1. Bát nước khó bưng bằng

Khoảng thời gian trước và sau vụ án thơ Ô Đài, Triệu Húc không hề dừng lại tiến trình cải cách. Ngoài việc đích thân điều chỉnh các biện pháp biến pháp thời Hy Ninh, tiếp tục đẩy mạnh tân pháp, ông còn bắt tay thực hiện một cuộc cải cách lớn đối với quan chế.

Quan chế đầu thời Tống vốn kế thừa thể chế cũ của nhà Đường, nhưng Tam sư (Thái sư, Thái phó, Thái bảo), Tam công (Thái úy, Tư đồ, Tư không) rất ít khi đặt ra.

Đồng bình chương sự là Tể tướng, Tham tri chính sự là Phó tể tướng.

Trong cung đặt Trung thư, Xu Mật viện; Trung thư quản lý triều chính, Xu Mật viện quản lý quân sự, gọi chung là Nhị phủ. Tam ty phụ trách tài chính, Ngự sử đài phụ trách giám sát, đàn hặc.

Tam sảnh (Thượng thư lệnh, Thị trung, Trung thư lệnh); Lục bộ (Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công); Cửu tự (Thái thường, Tông chính, Quang lộc, Vệ úy, Thái bộc, Đại lý, Hồng lô, Tư nông, Đại phủ); Lục giám (Quốc tử, Thiếu phủ, Tương tác, Quân khí, Đô thủy, Tư thiên)... đều không đặt quan chức chuyên trách mà do các quan viên khác kiêm nhiệm.

Tri chế cáo khởi thảo chiếu thư đối ngoại, gọi là ngoại chế; Hàn lâm học sĩ khởi thảo chiếu thư đối nội, gọi là nội chế, hợp xưng là Lưỡng chế.

Việc tu sử do Tam quán phụ trách (Chiêu Văn quán, Sử quán, Tập Hiền viện), Thủ tướng giữ chức Chiêu Văn quán Đại học sĩ, Phó tướng giữ chức Tập Hiền viện Đại học sĩ. Đôi khi đặt ra Tam tướng, chia nhau cai quản Tam quán.

Các chức viên trong quán đều gọi là Học sĩ, nhưng bắt buộc phải qua thi cử mới đạt được chức vị này, hễ có được danh vị Học sĩ thì liền trở thành bậc danh lưu. Ngoài ra còn có các chức quan điện các, cũng phân thành các danh xưng Đại học sĩ và Học sĩ, nhưng không có định ngạch, phần lớn do các quan viên khác kiêm lĩnh hư danh.

Năm Nguyên Phong thứ ba (năm 1080), Triệu Húc quyết định cải cách quan chế, lệnh cho Hàn lâm học sĩ Trương Tảo và Xu mật Phó đô thừa chỉ Trương Thành Nhất hai người phụ trách việc này. Tháng chín, quan chế mới được ban hành, phàm các hư hàm trước kia đều bãi bỏ toàn bộ, đổi thành quan giai. Từ Khai phủ nghi đồng tam ty cho đến Tướng sĩ lang, chia làm hai mươi tư giai. Như chức lĩnh Thị trung, Trung thư lệnh, Đồng bình chương sự... đổi thành Khai phủ nghi đồng tam ty; lĩnh Tả Hữu bộc xạ đổi thành Đặc tiến, v.v. Đến đây, triều Tống mới có được quan chế quy chuẩn nhất định.

Đầu thời Bắc Tống, sự tranh giành phe phái giữa các quan lại trong triều không mấy rõ rệt. Nguyên nhân là vì từ khi Thái Tổ lập quốc đến nay, người thống trị tối cao của vương triều Tống đã dốc sức phòng ngừa bề tôi kết bè kết cánh. Giữa các đại thần, hễ có mầm mống bè đảng là sẽ lập tức bị trừng phạt, nhẹ thì bãi quan, nặng thì đuổi khỏi kinh thành. Ví như vào những năm Khánh Lịch thời Nhân Tông, Phạm Trọng Yêm chủ trì tân chính, có người công kích bọn Phạm Trọng Yêm kéo bè kéo cánh, là "bè đảng". Âu Dương Tu đã viết bài "Bằng đảng luận" trứ danh để bày tỏ sự ủng hộ đối với Phạm Trọng Yêm. Kết quả, bốn người Phạm Trọng Yêm, Phú Bật, Âu Dương Tu, Thạch Giới bị coi là bè đảng, cùng bị đuổi khỏi kinh thành, giáng chức xuống địa phương. Khiến cho cuộc tân chính Khánh Lịch rầm rộ như hoa phù dung sớm nở tối tàn, tuyên bố thất bại.

Kể từ sau khi Vương An Thạch thi hành tân pháp, quan viên trong triều liền chia làm hai phái tân - cựu, hay còn gọi là hai đảng tân - cựu.

Tân phái lấy Vương An Thạch đứng đầu; quan điểm chính trị của Vương Khuê, Sái Xác kế thừa y bát của Vương An Thạch, thuộc về tân phái.

Cựu phái lấy nhóm người Phú Bật, Văn Ngạn Bác, Tư Mã Quang làm đầu.

Ngoài ra còn có phái Đạo học, lấy nhóm người Hồ Viện, Chu Đôn Di, Tôn Phục, Trình Hạo, Trình Di, Thiệu Ung, Trương Tái làm nòng cốt. Quan điểm chính trị của họ tương đồng với cựu phái, đều chủ trương thủ cựu. Người đời xưng tụng Hồ Viện là An Định tiên sinh; Tôn Phục là Thái Sơn tiên sinh; Chu Đôn Di là Liêm Khê tiên sinh; Thiệu Ung là Khang Tiết tiên sinh; Trương Tái là Hoành Cừ tiên sinh; Trình Hạo, Trình Di là Đạo học Nhị Trình.

Hai phái tân cựu như nước với lửa, vô cùng xung khắc, phá vỡ cục diện không có bè đảng từ đầu thời Tống. Tân phái tuy về số lượng không chiếm ưu thế, nhưng có hoàng đế Triệu Húc chống lưng, lại còn trường kỳ nắm giữ ngôi vị Tể tướng. Do đó, về mặt khí thế, tân phái áp đảo cựu phái. Cựu phái luôn ở vào thế bị chèn ép, rất nhiều nhân vật cựu phái đều vì phản đối tân pháp mà bị giáng chức đuổi khỏi kinh thành.

Sau khi Triệu Húc cải cách quan chế, có ý định bưng bằng một bát nước giữa hai phái tân cựu, cất nhắc thích đáng những nhân vật cựu phái đang bị chèn ép, đồng thời bày tỏ ý định trọng dụng Tư Mã Quang làm Ngự sử đại phu với các nhân vật thuộc tân phái là Vương Khuê, Sái Xác. Tư Mã Quang lúc này đang nhàn cư ở Tây Kinh Lạc Dương.

Vương Khuê, Sái Xác nghe Triệu Húc nói muốn dùng Tư Mã Quang thì vô cùng hoảng sợ. Bởi lẽ Tư Mã Quang một khi tái xuất, ắt sẽ khiến nhân vật cựu phái được trọng dụng, như thế sẽ làm suy yếu thế lực của tân phái, lung lay địa vị chính trị của phe mình.

Lúc này Ngô Sung đã thoái chức, Vương Khuê giữ ngôi Thủ tướng. Sau khi bãi triều, ông ta lo lắng Tư Mã Quang nhậm chức Ngự sử đại phu sẽ làm suy giảm địa vị tân phái, liền tìm Sái Xác bàn kế đối phó.

Để ngăn Tư Mã Quang vào kinh, vì lợi ích cá nhân, Sái Xác lại bất chấp lợi ích quốc gia, nghĩ ra một mưu kế thu phục Linh Châu nhằm dời chuyển trọng tâm chú ý của Triệu Húc, mượn cớ đó ngăn cản Tư Mã Quang nhập triều.

Triệu Húc muốn bưng bằng bát nước, cân bằng lực lượng hai phái tân - cựu, nào ngờ lại bị Vương Khuê, Sái Xác giở trò ngáng đường, châm ngòi cho một cuộc chiến tranh giữa Tống và Tây Hạ.

2. Cuộc chiến không nên xảy ra

Vương Khuê nghe theo đề nghị của Sái Xác, tiến cử Du Sung với triều đình đảm nhiệm chức Tri châu Khánh Châu, sau đó sai bảo Du Sung dâng sách lược bình định Tây Hạ lên triều đình. Triệu Húc vốn là người hiếu đại hỷ công, xem xong tấu biểu của Du Sung quả nhiên sinh lòng hào hứng tột độ, lập tức chuyển dời sự chú ý sang vấn đề giao chiến với Tây Hạ, không còn tâm trí bận tâm đến chuyện của Tư Mã Quang nữa.

Triệu Húc vẫn mệnh cho Vương Khuê làm Tả bộc xạ kiêm Môn hạ thị lang; Sái Xác làm Thượng thư Hữu bộc xạ kiêm Trung thư thị lang; Chương Đôn làm Môn hạ thị lang, Trương Tảo làm Trung thư thị lang, Bồ Tông Mạnh làm Thượng thư Tả thừa, Vương An Lễ làm Thượng thư Hữu thừa. Mệnh Phùng Kinh làm Xu mật sứ, Tiết Hướng, Tôn Cố, Lữ Công Trứ làm Xu mật phó sứ. Đồng thời hạ lệnh cho bách tính nuôi ngựa, chuẩn bị tây chinh.

Tiết Hướng cho rằng việc nuôi ngựa sẽ đem lại bất tiện cho bách tính, đề nghị thủ tiêu chính sách này, đến mức bị Ngự sử Thư Đản đàn hặc, bị giáng chức đến Dĩnh Châu làm Tri châu. Phùng Kinh cũng xin từ chức. Triệu Húc bèn mệnh cho Tôn Cố Tri Xu Mật viện sự, Lữ Công Trứ, Hàn Chẩn Đồng tri Xu Mật viện sự.

Tháng tư năm Hy Ninh thứ tư (năm 1081), Du Sung lại từ Khánh Châu truyền tin về báo rằng Tây Hạ phát sinh nội loạn, Lương Thái hậu phát động chính biến, giam cầm quốc chủ Bỉnh Thường, xử tử tướng Hạ thân Tống là Lý Thanh, đoạt lấy chính quyền Tây Hạ. Ông ta kiến nghị triều đình thừa cơ xuất binh đánh chiếm Tây Hạ.

Triệu Húc cho rằng cơ hội chinh phạt Tây Hạ đã tới, lập tức giáng chiếu cho Hy Hà kinh chế Lý Hiến cùng mọi người chiêu tập binh mã năm lộ Thiểm Tây, Hà Đông, chuẩn bị chinh phạt Tây Hạ, đồng thời lệnh cho Phu Diên Phó tổng quản Chủng Ngạc lập tức vào kinh báo cáo tình hình.

Chủng Ngạc là kẻ nói năng khoa trương, lời nói chẳng đi đôi với việc làm, hành động không màng tới hậu quả. Đầu năm Hy Ninh, ông ta từng tự tiện khai chiến với Tây Hạ, châm ngòi cho thùng thuốc súng ở phía tây Đại Tống mà phải chịu triều đình xử phạt. Ở nơi biên đình nhận được chiếu mệnh, ông ta lập tức giục ngựa phi nhanh về Biện Lương. Khi biết được ý đồ muốn tây chinh của Triệu Húc và nghe hỏi dò về thực hư của Tây Hạ, Chủng Ngạc lập tức phấn chấn hẳn lên, cho rằng cơ hội thể hiện trước mặt hoàng thượng đã tới. Ông ta chẳng cần suy nghĩ, thao thao bất tuyệt nói rằng Tây Hạ không có nhân tài, Lý Bỉnh Thường chỉ là một đứa trẻ con, sau khi Lương Thái hậu soán quyền thì Tây Hạ rơi vào cảnh đàn bà nắm nước, lòng người không yên, quân Tống vừa tới là có thể giẫm phẳng Tây Hạ, bắt sống Lý Bỉnh Thường. Ý tứ ngầm hiểu là quân Tống chinh thảo Tây Hạ dễ như thò tay vào túi lấy đồ, ắt sẽ mã đáo thành công.

Triệu Húc nghe Chủng Ngạc tấu đáp thì càng thêm kiên định quyết tâm chinh phạt Tây Hạ. Ông ngỡ rằng Tây Hạ chẳng đáng sợ, chiếm Tây Hạ dễ như vào vườn rau nhà mình hái rau vậy.

Đầu năm Hy Ninh, Triệu Húc từng thỉnh giáo vị Tể tướng lão thành Phú Bật về đạo phú quốc cường binh, Phú Bật khi ấy từng răn bảo: "Bệ hạ lúc mới tức vị, nên ban bố đức hạnh ân huệ, mong rằng hai mươi năm miệng không nói đến việc binh đao." Năm Hy Ninh thứ bảy (năm 1074), Tống - Liêu vì vấn đề biên giới mà nảy sinh tranh chấp, Triệu Húc muốn hưng binh phạt Liêu, đương thời Thái hoàng thái hậu đã ân cần khuyên nhủ ông: "Nếu nước Liêu mà dễ chinh phục thì Thái Tổ, Thái Tông hoàng đế đã sớm thu phục rồi, đâu cần phải đợi đến ngày hôm nay?" Thực ra, lời nói ấy của Thái hoàng thái hậu đặt vào lúc này vẫn hoàn toàn xác đáng. Đáng tiếc, Triệu Húc đã quên sạch sành sanh những lời của Phú Bật và Thái hoàng thái hậu, phát động một cuộc chiến tranh không nên xảy ra.

Hôm sau, Triệu Húc triệu tập ngự tiền hội nghị quân sự, tuyên bố quyết định tây chinh. Dẫu gặp phải sự can ngăn hết lời của Tôn Cố và Lữ Công Trứ, ông vẫn không hề thay đổi quyết định.

Triệu Húc hạ đạt mệnh lệnh xuất chinh: Lý Hiến từ Hy Hà, Chủng Ngạc từ Phu Diên, Cao Tuân Dụ từ Hoàn Khánh, Lưu Xương Tộ từ Kính Nguyên, Vương Trung Chính từ Hà Đông, chia quân làm năm lộ, đồng thời tiến quân về hướng Tây Hạ. Đồng thời giáng chiếu lệnh cho thủ lĩnh Thổ Phồn là Đổng Chiên đem quân cùng xuất chinh.

Tôn Cố thấy triều đình phong Lý Hiến làm soái thì vô cùng kinh ngạc. Ông cho rằng Lý Hiến là một hoạn quan, căn bản không biết thống lĩnh binh mã tác chiến, không thể đảm đương nổi trọng trách thống soái quân tây chinh.

"Hoạn quan không thể làm soái sao?" Triệu Húc hỏi ngược lại.

"Đương nhiên không thể." Tôn Cố khẳng định, "Xuất binh đánh trận là việc quân quốc trọng đại, lấy một kẻ yêm nhân làm soái, chẳng lẽ triều đình không có tướng tài, Trung Nguyên không có nhân vật nào sao? Tướng sĩ tiền tuyến liệu có chịu nghe mệnh lệnh của một kẻ hoạn quan không?"

Triệu Húc mất kiên nhẫn đáp: "Đây là mệnh lệnh của trẫm, ai dám không nghe?"

Tôn Cố thấy Triệu Húc đã quyết ý phong Lý Hiến làm soái, đành không nhắc tới chuyện này nữa, bèn nêu ra một vấn đề khác: "Năm lộ xuất binh, ai là người thống nhất chỉ huy? Nếu không có một người thống nhất phát hiệu lệnh, ra tới chiến trường sẽ đại loạn mất."

"Trẫm há lại không biết phải cần có tổng soái sao?" Triệu Húc nói, "Chỉ là vẫn chưa có ai đủ sức đảm đương chức vị tổng soái này."

Lữ Công Trứ phụ họa theo: "Hành động quân sự trọng đại dường này dĩ nhiên phải có một vị tổng chỉ huy. Đã không có ai đảm đương nổi chức vụ tổng chỉ huy thì xin chớ xuất binh!"

Tôn Cố tiếp lời: "Công Trứ nói rất có lý, xin bệ hạ nghĩ lại!"

Triệu Húc sa sầm nét mặt: "Ý trẫm đã quyết, các khanh không cần nhiều lời nữa."

Tôn Cố, Lữ Công Trứ chuốc lấy một bụng bực bội, đành phải thôi.

Sau khi bãi triều, Triệu Húc vừa mới ngồi định thần thì Cao Thái hậu sai người mời ông lập tức vào cung. Ông không rõ đã xảy ra chuyện gì, vội vàng tới cung kiến diện. Sau khi hành lễ, Cao Thái hậu liền nghiêm giọng hỏi thẳng: "Nghe nói hoàng đế chia quân năm lộ chinh phạt Tây Hạ, có chuyện đó không?"

"Dạ phải!" Triệu Húc căng thẳng hỏi, "Có vấn đề gì sao ạ?"

Cao Thái hậu hỏi: "Cao Tuân Dụ làm chủ soái một lộ trong số đó?"

Triệu Húc gật đầu, thừa nhận có chuyện như vậy.

"Không được!" Cao Thái hậu dứt khoát nói, "Lộ quân mã này phải rút về, bằng không sẽ làm hỏng đại sự."

Triệu Húc khó hiểu hỏi: "Tại sao vậy ạ?"

"Cao Tuân Dụ là bá phụ của ta, ta là người rõ nhân phẩm của ông ấy nhất." Cao Thái hậu nói, "Lòng trung của ông ấy với triều đình thì không còn gì phải bàn, nhưng có một khuyết điểm chết người, đó là lòng dạ quá hẹp hòi, tham công chuộng danh. Mệnh cho ông ấy trấn thủ biên ải thì được, sai bảo ông ấy cầm quân đánh trận thì không xong, chẳng những không lập được công mà e rằng còn làm lỡ việc."

"Mẫu hậu không cần lo lắng quá." Triệu Húc nói, "Kinh lược sứ (Cao Tuân Dụ) ở Hoàn Khánh uy danh rất cao, sẽ không để lỡ thời cơ nơi chiến trận! Huống hồ là năm lộ binh mã cùng tiến, ông ấy đã không chịu để công lao của kẻ khác vượt qua mình thì khi đánh trận ắt sẽ chẳng chịu tụt lại phía sau, điều này vừa hay có thể thúc đẩy ông ấy tranh giành chiến công."

Cao Thái hậu biết tính Triệu Húc cương bướng, cố chấp không nghe lời khuyên, đành nói: "Ta nói trước cho con biết, đến lúc xảy ra chuyện thì đừng bảo mẫu hậu không nhắc nhở." Dứt lời liền lui vào hậu cung.

Mật thám của Tây Hạ dò la được tin triều đình nhà Tống chia quân năm lộ đánh Tây Hạ, lập tức báo cáo quân tình cho Tây Hạ quốc mẫu.

Lương thị nhận được tình báo này, vội vã triệu tập chư tướng thương nghị đối sách phòng ngự. Các tướng Tây Hạ nghe tin quân Tống xâm phạm thì ai nấy đều xắn tay áo, mài kiếm so đao. Họ nói Lý Hiến chỉ là một hoạn quan không biết cầm quân, Chủng Ngạc là bại tướng dưới tay Tây Hạ chẳng đáng bận tâm, triều đình nhà Tống không còn tướng tài, những kẻ cầm quân toàn là lũ bị thịt túi cơm sang đây nộp mạng. Lại thêm lúc này đang độ thu cao ngựa béo, chính là thời cơ đánh trận tốt nhất, tất cả đều chủ trương chia quân nghênh địch.

Duy có một vị lão tướng gạt phăng ý kiến số đông, ông chủ trương vườn không nhà trống để tránh nhuệ khí của quân Tống; tập trung trọng binh tại Linh Châu, Hạ Châu để lấy khỏe nghênh mệt; rồi phái tinh binh chặt đứt đường lương thảo của quân Tống. Như vậy, quân Tống không đánh cũng tự loạn, tới lúc đó, mấy chục vạn quân Tống đừng nói tới việc đánh trận, e rằng rút quân cũng không kịp. Đợi đến khi quân Tống tan rã tháo chạy, chư vị tướng quân muốn chém giết thế nào thì chém giết thế ấy, ai nấy đều có thể chém giết thỏa thích.

Mưu lược của lão tướng nhận được sự tán đồng của mọi người. Lương thị bèn tiếp thu kiến nghị của viên lão tướng này, truyền lệnh cho chư tướng cứ theo kế mà làm.

Quân Tống chia làm năm lộ tiến sâu vào cương vực Tây Hạ. Suốt dọc đường, quân đội Tây Hạ chỉ hơi chống cự một chút rồi lập tức rút lui về vùng chiều sâu của Tây Hạ, không hề gặp phải sự kháng cự ngoan cường nào.

Trong mắt quân Tống, quân Hạ quả thực yếu ớt không chịu nổi một đòn; còn trong bụng quân Hạ, đây chính là dụ địch vào sâu. Tướng sĩ hai bên ôm mối toan tính riêng, đang chơi trò mèo vờn chuột. Bên nào cũng ngỡ mình là mèo, đối phương là chuột.

Lý Hiến thống lĩnh bảy quân Hy, Tần cùng ba vạn binh mã của thủ lĩnh Thổ Phồn Đổng Chiên, xông vào cảnh nội Tây Hạ, công chiếm Tây Thị Tân Thành, tập kích chiếm Nữ Già Cốc, thu phục Lan Châu cổ, một đường thắng liên tiếp, thậm chí còn dựng doanh đắp thành, thiết lập soái phủ.

Chủng Ngạc dẫn chín vạn ba nghìn quân Phu Diên, xuất phát từ Tuy Đức thành công chiếm Mễ Chi thành, áp sát Hạ Châu, đóng quân tại Sách Gia Bình.

Vương Trung Chính dẫn quân Hà Đông đánh chiếm Hựu Châu.

Đạo quân của Cao Tuân Dụ dẫn tám vạn bảy nghìn bộ binh kỵ binh, từ Khánh Châu xông thẳng về hướng Tây Hạ, thu phục Thanh Viễn quân.

Đạo quân của Lưu Xương Tộ mang năm vạn sáu nghìn binh mã, từ Kính Nguyên đánh tới Tây Hạ, tại Ải Ma Di đánh bại quân Hạ, bức bách quân Hạ phải bỏ chạy về Linh Vũ.

Năm lộ quân dồn dập báo tiệp. Triệu Húc ở kinh thành nhận được tin thắng trận thì mừng rỡ khôn xiết, hạ lệnh cho Lý Hiến thống lĩnh cả năm lộ quân, xông thẳng vào kinh đô Tây Hạ.

Tướng sĩ quân Tống thấy sau khi đánh vào đất Hạ thì mọi sự xuôi chèo mát mái, liên tiếp thắng lớn, ngỡ rằng Tây Hạ chỉ có bấy nhiêu bản lĩnh, nào ngờ họ đang từng bước lao vào một cái bẫy chết chóc.

Chủng Ngạc xuất phát từ thành Mễ Chi, hạ được Thạch Bảo thành, đóng quân ở Sách Gia Bình, chĩa thẳng mũi nhọn vào Hạ Châu. Dự tính lương thảo vừa tới nơi là sẽ phát binh đánh úp Hạ Châu. Đúng lúc này, đột nhiên nhận được tin từ hậu quân báo lại: đoàn bộ đội áp tải lương thảo đã bị quân Hạ phục kích, toàn bộ lương thảo quân nhu đều bị cướp sạch.

Binh sĩ vừa nghe tin mất lương thảo liền náo loạn cả lên. Đại hiệu Lưu Quy Nhân nghe mất lương thì trong lòng kinh hãi, tự biết trận này không thể đánh tiếp được nữa, cũng chẳng buồn chào hỏi Chủng Ngạc mà dẫn binh sĩ của mình bỏ trốn. Quân Tống vốn dĩ lòng quân đã dao động, thấy có cánh quân rút lui thì ngỡ là có lệnh rút lui thật, bèn tranh nhau tháo chạy toán loạn, mệnh lệnh của Chủng Ngạc hoàn toàn mất hết hiệu lực. Đúng lúc ấy trời lại đổ tuyết lớn ngập tràn, thương thay tướng sĩ quân Tống chết rét chết đói nhiều không đếm xuể, dọc đường còn bị quân Hạ chặn giết, khi lui về được Phu Diên thì chỉ còn sót lại chưa đầy ba vạn người.

Vương Trung Chính xuất phát từ Hựu Châu, tiến quân tới Nại Vương Tỉnh thì cạn sạch lương thực, đường tiếp tế phía sau lại bị quân Hạ cắt đứt, trong nỗi bất lực cũng chỉ đành rút quân quay về Khánh Châu. Kiểm điểm lại quân số, số người chết rét chết đói lên tới gần một nửa.

Lưu Xương Tộ dẫn binh đánh bại quân Hạ ở Ải Ma Di, ép quân Hạ bại lui về Linh Châu. Quân Tống đuổi tới chân thành Linh Châu, vây bọc thành trì kín như bưng. Lưu Xương Tộ hạ lệnh bộ đội phát động công kích mãnh liệt vào thành Linh Châu, mắt thấy sắp phá vỡ thành đến nơi thì đột nhiên nhận được mệnh lệnh ngừng công thành từ Cao Tuân Dụ. Lưu Xương Tộ là cấp dưới của Cao Tuân Dụ, buộc phải phục tùng quân lệnh, đành đau đớn hạ lệnh ngừng công thành.

Hóa ra, Cao Tuân Dụ trên đường tiến quân hay tin Lưu Xương Tộ đang công đánh Linh Châu, lo sợ Lưu Xương Tộ phá vỡ Linh Châu sẽ một mình chiếm trọn đại công hiển hách, liền vội vã truyền lệnh ngừng công thành. Chỉ vì một ý nghĩ sai lầm đã khiến quân Tống đánh mất thời cơ vàng để phá thành. Điều Cao Thái hậu lo lắng quả nhiên đã thành sự thật.

Ba ngày sau Cao Tuân Dụ mới tới được Linh Châu. Lúc này, sĩ khí của cánh quân Lưu Xương Tộ đã tiêu tan, bộ đội của Cao Tuân Dụ bôn ba đường dài cũng là đạo quân mệt mỏi rã rời. Trong khi đó, quân Hạ trong thành Linh Châu qua thời gian nghỉ ngơi bố phòng thì phòng ngự càng thêm cẩn mật, giữ thành càng thêm ngoan cường. Quân Tống liên tục vây đánh mười tám ngày, thành Linh Châu vẫn vững như bàn thạch, quân Tống không thể tiến thêm được nửa bước.

Ngay lúc hai bên giao tranh ác liệt, một cánh quân Hạ đã âm thầm phá đê Thất Cấp Cừ của sông Hoàng Hà. Dòng nước Hoàng Hà cuồn cuộn đổ về tựa như Thái Sơn áp đỉnh ập thẳng vào quân Tống.

Cao Tuân Dụ, Lưu Xương Tộ mải mê công thành, hoàn toàn không phòng bị chiêu này của người Hạ. Chỉ trong chớp mắt, mấy vạn quân Tống chìm ngập giữa biển nước mênh mông, số người chết đuối quá nửa. Lúc này lại đang giữa mùa đông giá rét, thời tiết buốt thấu xương tủy, những người may mắn không chết đuối thì quần áo ướt sũng, lại thêm hơn hai vạn người bị chết rét. Những kẻ may mắn thoát được tính mạng thì lại bị quân Hạ truy sát. Cao Tuân Dụ một mạch tháo chạy về Khánh Châu, Lưu Xương Tộ một mạch chạy về Kính Nguyên, tàn quân gom lại chỉ còn vỏn vẹn hơn một vạn ba nghìn người.

Riêng lộ quân của Lý Hiến, nhờ có công thu phục Lan Châu cổ, lại thêm việc ông ta là người đầu tiên báo tiệp về triều đình, nên Triệu Húc đã mệnh cho ông ta làm tổng chỉ huy năm lộ đại quân, xông thẳng vào kinh đô Hạ.

Lý Hiến dẫn binh tiến về phía đông, hạ trại dưới chân núi Thiên Đô, phóng hỏa thiêu rụi Nam Mâu nội điện của Tây Hạ, phá hủy kho tàng, đánh bại quân Hạ, tiến đóng ở sông Hồ Lô. Khi nghe tin các lộ khác đều đã thất bại thảm hại, ông ta không dám tiến thêm, lập tức hạ lệnh ban sư quay về.

Năm lộ đại quân hoàn toàn sụp đổ trên toàn tuyến. Khi ấy có một vị quan viên tòng quân xuất chinh đã viết bài thơ "Tây Chinh Thi", ghi lại cảnh tượng thảm khốc dưới chân thành Linh Châu:

"Thanh Cương hạp lý Vi Châu lộ,

Thập khứ tòng quân cửu bất hồi.

Bạch cốt tự sa sa tự tuyết,

Bằng quân mạc thượng Vọng Hương đài."

(Tạm dịch:

Hẻm Thanh Cương lối sang Vi Châu,

Mười kẻ tòng quân chín chẳng về.

Xương trắng tựa cát cát tựa tuyết,

Xin người chớ bước Vọng Hương đài.)

Chiến sự khốc liệt giữa Tống và Hạ, qua đó có thể thấy rõ phần nào.

Năm lộ đại quân khi xuất binh hẹn ước hội quân tại Linh Châu, bốn lộ quân mã đều đã tới được địa phận Linh Châu, nhưng bằng các hình thức khác nhau, đều chuốc lấy cùng một kết cục: thảm bại. Duy chỉ có lộ quân của Lý Hiến là chưa tới Linh Châu, bởi vậy tổn thất của ông ta là ít nhất.

Tin bại trận ở Linh Vũ truyền về kinh thành đúng lúc Triệu Húc chuẩn bị đi ngủ. Hung tin khiến ông giật bắn mình bò dậy khỏi giường, lo lắng bồn chồn vò đầu bứt tai, đi quanh giường cả đêm không hề chợp mắt, từ đó mà sinh bệnh trong người.

Sau đó, ông nói với cận thần: "Khi trẫm phái binh tây chinh, Tôn Cố hết sức can ngăn, trẫm cho rằng ông ấy viển vông gàn dở nên không chịu nghe. Thái hậu cũng bảo Cao Tuân Dụ không thể sai đi cầm quân, gánh vác việc công thủ, trẫm cũng gạt đi. Nay quả nhiên chuốc lấy đại bại dường này, hối hận thì đã muộn rồi!"

Xét tội luận phạt: Cao Tuân Dụ bị giáng làm Dĩnh Châu Đoàn luyện phó sứ, an trí tại bản châu; Chủng Ngạc, Lưu Xương Tộ, Vương Trung Chính đều chịu hình phạt giáng chức. Duy chỉ có Lý Hiến là không bị bắt tội.

Tôn Cố cho rằng, các lộ binh mã đều đã đến Linh Châu, duy chỉ có Lý Hiến không đến, chiếu theo quân pháp thì Lý Hiến đáng chém. Nay chẳng những không giết mà đến một hình phạt khiển trách cũng không ban, thế là bất công.

Triệu Húc bèn hạ chiếu khiển trách Lý Hiến, yêu cầu ông ta giải trình nguyên do tự tiện lui binh.

Lý Hiến dâng biểu thanh minh, nói rằng do việc vận chuyển lương thảo không theo kịp, bộ đội không có cơm ăn nên đành phải lui quân. Lại nói rằng mình đang trù tính lương hướng khí giới, mưu toan khởi sự lần nữa.

Lời giảo biện của Lý Hiến đã làm Triệu Húc lung lạc. Hai ngày sau, Lý Hiến lại dâng sách lược tiến công Tây Hạ, Triệu Húc bèn phong ông ta làm Kính Nguyên kinh lược an phủ chế trí sứ kiêm Tri Lan Châu, đồng thời lệnh cho Lý Hạo làm phó.

Lữ Công Trứ lại dâng thư can gián, Triệu Húc vẫn khăng khăng không nghe. Lữ Công Trứ cáo bệnh xin từ chức, Triệu Húc liền bổ nhiệm ông làm Tri châu Định Châu.

Lúc này cuộc cải cách quan chế đã được ấn định: đổi Đồng trung thư môn hạ bình chương sự thành Tả Hữu bộc xạ, Tham tri chính sự đổi thành Môn hạ Trung thư thị lang và Thượng thư Tả Hữu thừa.

Triệu Húc mệnh cho Vương Khuê làm Thượng thư Tả bộc xạ, Sái Xác làm Thượng thư Hữu bộc xạ, Chương Đôn làm Môn hạ thị lang, Trương Tảo làm Trung thư thị lang, Bồ Tông Mạnh làm Thượng thư Tả thừa, Vương An Lễ làm Thượng thư Hữu thừa.

3. Lại bại trận Vĩnh Lạc thành

Trận chiến Linh Châu dẫu thất bại thảm hại, nhưng Triệu Húc vẫn không từ bỏ ý nguyện tiêu diệt Tây Hạ. Lý Hiến rất giỏi suy đoán tâm tư của Triệu Húc, biết rõ quyết tâm khai cương thác thổ của hoàng thượng chưa hề nguội lạnh, bèn thuận theo ý đó, đề nghị xuất quân phạt Hạ lần nữa. Giữa lúc Triệu Húc còn đang do dự, Chủng Ngạc lại dâng tấu lên triều đình, kiến nghị đắp thành lũy ở Hoành Sơn, chiếm cứ thế đất hiểm trở như nước đổ từ trên mái nhà dốc xuống để nhìn bao quát cương vực Tây Hạ, đồng thời chủ trương xuất binh từ Ngân Châu để thảo phạt Tây Hạ.

Kiến nghị này vốn do Tri châu Duyên Châu là Thẩm Quát đề xuất. Chủng Ngạc vì thua trận ở cuộc tây chinh trước nên muốn tìm kiếm một cơ hội lập công, bèn đem đề xuất của Thẩm Quát tấu trình lên triều đình.

Triệu Húc vô cùng coi trọng ý kiến của Chủng Ngạc, lập tức cử Cấp sự trung Từ Hi, Nội thị Lý Thuấn Cử tới Phu Diên để xúc tiến việc xây thành.

Vương An Lễ cho rằng Từ Hi chí lớn tài mọn, không thể trọng dụng, tấu xin Triệu Húc cử người khác thay thế, nhưng Triệu Húc không nghe.

Lý Thuấn Cử nhận chỉ xong bèn tới gặp Tể tướng Vương Khuê, nói với Vương Khuê rằng: "Người xưa nói bốn cõi nhiều đồn lũy là nỗi nhục của bậc khanh đại phu! Tướng công nắm quyền điều hành đất nước, cớ sao có thể đem đại sự dường này giao phó cho hai tên nội thần chúng tôi? Nội thần chúng tôi chỉ có thể làm những công việc hậu cần quét dọn, sao có thể gánh vác trọng trách tướng soái được?"

Thái độ của Lý Thuấn Cử rất rõ ràng, ai làm nghề nấy, ông ta và Từ Hi đều là hoạn quan, chỉ có thể làm việc hầu hạ hoàng đế, cầm quân đánh trận là việc của các bậc tướng soái, không nên để họ gánh vác. Lời của ông ta đã nói trúng một căn bệnh thâm căn cố đế của triều Tống: tướng soái biết đánh trận thì bị gạt ra rìa, kẻ chẳng biết việc quân lại được phái đi thống suất giết giặc.

Vương Khuê trong lòng hổ thẹn, cười xòa nói: "Ngươi cũng chớ quá khiêm tốn. Lão hủ cùng ngươi đứng chung một triều, ta không biết cầm quân đánh trận, không thể ra chốn biên cương lập công lập nghiệp, chính là đang trông cậy vào ngươi vỗ yên bờ cõi, giúp triều đình vô lo, ta mới có thể yên ổn làm một vị Tể tướng thái bình. Ngươi và Từ Hi văn võ toàn tài, là những nhân tài hiếm có, chính là lúc nên xuất tướng nhập tướng, cống hiến sức lực cho triều đình, sao lại bảo là không thể làm soái?"

Lý Thuấn Cử biết nói thêm cũng vô ích, thở dài một tiếng đành lui ra.

Từ Hi và Lý Thuấn Cử tới Phu Diên, Từ Hi sau khi khảo sát địa hình thì không tán thành việc đắp thành ở Hoành Sơn, mà muốn chọn địa điểm xây thành tại Vĩnh Lạc.

Chủng Ngạc cho rằng Hoành Sơn nắm giữ yếu đạo hiểm trở, địa thế trên cao nhìn xuống bao quát Hưng Châu, Linh Châu, tiến có thể xông thẳng sào huyệt Tây Hạ, thoái có thể tự thủ, là địa điểm đắp thành tốt nhất. Chinh phạt Tây Hạ cần phải xuất quân từ Ngân Châu.

Từ Hi lại cho rằng, Ngân Châu tuy nằm ở nơi giao thoa của Minh Đường Xuyên và sông Vô Định, nhưng phía đông nam thành cũ đã bị nước sông nhấn chìm, phía tây bắc lại bị ngăn trở bởi thiên tiệm, không bằng địa thế hiểm trở của Vĩnh Lạc, nên đắp thành ở Vĩnh Lạc.

Chủng Ngạc bèn nói, Vĩnh Lạc cách Ngân Châu chỉ hai mươi lăm dặm, là yết hầu xung yếu của Ngân Châu, đắp thành ở nơi này thì Tây Hạ ắt sẽ dốc sức tranh giành. Xây thành không những chẳng giúp ích gì cho quốc gia mà ngược lại còn khơi mào chiến tranh với Tây Hạ, ấy là hạ sách.

Từ Hi lại cãi, đắp thành ở nơi Tây Hạ ắt phải tranh giành chính là để khiến người Hạ phải run sợ, như thế mới thể hiện được uy phong của thượng quốc. Nếu sợ họ tới tranh giành thì còn tọa trấn biên cương làm sao được nữa?

Hai người giằng co bất phân thắng bại về địa điểm xây thành, đành phải dâng tấu lên triều đình.

Triệu Húc không rõ tường tận nội tình, rốt cuộc lại nghe theo ý kiến của Từ Hi, bỏ Hoành Sơn mà đắp thành ở Vĩnh Lạc, đồng thời giáng chiếu lệnh cho Từ Hi thống lĩnh chư tướng tới đó hưng công, sai Thẩm Quát làm tiếp ứng, Thiểm Tây Chuyển vận phán quan Lý Tắc phụ trách cung ứng lương thảo quân nhu.

Từ Hi phụng chiếu, vì bất đồng ý kiến với Chủng Ngạc nên tấu xin giữ Chủng Ngạc ở lại giữ Duyên Châu, bản thân đích thân thống lĩnh chư tướng tới Vĩnh Lạc đắp thành. Chỉ mất mười bốn ngày là xây xong.

Triệu Húc mừng rỡ, ban tên cho thành mới là Ngân Xuyên trại.

Ngân Xuyên trại cách Ngân Châu hai mươi lăm dặm, nằm ngay vị trí yết hầu của Ngân Châu, là mảnh đất quân Hạ quyết giành cho bằng được. Bọn Từ Hi đi chưa đầy mười ngày, Tây Hạ đã phái hai nghìn thiết kỵ tới tấn công Ngân Xuyên trại.

Khúc Trân sai người phi ngựa báo tin cho Từ Hi. Từ Hi lệnh cho Thẩm Quát ở lại giữ Mễ Chi, còn mình cùng Lý Thuấn Cử, Lý Tắc gấp rút tiếp viện cho Ngân Xuyên trại.

Từ Hi vừa dẫn viện binh tới Ngân Xuyên trại thì Tây Hạ đã điều động ba mươi vạn đại quân trên toàn quốc tới vây đánh. Rõ ràng, Tây Hạ quyết tâm đoạt lại Ngân Xuyên trại bằng mọi giá, kết cục này đúng như điều Chủng Ngạc từng lo sợ.

Đại tướng Cao Vĩnh Năng thấy quân Hạ ùn ùn kéo đến như ong vỡ tổ, bèn kiến nghị nhân lúc quân Hạ chân ướt chân ráo chưa đứng vững mà đánh cho chúng trở tay không kịp.

Từ Hi quát mắng: "Vương sư không đánh kẻ chưa thành hàng lối, sao có thể thừa cơ người ta chưa bày xong trận mà đánh lén chứ?" Ý tứ là hắn muốn đường đường chính chính giao phong một trận với quân Hạ.

Trên chiến trường chiến cơ vụt qua trong chớp mắt, Từ Hi đã bỏ lỡ một cơ hội vàng để đả kích quân Hạ. Khúc Trân thấy quân Hạ đông nghịt tràn ngập khắp núi đồi, binh sĩ lộ rõ vẻ sợ hãi, bèn khuyên rút quân vào thành để tìm kế hay, nhưng lại bị Từ Hi mắng cho một trận tơi bời, đành phải dàn trận bên bờ sông.

Thiết kỵ Tây Hạ tiên phong vượt sông.

Khúc Trân thấy thế, vội vàng nói: "Đây là quân Thiết Diêu Tử! Thừa lúc chúng qua sông được một nửa mà đánh thì chắc chắn giành thắng lợi, nếu đợi chúng qua sông chiếm được địa hình có lợi, tả xung hữu đột thì thế không thể cản nổi!"

Từ Hi lại nói: "Ta đang muốn chúng qua sông đây. Nếu chúng mới qua một nửa mà đánh thì không diệt hết được, ngược lại còn khiến chúng thừa cơ chạy thoát, chẳng phải để lại hậu họa sao?"

Từ Hi dốt đặc về binh pháp, lại một lần nữa đánh mất cơ hội diệt địch. Trong mắt hắn, dường như quân Hạ chỉ sang đây nộp mạng, còn quân Tống đã cầm chắc phần thắng trong tay.

Khúc Trân thấy Từ Hi căn bản không hề biết đánh trận, không kìm được ngửa mặt than dài: "Đại thế mất rồi! Ta ắt phải chết không có đất chôn thây!"

Chiến cơ trên chiến trường trôi qua trong gang tấc. Quân Thiết Diêu Tử của Tây Hạ thấy quân Tống không hề xuất kích, nhanh chóng vượt sông, sang tới bờ cũng chẳng thèm bày trận mà xông thẳng vào chém giết quân Tống, khí thế dũng mãnh không thể cản nổi. Đại toán quân Hạ tiếp nối phía sau lũ lượt qua sông, đồng loạt tràn lên tấn công quân Tống. Binh sĩ của Khúc Trân không sao chống cự nổi, lập tức tan rã tháo chạy.

Từ Hi thấy thế nguy ngập, sớm đã quay đầu ngựa, co giò chạy biến vào trong thành. Khúc Trân dẫn tàn binh tháo lui vào thành.

Ba mươi vạn đại quân Tây Hạ vây kín Ngân Xuyên trại như nêm cối, đồng thời chặt đứt toàn bộ nguồn nước. Từ Hi bó tay không kế, chỉ còn biết trông cậy vào đội quân của Khúc Trân tắm máu huyết chiến với giặc, gượng gạo giữ lấy thành trì. Trong thành cạn nước, binh sĩ đào giếng khắp nơi, rất nhiều quân lính bị chết khát thảm thương.

Lý Hiến và Thẩm Quát tuy dẫn binh tới cứu viện nhưng đều bị quân Tây Hạ chặn đánh. Chủng Ngạc ôm hận Từ Hi nên án binh bất động. Tướng sĩ Ngân Xuyên trại giờ đây chẳng khác nào ba ba trong chum, cá nằm dưới đáy nồi.

Quân sĩ trong Ngân Xuyên trại vì đói khát nên hầu như đã mất sạch sức chiến đấu. Giữa đêm khuya, trời bỗng đổ mưa rào tầm tã, trong thành hỗn loạn một phen. Quân Tây Hạ thừa thế công phá Ngân Xuyên trại.

Từ Hi, Lý Thuấn Cử, Lý Tắc đều bỏ mạng trong đám loạn quân, duy chỉ có Khúc Trân vứt bỏ giáp trụ, trốn thoát được giữa làn tên mũi đạn.

Trận chiến Vĩnh Lạc thành khiến hơn hai mươi vạn tướng sĩ quân Tống trận vong. Quân Tây Hạ đuổi tới Mễ Chi, Thẩm Quát đóng chặt cửa thành tử thủ. Quân Tây Hạ công phá nhiều ngày không hạ được bèn thu binh rút lui.

Kể từ năm Hy Ninh tới nay, Triệu Húc nhiều lần dụng binh nơi bờ cõi phía tây, đất đai đoạt được chỉ vỏn vẹn sáu thành Gia Lô, Ngô Bảo, Nghĩa Hợp, Mễ Chi, Phù Đồ, Tắc Môn; tướng sĩ bỏ mạng tới hàng chục vạn, tiền tài ngũ cốc vàng lụa tiêu hao không biết bao nhiêu mà kể. Trận Vĩnh Lạc này lại càng thảm hại hơn gấp bội.

Thẩm Quát vì chuyện này mà bị giáng làm Quân Châu Đoàn luyện phó sứ, an trí ở Tùy Châu; Khúc Trân bị giáng chức làm Hoàng thành sứ.

Trận chiến Vĩnh Lạc thành đã đập tan hoàn toàn lòng tự tin bình định Tây Hạ của Triệu Húc. Từ đó về sau, ông không bao giờ nhắc tới việc tây chinh nữa. Về mặt quân sự, Đại Tống cũng chuyển hẳn từ thế công sang thế thủ.

Nhà Tống không còn tây chinh, nhưng người Tây Hạ chẳng hề cam lòng, vẫn tiếp tục xâm lấn quấy nhiễu khắp biên giới Tống - Hạ, đồng thời gửi thư cho Kính Nguyên Tổng quản Lưu Xương Tộ, hạch tội quân Tống xâm lược Tây Hạ. Lưu Xương Tộ chuyển trình bức thư của Tây Hạ lên triều đình.

Triệu Húc không còn lời nào để nói, đành lệnh cho Lưu Xương Tộ ưng thuận lời sứ giả, đồng ý thông hảo với Tây Hạ.

Tây Hạ cử sứ thần sang triều cống, dâng biểu "xin trả lại đất bị xâm lấn, nguyện dốc lòng trung cẩn như xưa".

Triệu Húc hạ chiếu, bảo rằng Tống sẽ không dụng binh với Hạ, cũng mong Tây Hạ tuân thủ minh ước, nhưng tuyệt nhiên không đả động gì tới yêu cầu đòi lại phần đất bị Tống đoạt lấy.

Sau khi sứ thần Tây Hạ rời đi, Triệu Húc hạ lệnh cho Kinh lược ty Thiểm Tây, Hà Đông: tất cả các thành trại mới thu phục, lính tuần tra không được vượt quá phạm vi hai ba dặm; các khoản ban thưởng cho Tây Hạ vẫn duy trì chi trả theo định mức trước kia.

Chúa Hạ lại dâng thư đòi triều đình nhà Tống hoàn trả đất đai đã mất, Triệu Húc vẫn khăng khăng không chịu. Chúa Hạ ngấm ngầm nuôi dã tâm, rình rập thời cơ báo thù.

Lưu Chí dâng tấu đàn hặc Lý Hiến, nói rằng mối bại ở Vĩnh Lạc là do Lý Hiến tham công gây nên, đáng phải chịu trừng phạt. Lý Hiến bị giáng làm Hy Hà an phủ kinh lược đô tổng quản.

Năm Nguyên Phong thứ bảy (năm 1084), chúa Hạ Lý Bỉnh Thường dẫn tám mươi vạn đại quân vây hãm Lan Châu, liên tục công kích mười ngày mười đêm. Lý Hiến dốc toàn lực chống giữ, bảo toàn thành trì không mất. Lý Bỉnh Thường vì cạn kiệt lương thảo, không thể tiếp tục công phá nên đành dẫn binh rút lui; ít lâu sau lại đánh tới Đức Thuận quân ở Duyên Châu, Định Tây thành cùng các trại ở Hy Hà, nhưng đều không đạt được mục đích; chuyển sang vây Định Châu cũng bị quân Tống đánh lui. Lý Bỉnh Thường bốn bề ra quân không lập được công, đành phải thu quân về nước. Hai nước Tống - Hạ tạm thời ngưng chiến tranh, tiếp tục duy trì quan hệ thông hảo.

4. Giấc mộng tan vỡ

Tháng mười hai, Tư Mã Quang trải qua mười chín năm ròng rã đã hoàn thành bộ sách "Tư trị thông giám". Bộ sách này khởi đầu từ năm Chu Uy Liệt Vương thứ hai mươi ba, kết thúc vào năm Hậu Chu Hiển Đức thứ sáu (năm 959), lấy năm làm kinh, lấy nước làm vĩ, liệt kê rành mạch mọi sự vụ, lại tham khảo bách gia chư thư, bình luận điểm dị đồng, tổng cộng gồm hai trăm chín mươi tư quyển. Tư Mã Quang dâng sách lên để hoàng thượng ngự lãm.

Triệu Húc xem xong bộ "Tư trị thông giám" này thì vô cùng vui mừng, cất lời khen ngợi rằng đây là một trước tác vĩ đại chưa từng thấy ở các triều đại trước, hay hơn bộ "Hán kỷ" của Tuân Duyệt rất nhiều. Thế là bèn phong cho Tư Mã Quang làm Tư Chính điện Học sĩ.

Một ngày nọ, Triệu Húc đang ngồi phê duyệt "Tư trị thông giám", vừa vặn lúc Bồ Tông Mạnh vào yết kiến tấu sự. Triệu Húc vỗ vỗ vào cuốn sách nói: nay thiên hạ nhân tài thưa thớt, may sao vẫn còn có một Tư Mã Quang.

Bồ Tông Mạnh trong lòng mang lòng đố kỵ với Tư Mã Quang, thuận miệng đáp rằng: nhân tài phần lớn đều bị tà thuyết của Tư Mã Quang làm cho hư hỏng cả rồi, bệ hạ cớ sao lại nói vậy?

Triệu Húc đang lúc hứng khởi, nghe câu này liền đùng đùng nổi giận, nhìn trừng trừng vào Bồ Tông Mạnh mắng: "Ngươi không ưa Tư Mã Quang, có phải không? Trẫm trước đây từng triệu ông ấy vào nhậm chức ở Xu Mật viện, ông ấy kiên quyết từ chối không nhận. Khắp triều văn võ, kẻ chê quan cao bổng hậu không thèm làm, duy chỉ có một mình Tư Mã Quang, ai có thể sánh được với ông ấy?"

Bồ Tông Mạnh va phải một cú chạm trán nảy lửa, mặt mày bẽ bàng xấu hổ, lẳng lặng lui ra.

Sáng hôm sau thiết triều, Triệu Húc bãi miễn chức vụ của Bồ Tông Mạnh, dùng Vương An Lễ làm Thượng thư Tả thừa, Lý Thanh Thần làm Thượng thư Hữu thừa, điều Lữ Công Trứ đi làm Tri châu Dương Châu.

Đầu tháng giêng năm Nguyên Phong thứ tám (năm 1085), Triệu Húc lâm bệnh. Cao Thái hậu sai người cầu thần bái Phật, cúng tế tông miếu, thế nhưng bệnh tình của Triệu Húc chẳng những không thuyên giảm mà ngày càng trầm trọng hơn. Triều thần rối như tơ vò. Bọn Vương Khuê bắt đầu khuyên Triệu Húc sớm lập Thái tử. Triệu Húc dường như cũng cảm nhận được điềm chẳng lành, bất đắc dĩ gật đầu đồng ý.

Triệu Húc có mười bốn người con trai, nhưng tám người vừa sinh ra không lâu đã chết yểu. Trong sáu người con còn lại, người lớn tuổi nhất là Diên An quận vương Triệu Dong mới chỉ mười tuổi. Trong khi đó, hai người em trai cùng mẹ sinh ra là Kỳ vương Triệu Hạo đã ba mươi sáu tuổi, Gia vương Triệu Quân ba mươi tuổi; luận về thanh vọng, địa vị cho tới xuất thân, đều có đủ tư cách kế vị ngai vàng. Kỳ vương vốn từ Xương vương cải phong, còn Gia vương là do Nhạc An quận vương cải phong mà thành.

Viên ngoại lang Hình Thứ muốn lập dị cầu công, toan tính chọn ra một người kế thừa hoàng vị giữa hai vương Kỳ vương Triệu Hạo và Gia vương Triệu Quân, bèn tới thỉnh ý kiến của Sái Xác.

Sái Xác đắn đo hồi lâu rồi hỏi: "Ý của Thái hậu thế nào?"

Hình Thứ tràn đầy tự tin đáp: "Kỳ vương, Gia vương đều là con ruột do Cao Thái hậu sinh ra, tình cảm mẫu tử dĩ nhiên sâu đậm hơn so với đời cháu. Lập một người trong số con đẻ của người làm hoàng đế, người mừng rỡ còn chẳng kịp, sao lại không đồng ý cho được?"

Sái Xác ngẫm nghĩ một lát rồi nói: "Vẫn nên tấu trình trước để Thái hậu hay biết, có thánh chỉ rồi hãy tính tiếp!"

Hình Thứ khấp khởi tự tin tới bái phỏng huynh đệ Cao Công Hội, cháu ruột của Cao Thái hậu. Sau màn chào hỏi xã giao, Hình Thứ nói với anh em họ Cao rằng, Diên An quận vương tuổi tác còn quá nhỏ, Kỳ vương và Gia vương đều rất hiền minh, họ đều có thể trở thành người kế thừa hoàng vị.

Cao Công Hội nghe lời của Hình Thứ thì biến sắc mặt, thẳng thừng nói: "Đây là chuyện của hoàng gia, ta sao có thể xía miệng vào, ngươi làm thế này chẳng phải muốn hại cả nhà họ Cao ta sao!" Dứt lời, lập tức đứng dậy tiễn khách.

Hình Thứ vấp phải một cú từ chối phũ phàng, trong nỗi bất lực đành cụt hứng quay về.

Hình Thứ và Sái Xác thấy mưu đồ không thành, đành phải tính kế khác.

Các đại thần trong triều đối với việc sắc lập Thái tử đều rục rịch toan tính, hai vị thân vương cũng đặc biệt chú ý quan tâm. Số lần họ vào cung thăm dò bệnh tình của hoàng thượng ngày một nhiều hơn. Triệu Húc nằm trên giường bệnh dường như thấu suốt được ý đồ của hai người em trai, nhưng cũng chỉ có thể "trừng mắt giận dữ nhìn". Hai vị thân vương còn thường xuyên mượn cớ thỉnh an để vào cung yết kiến Cao Thái hậu, hòng dò la hoặc bàn luận chuyện lập người thừa tự.

Cao Thái hậu xuất thân cao quý, cụ nội của bà là danh tướng đầu thời Tống Cao Quỳnh, mẹ là cháu gái khai quốc nguyên huân Bắc Tống Tào Bân, dì ruột là Tào hoàng hậu của Nhân Tông hoàng đế. Tào hoàng hậu coi bà như con đẻ, từ nhỏ đã nuôi nấng trong cung, cùng Anh Tông hoàng đế là thanh mai trúc mã. Về sau, đích thân Nhân Tông và Tào hoàng hậu đã chủ trì hôn lễ cho hai người, đương thời có câu xưng tụng "Thiên tử cưới dâu, Hoàng hậu gả con gái". Cao Thái hậu trải qua ba triều Nhân Tông, Anh Tông, Triệu Húc, từng chứng kiến chuyện Nhân Tông lập tự, sóng gió Bộc nghị thời Anh Tông và các cuộc biến pháp thời Hy Ninh, Nguyên Phong của Triệu Húc, có thể coi là bậc kiến thức sâu rộng, kinh nghiệm chính trị vô cùng phong phú.

Từng cử chỉ hành động của hai vị thân vương hoàn toàn không qua nổi mắt Cao Thái hậu. Thấy hai người con trai ôm dã tâm khó lường, bà lập tức dâng lòng cảnh giác. Hôm ấy, Kỳ vương và Gia vương vào cung thăm bệnh Triệu Húc, Cao Thái hậu lạnh mặt bảo hai vị thân vương: "Từ ngày hôm nay, tạm thời đóng cổng cung, các con không cần phải vào cung nữa. Bởi vì Hoàng thái tử vẫn chưa định đoạt, khó bảo đảm bề tôi bên dưới không sinh lòng khác biệt, tránh để xảy ra những chuyện không nên có, tốt nhất là các con nên chủ động tránh hiềm nghi."

Hai vị thân vương hiểu rõ sức nặng trong lời nói của Thái hậu, sau khi nhận mệnh liền vội vã lui ra, ai về vương phủ nấy, đóng cửa từ chối tiếp khách, không dám tơ hào ý nghĩ xằng bậy nữa.

Cao Thái hậu cấm hai vị thân vương ra vào tẩm cung của Triệu Húc, thực chất là muốn chặt đứt mọi tơ tưởng của họ. Đồng thời, bà cũng đẩy nhanh tiến trình lập trữ quân, ngấm ngầm sai người may gấp một bộ hoàng bào vừa vặn cho đứa trẻ mười tuổi mặc để phòng khi hữu sự.

Cao Thái hậu đã chuẩn bị chu toàn trong cung, hai người Hình Thứ và Sái Xác cũng chẳng hề ngồi yên. Hai tên mật bàn mưu kế, quyết định quay sang ủng lập Triệu Dong để giành lấy công lao sắc lập.

Hình Thứ và Sái Xác bàn định hẹn mời Vương Khuê cùng vào cung thăm bệnh Triệu Húc, bên trong lại ngấm ngầm phái Tri phủ Khai Phong là Sái Kinh dẫn sát thủ mai phục một bên, hễ Vương Khuê có chút dị nghị là lập tức giết chết. Nào ngờ mưu sự tại nhân thành sự tại thiên, khi Sái Xác, Hình Thứ sắp đặt xong xuôi đến tìm Vương Khuê thì Vương Khuê từ sớm đã vào cung mất rồi.

Mồng một tháng ba, Vương Khuê vào cung nhận di mệnh của Triệu Húc, khởi thảo di chiếu, sắc lập Diên An quận vương Triệu Dong làm Hoàng thái tử, ban tên là Triệu Hú; Cao Thái hậu thay quyền quản lý đại sự quân quốc, buông rèm nhiếp chính.

Năm ngày sau, Triệu Húc băng hà.

Triệu Húc cả đời theo đuổi lý tưởng của riêng mình, ủng hộ Vương An Thạch thi hành tân pháp, tha thiết hy vọng tái thiết một quốc gia phú cường, tái tạo lại thời thịnh thế Hán Đường. Nhưng khi giấc mộng của ông tan tành thành mây khói, thì sinh mệnh của ông cũng đi tới hồi kết thúc.

Triệu Húc tại vị mười tám năm, hai lần cải nguyên, hưởng thọ ba mươi bảy tuổi, sau an táng tại Vĩnh Dụ lăng, miếu hiệu Thần Tông.