1、Danh phận của sinh phụ có tranh nghị

Triệu Thự là con trai của Bộc An Ý Vương, được làm con thừa tự dưới danh nghĩa của Nhân Tông Hoàng đế. Bộc An Ý Vương có ba vương phi: Nguyên phi Vương thị, phong Tiêu Quốc phu nhân; Thứ phi Hàn thị, phong Tương Quốc phu nhân; Tam phi Nhậm thị, phong Tiên Du huyện quân.

Triệu Thự đích thân chấp chính chỉ được nửa tháng, tể tướng Hàn Kỳ và những người khác đã từng đề nghị với Triệu Thự, xin các bộ phận liên quan thảo luận vấn đề danh phận của sinh phụ Triệu Thự. Khi đó Nhân Tông Hoàng đế đã qua đời được mười bốn tháng, Triệu Thự phê chỉ thị: đợi qua đại tường của Nhân Tông Hoàng đế rồi hãy bàn tiếp, nghĩa là phải đợi qua hai mươi bốn tháng nữa mới nói.

Trị Bình năm thứ hai (1065) tháng Tư, Hàn Kỳ lại đề xuất nghị đề này, Triệu Thự liền hạ chiếu, đưa dự án này đến Thái Thường Lễ Viện, giao cho các quan từ hai chế trở lên thảo luận. Từ đó dẫn đến một cuộc luận chiến kéo dài, đây chính là "Bộc nghị" nổi tiếng trong lịch sử Bắc Tống.

Luận bàn lúc đó có hai ý kiến, hai chế đứng đầu là Hàn lâm học sĩ Vương Khuê, Tri gián viện Tư Mã Quang, Lữ Hối cho rằng, Bộc Vương là huynh trưởng của Nhân Tông Hoàng đế, Triệu Thự nên gọi là Hoàng bá; còn tể chấp đứng đầu là tể tướng Hàn Kỳ, Tham tri chính sự Âu Dương Tu lại cho rằng Triệu Thự nên gọi là Hoàng khảo. Họ còn tấu xin Triệu Thự giao cả hai phương án cho bách quan thảo luận.

Triệu Thự và các tể thần cho rằng, trong đại thần nhất định sẽ có người hùa theo ý kiến của họ, ai ngờ tình hình lại hoàn toàn trái ngược, bách quan cực lực phản đối việc gọi Bộc Vương là Hoàng khảo.

Ngay lúc quần thần đang tranh luận không dứt, Thái hậu đã nhận được tin này, bà đích thân soạn thảo một bản chiếu thư, nghiêm khắc chỉ trích Hàn Kỳ và những người khác, cho rằng không nên gọi Bộc Vương là Hoàng khảo.

Triệu Thự và Hàn Kỳ nhận ra rằng, muốn giành chiến thắng trong cuộc luận chiến này, bắt buộc phải giành được sự ủng hộ của Thái hậu. Trị Bình năm thứ ba (1066), các đại thần Trung thư tỉnh cùng nghị định, tôn Bộc Vương làm Hoàng khảo, do Âu Dương Tu tự tay soạn thảo hai bản chiếu thư, giao cho Triệu Thự một bản. Đến tầm trưa, Thái hậu phái một hoạn quan mang một văn thư đã niêm phong đến Trung thư tỉnh, Hàn Kỳ, Âu Dương Tu và những người khác mở ra xem, không khỏi vui mừng hớn hở, bản chiếu thư này chính là bản do Âu Dương Tu soạn thảo, chỉ là có thêm phần ký áp của Thái hậu.

Do trước đó Thái hậu và Triệu Thự không hòa thuận, về bản chiếu thư này của Thái hậu, có người nói là Thái hậu uống rượu xong rồi ký nhầm, hôm sau Thái hậu tỉnh rượu mới biết nội dung chiếu thư, nhưng hối hận thì đã muộn. Lại có một thuyết khác, đó là Hàn Kỳ, Âu Dương Tu và những người khác giao chiếu thư cho hoạn quan bên cạnh Thái hậu, do hoạn quan thuyết phục Thái hậu ký tên đóng dấu. Dù sao đi nữa, việc chiếu thư đã được phát ra là sự thật.

Thái hậu đã hạ chiếu, Triệu Thự liền ra lệnh cho bách quan ngừng thảo luận, lại ra lệnh xây vườn lập miếu tại mộ phần của Bộc An Ý Vương, phong con trai Bộc An Ý Vương là Triệu Tông Ý làm Bộc Quốc công, chủ trì phụng thờ. Đến đây, việc Bộc nghị đã bụi bặm lắng xuống.

2、Ngự sử bãi chức

Bộc nghị tuy đã định, nhưng lòng người chưa yên. Đầu tiên là đám gián quan như Lữ Hối, cùng nhau giao trả sắc cáo Ngự sử, tập thể từ chức, ở nhà đợi tội. Triệu Thự ra lệnh cho Các môn trả lại sắc cáo cho họ, nói không phê chuẩn việc họ từ chức. Lữ Hối và những người khác lại dâng sớ cố từ, nói rằng họ và các tể thần không đội trời chung.

Triệu Thự xem tấu bản của Lữ Hối và những người khác xong, trong lòng rất phiền não, liền hỏi Hàn Kỳ, Âu Dương Tu việc này xử lý thế nào. Hàn Kỳ và Âu Dương Tu cùng nói: "Đã là ngự sử nói ra lời không đội trời chung, vậy xin Bệ hạ đưa ra quyết định, nếu là hạ thần có tội, vậy xin bãi chức hạ thần để tra xét." Phía sau còn một câu chưa nói ra, nghĩa là: nếu là ngự sử sai, vậy hãy đuổi đám người đó ra khỏi kinh thành.

Xem ra, hai phái vì quan điểm ban đầu khác nhau, chuyển sang đấu khí, đến mức nước lửa không dung, có ta không ngươi.

Triệu Thự trong lòng cũng hiểu, mấy vị ngự sử như Lữ Hối, Phạm Thuần Nhân, Lữ Đại Phòng cũng không có lỗi lớn gì, nói những lời họ nên nói cũng là trách nhiệm của họ. Thế nhưng, mấy vị tể thần là người ủng hộ mình, hơn nữa bản thân chấp chính cũng phải dựa vào họ. Bất đắc dĩ, ông đành hy sinh mấy vị ngự sử, bãi chức ba người họ ra khỏi kinh thành, giáng xuống địa phương. Do mấy người này không lỗi mà bị phạt, ông đặc biệt dặn dò tả hữu không nên trách phạt quá nặng.

Ai ngờ vừa mới xử lý xong việc của mấy vị ngự sử, lại có một người đứng ra bỏ việc, đó chính là Xu mật sứ Phú Bật. Thái độ của Phú Bật có vẻ rất kiên quyết, cách một ngày dâng một tấu, năm ngày dâng hai sớ, nói chân mình bị bệnh, xin từ chức Xu mật sứ.

Bệnh chân chỉ là cái cớ, nguyên nhân thực sự nằm trong lòng, ông cho rằng có người gạt bỏ mình, căn bản không coi ông - vị Xu mật sứ này - ra gì.

Hóa ra, vào những năm Gia Hựu, Phú Bật làm tể tướng, chủ trì công việc Trung thư tỉnh, Hàn Kỳ làm Xu mật sứ, chủ trì công việc Xu mật viện, Trung thư tỉnh hễ có việc gì, Phú Bật đều phải thương thảo với Xu mật sứ. Nay, chức vị của Hàn Kỳ và Phú Bật đổi cho nhau, nhưng Hàn Kỳ xử lý việc luôn độc đoán chuyên quyền, chưa bao giờ tham vấn ý kiến của Phú Bật, Phú Bật trong lòng rất không thoải mái.

Ví như, khi Thái hậu trả lại chính quyền, Phú Bật trước đó hoàn toàn không biết gì, khi Hàn Kỳ đột ngột thúc giục Thái hậu rút rèm, Phú Bật kinh ngạc nói, ta thân là Xu mật sứ, là trọng thần trong triều, những việc khác có thể không biết trước, nhưng việc lớn như Thái hậu rút rèm, không thể báo trước một tiếng sao? Chẳng lẽ Hàn tể tướng sợ ta Phú Bật chia sẻ công lao của ông ta?

Hàn Kỳ biết Phú Bật có ý kiến với mình, cũng nói với người khác rằng, việc này xuất phát từ ý Thái hậu, không tiện nói rõ trước. Mặc dù Hàn Kỳ nói như vậy, Phú Bật trong lòng vẫn cảm thấy không vui.

Sau khi Triệu Thự thân chính, Phú Bật kiến nghị Triệu Thự nên sớm lập thái tử. Triệu Thự cho rằng Phú Bật là hiến kế hay, đặc biệt gia phong ông làm Hộ bộ Thượng thư để biểu dương.

Phú Bật cho rằng sách lập thái tử là quốc gia đại kế, đại thần trong triều đều có trách nhiệm đưa ra kiến nghị, không tính là công lao gì. Hơn nữa Bệ hạ chịu ân sâu của tiên đế, đại đức của mẫu hậu, chưa nghe báo đáp thế nào, nay lại đặc biệt ban thưởng cho ông, ông không dám nhận. Do đó, ông từ chối nhận thưởng này. Triệu Thự không nghe. Phú Bật lại tấu, Triệu Thự vẫn không phê chuẩn, Phú Bật miễn cưỡng nhận lấy.

Triệu Thự thấy Phú Bật đi ý đã quyết, liền ra lệnh cho Phú Bật ra phán Dương Châu, phong Trịnh Quốc công. Sau đó, Trương Thăng cũng kiên trì cầu đi, Triệu Thự liền ra lệnh cho ông ra tri huyện Hứa Châu.

3、Không câu nệ một cách dùng nhân tài

Vì Phú Bật, Trương Thăng đều đã điều đi nhậm chức bên ngoài, Xu mật viện không thể không chủ, nên Hàn Kỳ, Tăng Công Lượng thương lượng định đề bạt Âu Dương Tu làm Xu mật sứ. Âu Dương Tu biết việc này, lập tức tìm Hàn Kỳ, nói Hoàng thượng thân chính, nhậm dụng đại thần đều có ý tính riêng, tể tướng tuy đề bạt tôi nhưng không thể vượt trên Hoàng đế, việc này không thông. Hàn Kỳ thấy Âu Dương Tu nói có lý, liền dừng ý nghĩ này.

Quả nhiên, Triệu Thự đối với chức Xu mật sứ sớm đã có lựa chọn trong lòng, sau khi Phú Bật ra khỏi kinh, ông lập tức chiếu lệnh cho Văn Ngạn Bác đang phán Vĩnh Hưng quân ra đảm nhận chức Xu mật sứ. Trước đó, Văn Ngạn Bác vào kinh thuật chức, Triệu Thự từng "thổi gió" với ông, bảo ông tạm thời ở phía Tây một thời gian, không lâu nữa sẽ triệu ông vào kinh. Nay quả nhiên thực hiện lời hứa.

Triệu Thự lại đề bạt Quyền Tam ty sứ Lữ Công Bật làm Xu mật phó sứ.

Triệu Thự vì sao muốn đề bạt Lữ Công Bật? Điều này phải nói đến một việc khi ông còn làm thái tử. Khi đó, Nhân Tông Hoàng đế ban cho Triệu Thự một con ngựa, nhưng con ngựa đó thân nhỏ lông tạp, là một con ngựa kém. Triệu Thự tìm đến Lữ Công Bật đang giữ chức Quần mục sứ, muốn đổi một con ngựa tốt. Lữ Công Bật không vì Triệu Thự là thái tử mà nể mặt, ông nói con ngựa này là Hoàng thượng ban thưởng, nếu không có minh chiếu của Hoàng thượng, ông không thể đổi con ngựa này. Do đó, ông từ chối yêu cầu của thái tử.

Lữ Công Bật thăng chức Xu mật phó sứ, theo lệ phải vào cung tạ ơn. Triệu Thự hỏi ông: "Khanh có biết vì sao Trẫm muốn đề bạt khanh không?"

Lữ Công Bật lắc đầu, biểu thị không biết. Triệu Thự cười nói: "Năm ngoái, Trẫm tìm khanh đổi ngựa, khanh không nể mặt Trẫm, Trẫm biết khanh là người chính trực."

Lữ Công Bật là vì chính trực mà thăng quan, có thể thấy Triệu Thự làm hoàng đế cũng không tệ.

Lữ Công Bật bái từ xong, Triệu Thự lại triệu Kính Nguyên lộ phó đô bộ thự Quách Quỳ, thụ chức Kiểm hiệu Thái bảo, Đồng ký thư Xu mật viện sự.

Quách Quỳ là một võ tướng, nguyên là bộ hạ của Phạm Trọng Yêm, Phạm Trọng Yêm năm đó thường khích lệ ông, bảo ông đọc nhiều sách một chút, đến ngày nay cuối cùng cũng thành tài. Năm đó, Nhậm Phúc tử trận, Cát Hoài Mẫn toàn quân bị diệt, đều nằm trong dự liệu của ông. Người ta từng khen ông có tiên kiến chi minh. Lập nhiều chiến công nơi biên đình, thăng đến chức Kính Nguyên lộ phó đô bộ thự. Triệu Thự biết ông có trí có dũng, liền triệu ông vào kinh thành, đảm nhận chức Xu mật viện sự.

Đại thần nhà Tống, trong lòng chỉ có văn thần, không có võ tướng. Địch Thanh thời Nhân Tông bình định Nùng Trí Cao, công huân trác tuyệt, vừa vào Xu mật viện, liền bị văn thần tấn công, đua nhau dâng biểu đàn hặc. Quách Quỳ công chưa bằng Địch Thanh, sau khi vào Xu mật viện, làm sao giữ được miệng của mọi người. Tri gián viện Thiệu Hàng và những người khác, đua nhau dâng biểu đàn hặc, đại ý nói, tổ chế nhà Tống, Xu mật viện nhậm dụng võ tướng, phải như Tào Bân phụ tử, Địch Thanh như vậy công huân trác tuyệt, uy vọng cực cao, mới có thể xứng đáng. Như Quách Quỳ hạng tiểu tài giảo hoạt này, sao có thể vào Xu mật viện đảm nhận chức vụ? Họ xin Triệu Thự thu hồi thành mệnh.

Triệu Thự là một vị hoàng đế rất có cá tính, người ông đã nhắm trúng thì sẽ mạnh dạn sử dụng, không bị đám gián quan làm lung lay, do đó ông không để ý đến những lời bàn tán này của gián quan.

Năm này, Biện Lương xảy ra lũ lụt, ngoài cửa cung đình đều bị nước nhấn chìm. Nhà cửa đổ sập, dân chúng chết đuối không đếm xuể. Nước lụt ở Biện Lương vừa rút, Ôn Châu lại xảy ra hỏa hoạn, tiếp đó phía Tây lại xuất hiện sao chổi. Sao chổi còn gọi là sao chổi (quét), người xưa cho rằng, sự xuất hiện của sao chổi là điềm báo không lành.

Triệu Thự cũng có cách nhìn như vậy, ông cho rằng đây là lời cảnh báo của thượng thiên đối với mình, vì vậy, ông để bách quan phát biểu ý kiến, chỉ ra những thiếu sót trong chính vụ của triều đình. Bản thân ông cũng bãi nhạc giảm thiện, tăng cường tu dưỡng cá nhân.

Có người đề xuất, triều đình không thể chọn hiền nhậm năng. Triệu Thự liền hỏi Âu Dương Tu về vấn đề này. Âu Dương Tu trả lời rằng, những năm gần đây đường hiền tài quả thực quá hẹp, bản thân ông cũng thường thảo luận vấn đề này với tể tướng Hàn Kỳ.

Triệu Thự đối với chính sách dùng người của mình vẫn khá hài lòng, cảm thấy rất kinh ngạc về vấn đề đường hiền tài quá hẹp, ông bảo Âu Dương Tu nói cụ thể hơn.

Âu Dương Tu cho rằng, từ khi Triệu Thự thân chính, bản thân ông và Hàn Kỳ, Phú Bật đều cảm ân hoàng đế, chăm chút tuyển chọn một nhóm quan viên, đều nhận được sự trọng dụng của Triệu Thự, điều này trong quá khứ, có lẽ là không thể tưởng tượng nổi. Thế nhưng, người được chọn đều là tài năng cường cán về tiền lương hình danh, không phải văn học chi sĩ.

Lời này của Âu Dương Tu, trước là tán dương Triệu Thự biết người khéo dùng, sau đó nêu lên vấn đề tuyển chọn nhân tài trước đây quá đơn điệu.

Triệu Thự nghe xong sâu sắc ngộ ra, vì vậy quyết định quảng nạp nhân tài, và để Trung thư tỉnh cử hiền sĩ.

Hàn Kỳ, Âu Dương Tu và những người khác tiến cử hai mươi người để ứng với chức vụ Quán các, Triệu Thự ra lệnh triệu tất cả những người này đến phỏng vấn, Hàn Kỳ, Âu Dương Tu cho rằng số người phỏng vấn một lần quá nhiều.

Triệu Thự lại nói: "Trẫm đã bảo các khanh tiến cử, chính là muốn chọn hiền nhậm năng, có thể có nhiều hiền sĩ như vậy cho Trẫm chọn lựa, nếu có thể được hiền sĩ, há chẳng phải càng nhiều càng tốt sao?"

Sau khi thương lượng, triệu thí mười người, sau khi phỏng vấn, thu dụng tất cả, thụ chức Quán chức.

Chế độ nhà Tống, người đỗ đầu tiến sĩ, thường có thể làm quan đến phụ tướng, sĩ nhân đặc biệt coi việc đăng đài các, thăng cấm tòng làm vinh dự. Khi đó có bài đồng dao:

"Thà đăng Doanh, không làm khanh; thà ôm thẻ, không làm giám."

Có thể thấy lòng người lúc đó hướng trọng khoa đệ, lại càng hâm mộ đài các, tất cả tướng sĩ xuất chinh đánh trận dù là Tôn Vũ, Ngô Khởi tái xuất, Liêm Pha, Lý Mục sống lại, cũng đều xem là hạng người vô dụng. Nhà Tống tích nhược, nguyên nhân ở đâu, từ đó có thể thấy được một góc.

Trị Bình năm thứ ba (1066) tháng Giêng, Khiết Đan đổi quốc hiệu thành Liêu.

Tháng Tư, Tư Mã Quang căn cứ thể lệ "Sử ký", tham khảo sách khác viết thành "Thông chí" tám quyển, đại khái là tám quyển đầu của "Tư trị thông giám" sau này, xin Hoàng thượng ban tên sách là "Thông chí", Triệu Thự đối với điều này dành sự khẳng định đầy đủ, khuyến khích ông viết tiếp, đợi sau khi sách thành, lại ban tên sách.

Ông còn cho phép Tư Mã Quang tự mình tuyển chọn trợ thủ, và đáp ứng yêu cầu của cục viết sách về sự tích quân thần các đời, phê chỉ thị đặt cục viết sách trong Sùng Văn thư viện, đặc biệt cho phép mượn sách của Long Đồ các, Thiên Chương các, Sử quán, Tập Hiền viện, Bí các, và chăm sóc rất chu đáo về kinh phí, phục vụ.

Phê chỉ thị của Triệu Thự đã cải thiện đáng kể điều kiện biên soạn sử của Tư Mã Quang, khiến sự nghiệp vĩ đại biên soạn "Tư trị thông giám" ngay từ đầu đã có hậu thuẫn vững chắc. Tư Mã Quang để báo đáp ân tri ngộ của Triệu Thự, trong mười chín năm dài đằng đẵng sau đó, đã dốc hết tâm huyết vào việc biên soạn bộ cự tác "Tư trị thông giám", nên nói rằng, sự thành công cuối cùng của cự tác sử học "Tư trị thông giám", cũng có một phần công lao của Triệu Thự.

Quách Quỳ vào Xu mật viện sau, rốt cuộc vẫn không đứng vững chân, bị đồng liêu chèn ép ra khỏi kinh thành, ra nhậm chức Thiểm Tây tứ lộ Tuyên phủ sứ, kiêm phán Vị Châu.

4、Muốn phấn chấn nhưng mệnh quá suy

Trị Bình năm thứ ba (1066) tháng Chạp, Triệu Thự lại cảm thấy không khỏe, mấy chục ngày không thể lên triều. Hàn Kỳ và các đại thần vào cung thăm, thấy bệnh tình ông trầm trọng, mặt mày tiều tụy, tuy là dựa vào ghế, vẫn lộ vẻ mệt mỏi không chịu nổi.

Hàn Kỳ thấy bệnh tình Triệu Thự nghiêm trọng, đưa ra kiến nghị xác lập trữ quân để an lòng thiên hạ.

Triệu Thự gật đầu biểu thị đồng ý.

Hàn Kỳ thấy Triệu Thự đồng ý lập trữ, liền tấu tiếp: "Đã là thánh ý đã quyết, vậy xin Bệ hạ hạ một đạo thủ chiếu, chỉ định ngày giờ cử hành đại lễ lập trữ." Hàn Kỳ không đợi Triệu Thự trả lời, lập tức ra lệnh triệu học sĩ Trương Phương Bình phụng chỉ vào cung soạn thảo chiếu thư, và chuẩn bị sẵn văn phòng tứ bảo cho Triệu Thự.

Triệu Thự cầm bút miễn cưỡng thảo mấy chữ, Hàn Kỳ thấy trên giấy viết là "Lập Đại đại vương làm Hoàng thái tử".

Hàn Kỳ nói, lập đích lấy trưởng, nghĩ rằng Bệ hạ ý thuộc Dĩnh Vương, hay là xin Bệ hạ tự tay viết rõ đi!

Triệu Thự liền viết thêm ba chữ "Dĩnh Vương Húc".

Trương Phương Bình lập tức theo ý của Triệu Thự, cung kính soạn một đạo chiếu thư, từ đầu đến cuối, viết một mạch là xong, ở giữa để trống một đoạn, xin Triệu Thự tự tay điền tên thái tử vào.

Bệnh tình Triệu Thự có vẻ rất trầm trọng, không chịu nổi ngồi lâu, đợi nửa ngày này, trong miệng lầm bầm nói mấy câu, Hàn Kỳ và những người khác cũng không nghe rõ ông nói gì. Đợi đến khi Trương Phương Bình dâng chiếu thư đã soạn thảo xong, xin ông điền tên thái tử vào, ông đã ngồi không kiên nhẫn nổi nữa, nhận lấy bút, dùng chút sức lực cuối cùng, viết tên thái tử lên chiếu thư, rồi buông bút, khẽ thở dài một tiếng, nước mắt tuôn rơi như mưa.

Nội thị lập tức đỡ Triệu Thự lên giường rồng, nằm xuống liền ngủ thiếp đi.

Hàn Kỳ và những người khác lui ra, Văn Ngạn Bác nói với Hàn Kỳ: "Thấy sắc mặt Hoàng thượng không?" Nói xong, khẽ thở dài một tiếng.

Hàn Kỳ cảm khái nói: "Hoàng thượng thụ phong ngay trước mắt, không ngờ chúng ta lại đang ra sức xin lập thái tử, việc đời khó lường, thật khiến người ta cảm thán thay!"

Trị Bình năm thứ tư (1067) mồng bảy tháng Giêng, Triệu Thự bệnh mất, hưởng dương ba mươi sáu tuổi, tại vị bốn năm, miếu hiệu Anh Tông.

Triệu Thự thời gian tại vị tuy ngắn, nhưng có chí cải cách những chính sách tệ hại như quân thừa, quan thừa, phí thừa, là một vị thánh minh thiên tử, tiếc rằng trời không cho thời gian, hoài bão chưa thành đã mệnh tàn, mất sớm. Đây là một điều đáng tiếc của triều Tống.

Phần bốn: Hoàng đế biến pháp

Triệu Húc chào đời tại phủ Bộc Vương, cha của ngài là Triệu Thự chỉ là một thành viên hoàng thất bình thường, vì Nhân Tông Hoàng đế không có con trai, ngài được chọn làm người kế thừa hoàng vị, chính là Anh Tông Hoàng đế. Từ đó về sau, vận mệnh của con cháu Bộc Vương đã xảy ra biến hóa nghiêng trời lệch đất.

Anh Tông Hoàng đế có ba con trai, Triệu Húc là con trưởng, dù là nhân phẩm hay học thức, ngài đều là người giỏi nhất, sau khi Anh Tông Hoàng đế qua đời, hoàng đế liền đến lượt ngài làm.