nuốt nổi một liều thuốc mạnh.