1、Tô Thức phạm án

Năm Nguyên Phong thứ hai (1079), là khoảng thời gian đen tối nhất trong cuộc đời Tô Thức. Năm này, ông được điều làm Thái thú Hồ Châu, đây đã là nơi nhậm chức thứ tư của ông kể từ khi rời kinh thành vào năm Hi Ninh thứ ba (1070). Trước đó, sau khi mãn nhiệm tại Hàng Châu, ông được điều làm Thái thú Mật Châu, sau khi mãn nhiệm Mật Châu lại được điều làm Thái thú Từ Châu, rồi sau khi mãn nhiệm Từ Châu lại được điều đến Hồ Châu.

Trong biểu tạ ơn, ông có viết câu này:

"Bệ hạ biết kẻ này sinh không gặp thời, khó mà theo hầu người mới tiến cử. Xét kẻ này già không gây chuyện, có lẽ có thể chăn dắt dân nhỏ chốn đồng hoang."

Tô Thức ở đây tự đối lập mình với người "mới tiến cử" (tân tiến), nói mình không "gây chuyện" (sinh sự), chính là ám chỉ những nhân vật "mới tiến cử" kia là kẻ "gây chuyện". Văn nhân cổ đại do hoàn cảnh khách quan đưa đẩy, luôn có thói quen thể hiện sự tinh tế trong cách dùng từ đặt câu, mà độc giả cũng hình thành thói quen bản năng là tìm kiếm ẩn ý giữa các dòng chữ.

Tháng sáu, Giám sát ngự sử Hà Đại Chính ngửi thấy mùi vị nào đó trong biểu tạ ơn của Tô Thức, liền trích dẫn các từ như "tân tiến", "sinh sự" trong đó lên tấu, gán cho Tô Thức cái mũ "ngu lộng triều đình, vọng tự tôn đại". Rõ ràng là Tô Thức đang châm biếm bọn họ, mà bọn họ lại ngược lại nói Tô Thức ngu lộng triều đình. Tráo trở trắng đen vốn là thủ đoạn quen dùng của phường tiểu nhân.

Về xuất xứ của "tân tiến" và "sinh sự", còn có một đoạn bối cảnh.

Từ "tân tiến" là cách gọi miệt thị của Tô Thức dành cho những người mới được Vương An Thạch tiến cử. Ông từng viết trong thư "Thượng Thần Tông Hoàng đế" rằng Vương An Thạch "chiêu mộ những kẻ tân tiến dũng mãnh, nhằm mưu cầu hiệu quả thành công tức thì", kết quả là "gần đây những người chất phác ngày càng ít, mà kẻ xảo trá tiến thân lại càng nhiều". Về sau, chính Lữ Huệ Khanh, kẻ từng ủng hộ Vương An Thạch, là "kẻ xảo trá tiến thân" đã phản bội Vương An Thạch, khiến ông ta bị bãi tướng.

Từ "sinh sự" xuất phát từ một bức thư Tư Mã Quang viết cho Vương An Thạch. Tư Mã Quang giữ ý kiến phản đối biến pháp của Vương An Thạch, ông từng viết cho Vương An Thạch một bức thư dài, trong thư chỉ trích biến pháp là "sinh sự", từ đó, từ "sinh sự" trở thành thuật ngữ quen thuộc để công kích biến pháp.

Biểu tạ ơn của Tô Thức được đăng toàn văn trên báo triều đình phát hành định kỳ, ông vốn là danh sĩ, ngòi bút của ông theo lệ thường thu hút sự chú ý của mọi người. Sau khi biểu tạ ơn được đăng, những kẻ "tân tiến" kia đương nhiên trở thành trò cười trong mắt độc giả.

Ngự sử trung thừa Lý Định, là kẻ tiểu nhân "ăn miếng trả miếng". Năm xưa vì giấu giếm việc mẹ mất nên bị Tư Mã Quang mắng là cầm thú không bằng, Tô Thức trong bài thơ tặng Chu Thọ Xương cũng từng ám chỉ hắn, vì vậy hắn luôn ôm hận trong lòng, vẫn luôn chờ đợi cơ hội để báo thù. Hắn ngửi thấy một mùi vị từ biểu tạ ơn của Tô Thức, lập tức dâng biểu đàn hặc Tô Thức, chỉ trích Tô Thức lấy danh nghĩa "tạ biểu" mà thực hiện hành vi châm biếm triều đình, vọng tự tôn đại, phát tiết sự bất mãn đối với tân pháp, yêu cầu nghiêm trị Tô Thức.

Tuy nhiên, chỉ dựa vào một hai câu trong biểu tạ ơn của Tô Thức thì không đủ để quật ngã ông. Tình cờ lúc đó có xuất bản một cuốn sách tên là "Nguyên Phong tục thiêm Tô Tử Chiêm học sĩ Tiền Đường tập", đã cung cấp cơ hội cho những người mới ở Ngự sử đài thu thập bằng chứng phạm tội của Tô Thức. Giám sát ngự sử Thư Đản sau khi dốc lòng nghiên cứu, tìm ra mấy bài thơ của Tô Thức, cắt xén câu chữ để làm bằng chứng đàn hặc ông.

Tô Thức vì bất mãn với tân pháp mà bị giáng chức đi Hàng Châu, trải qua các chức Thái thú Mật Châu, Thái thú Từ Châu, rồi đến Thái thú Hồ Châu, trên đường đi ông du sơn ngoạn thủy, thả hồn vào thơ rượu, tiêu mòn những ngày tháng buồn phiền vì không được trọng dụng. Trong giai đoạn này, ông tùy cảm mà viết, sáng tác rất nhiều bài thơ lưu truyền rộng rãi, thơ có thể bày tỏ tình cảm, thơ có thể nói chí hướng, Tô Thức trong thơ khó tránh khỏi bộc lộ tiếng lòng, thổ lộ sự bất mãn đối với tân pháp do Vương An Thạch thúc đẩy, từ đó châm biếm triều chính.

Lý Định và những kẻ khác thu thập những bài thơ này của Tô Thức, cắt xén câu chữ làm bằng chứng phạm tội Tô Thức tấn công triều đình.

Ví dụ hai câu vịnh Thanh Miêu:

"Được bọn trẻ giọng nói tốt, một năm hơn nửa ở trong thành."

Hai câu vịnh Quản Lại:

"Đọc sách vạn cuốn chẳng đọc luật, giúp vua làm Nghiêu Thuấn cuối cùng chẳng có thuật."

Hai câu vịnh Thủy Lợi:

"Đông Hải nếu biết ý minh chủ, nên dạy đất mặn biến thành ruộng dâu."

Hai câu vịnh Diêm Cấm:

"Há phải nghe nhạc Thiều mà quên mùi vị, gần đây ba tháng ăn không muối."

Hai câu vịnh cây Hối:

"Rễ đến cửu tuyền nơi không cong, thế gian chỉ có trập long biết."

Những câu thơ này đều là thi nhân tùy cảm mà viết, chứ không hề có tâm tư đại nghịch bất đạo, oán trách vua cha gì cả, hơn nữa lúc bấy giờ còn được truyền tụng một thời. Tuy nhiên, Lý Định, Thư Đản một đám tiểu nhân cứng nhắc coi những câu thơ này làm bằng chứng Tô Thức châm biếm triều đình, tấn công tân pháp. Đặc biệt là câu "Rễ đến cửu tuyền nơi không cong, thế gian chỉ có trập long biết" trong bài vịnh cây Hối còn bị nói là ám chỉ hoàng đế, chúng nói: "Hoàng thượng như rồng bay trên trời, Tô Thức lại muốn ở dưới cửu tuyền đối với trập long (rồng ẩn mình), lòng bất thần, không gì hơn thế này!"

Triệu Húc nhất thời cũng bị lời gièm pha che mắt, cho rằng Tô Thức thực sự là nghịch thần. Hạ chiếu cách chức Tô Thức tại chỗ, bắt giữ áp giải vào kinh, giao cho Ngự sử đài thẩm vấn.

"Ô đài" là biệt danh của Ngự sử đài, "Hán thư - Chu Bác truyện" chép, trong phủ (đài) ngự sử có nhiều cây bách, thường có hàng ngàn con quạ đậu trên cây, sáng đi chiều về, gọi là "triều tịch ô" (quạ sáng chiều). Do đó, người đời sau gọi Ngự sử đài là "Ô đài".

Vì vụ án của Tô Thức lần này là do thơ mà bị tội, do mấy tên ngự sử một tay dàn dựng, sau đó lại bị xét xử tại ngục Ngự sử đài, Ngự sử đài từ thời Hán đã có biệt danh là "Ô đài", nên vụ án này trong lịch sử gọi là "Ô đài thi án".

2、Câu bắt

Lý Định muốn đẩy Tô Thức vào chỗ chết, hắn chọn một quan viên tên là Hoàng Phủ Tuân đến Hồ Châu truyền thánh chỉ, miễn chức Tô Thức rồi áp giải vào kinh thụ án. Các ngự sử xin ý kiến hoàng đế, nói rằng trên đường áp giải Tô Thức về kinh, mỗi ngày đêm đều phải nhốt vào nhà tù để nghỉ ngơi. Triệu Húc không đồng ý yêu cầu của các ngự sử, vì từ đầu đến cuối, ngài không hề có ý giết Tô Thức, vụ án đã có người cáo buộc thì phải làm việc theo pháp luật, nhưng ngài sẵn lòng cho Tô Thức một cơ hội giải thích.

Tô Thức có một người bạn thân là Phò mã Vương Củng, "Nguyên Phong tục thiêm Tô Tử Chiêm học sĩ Tiền Đường tập" chính là do ông in ấn, khi biết tin tập thơ mang lại tai họa lớn cho Tô Thức, ông vội vã phái người đi báo tin cho Tô Triệt, em trai Tô Thức đang ở phía Nam. Tô Triệt lập tức phái người báo cho Tô Thức. Đây có thể nói là một cuộc đua giữa các sứ giả.

Sứ giả triều đình dẫn theo hai tên nha dịch Ngự sử đài và nhi tử đi Hồ Châu bắt giữ Tô Thức. Do bị trì hoãn nửa ngày đường vì việc ở Tĩnh Giang, kết quả là sứ giả do Tô Triệt phái đi đã đến Hồ Châu trước. Tô Thức biết tin, lập tức xin nghỉ, do Tổ Thông phán đại diện chức Thái thú.

Hoàng Phủ Tuân đến Hồ Châu, người trong nha môn Thái thú hoảng loạn một đoàn, không biết sẽ xảy ra chuyện gì. Tô Thức cũng không dám ra ngoài, ông bàn bạc với Thông phán, Thông phán nói trốn tránh sứ giả triều đình cũng vô ích, tốt nhất vẫn là theo lễ tiếp đón, và xuất hiện với quan giai chính thức. Thế là Tô Thức mặc quan phục, đi ủng, diện kiến quan sai Hoàng Phủ Tuân.

Hai tên sai nha, một người cầm công văn Ngự sử đài, một người xách bọc, trong bọc thấp thoáng thấy đao kiếm, vẻ mặt lạnh lùng, không nói một lời, không khí vô cùng căng thẳng. Tô Thức lên tiếng phá vỡ thế bế tắc, nói ông biết mình đã phạm tội tày trời, chắc chắn phải chết. Xin được về nhà từ biệt gia đình, sau đó đi theo thượng sai vào kinh phục pháp.

Hoàng Phủ Tuân nhạt nhẽo nói: "Sự việc chưa đến mức độ nghiêm trọng như vậy!"

Tổ Thông phán cung kính nói: "Xin thượng sai xuất trình công văn."

Sau khi Hoàng Phủ Tuân hỏi rõ thân phận của Tổ Thông phán, liền ra lệnh cho nha dịch tùy tùng chính thức bàn giao công văn Ngự sử đài cho Tổ Thông phán. Tổ Thông phán mở ra xem, hóa ra chỉ là một tờ công văn bình thường, miễn chức vụ của Tô Thức, triệu tập vào kinh mà thôi, yêu cầu Tô Thức lập tức khởi hành.

Hoàng Phủ Tuân đồng ý yêu cầu từ biệt gia đình của Tô Thức.

Khi Tô Thức về nhà nhìn người thân, cả nhà khóc lớn. Tô Thức cười kể một câu chuyện để an ủi họ:

Vào thời Tống Chân Tông, hoàng đế muốn tìm kiếm bậc đại nho thực sự ở chốn rừng núi. Có người tiến cử Dương Phác ra. Dương Phác thực sự không muốn, nhưng vẫn phải khởi hành dưới sự hộ tống đến kinh sư, yết kiến hoàng đế.

Hoàng đế hỏi: "Trẫm nghe nói ngươi biết làm thơ?"

Dương Phác trả lời: "Thần không biết." Ông muốn che giấu tài năng của mình, vì ông thề chết không muốn làm quan.

Hoàng đế lại hỏi: "Bạn bè tiễn ngươi, có tặng ngươi mấy bài thơ không?"

Dương Phác trả lời: "Không có, chỉ có vợ ta làm một bài."

Hoàng đế lại hỏi: "Là bài thơ gì, có thể cho ta biết không?"

Thế là Dương Phác ngâm bài thơ vợ làm lúc lâm hành:

"Chớ có lêu lổng tham chén rượu, cũng chớ ngông cuồng ham vịnh thơ.

Hôm nay bị bắt vào cung đó, phen này mất xác lão già rồi."

Tô phu nhân nghe bài thơ này, phá nước mắt thành cười, trong lòng phần nào an tâm. Có thực sự có câu chuyện này hay không, hoặc do Tô Thức tự bịa ra để an ủi gia đình, không ai biết được.

Khi Tô Thức từ biệt gia đình lên đường, người ở nha môn Thái thú Hồ Châu đều sợ hãi không biết làm sao, ai nấy đều lảng tránh, ngược lại người dân đều ra xem Thái thú khởi hành. Sau này theo hồi ức của Tô Thức, nói rằng quan sai bắt Thái thú chẳng khác nào bắt trộm.

Có người nói Tô Thức trên đường vào kinh từng muốn tự sát, lúc qua sông ở Dương Châu, đã từng có ý định nhảy sông tự vẫn. Ông không biết mình sẽ bị phán tội gì, và lo lắng vụ án sẽ liên lụy đến nhiều bạn bè, hơn nữa còn liên lụy đến em trai Tô Triệt, vì Tô Triệt báo tin mật cho ông trước. Nghĩ đi nghĩ lại, cuối cùng ông bỏ ý định tự sát, bình an đến kinh thành.

Sau khi Tô Thức vào kinh, bị nhốt vào nhà tù hoàng gia của Ngự sử đài.

3、Thẩm vấn

Tô Thức bị bắt vào cuối tháng bảy, ngày mười tám tháng tám bị nhốt vào nhà tù hoàng gia của Ngự sử đài.

Sau khi Tô Thức bị nhốt vào đại lao, một mặt, phảitùy thời nhận thẩm vấn, mặt khác, phải tự khai báo vấn đề.

Các ngự sử cũng không rảnh rỗi, họ khắp nơi thu thập bằng chứng phạm tội của Tô Thức. Đến tháng chín, từ khắp nơi tịch thu được hơn một trăm bài thơ từ Tô Thức tặng người khác, khi thẩm vấn đem ra xem xét, có ba mươi chín người bị liên lụy, bất kể bài thơ nào, chỉ cần có nghi vấn, Tô Thức đều phải giải thích.

Tô Thức đối với phần lớn các cáo buộc đều nhận tội, thừa nhận trong thơ phê bình tân chính.

Trong thời gian Tô Thức thụ án, cũng có rất nhiều người trượng nghĩa cứu giúp.

Tể tướng Ngô Sung dâng biểu, nói Bệ hạ lấy Nghiêu Thuấn làm gương, coi thường Ngụy Vũ Đế Tào Tháo. Tào Tháo tuy lòng nghi ngờ nặng, nhưng lại có thể bao dung Nghĩ Hành, Bệ hạ chẳng lẽ không thể bao dung một Tô Thức sao?

Đồng tu Khởi cư chú Vương An Lễ cũng biện giải thay Tô Thức, ông nói, từ xưa đến nay, chủ tử khoan nhân đại độ sẽ không dùng ngôn ngữ mà trừng phạt người, Tô Thức là một bậc học giả đầy bụng kinh luân, cho rằng mình có thể làm nên sự nghiệp, nay lại bình bình như vậy, không tránh khỏi có chút thất vọng và oán hận, ngâm phong vịnh nguyệt, than vãn một chút cũng là chuyện rất bình thường. Vì làm mấy bài thơ mà bị tội vào tù, thậm chí mất đầu, e rằng người đời sau sẽ nói Bệ hạ không dung được nhân tài.

Vương An Thạch và Tô Thức chính kiến khác nhau, Tô Thức chính là vì phản đối biến pháp của Vương An Thạch mà bị giáng chức ra khỏi kinh thành. Khi nghe tin Tô Thức bị tội vào tù, vậy mà cũng dâng thư cho Triệu Húc, nói thánh triều không nên giết danh sĩ. Có thể thấy, Vương An Thạch là một quân tử, chỉ tiếc người ông trọng dụng đều là phường tiểu nhân.

Khi Tô Thức ngồi tù, từng xảy ra một chuyện thú vị.

Tô Thức ngồi tù, con trai ông là Tô Mại mỗi ngày đến đưa cơm tù cho cha. Vì cha con không thể gặp mặt, họ ngầm ước hẹn, ngày thường chỉ đưa rau và thịt, nếu có tin xấu về án tử hình thì đổi thành đưa cá, để sớm chuẩn bị tâm lý.

Một ngày nọ, Tô Mại có việc, không thể đi đưa cơm, bèn nhờ một người bạn đưa cơm tù giúp, nhưng lại quên nói với người bạn đó mật hiệu đã ước hẹn với cha. Tình cờ người bạn đó làm một đĩa cá kho. Tô Thức vừa nhìn thấy, cả kinh, cho rằng mình khó thoát cái chết, trong sự bi phẫn, viết hai bài tuyệt mệnh thơ gửi cho em trai Tô Triệt:

"Thánh chủ như trời vạn vật xuân, tiểu thần ngu ám tự quên thân.

Trăm năm chưa mãn đã trả nợ, mười miệng không về ta lụy người.

Chốn chốn thanh sơn có thể táng xương, năm sau đêm mưa độc thương thần.

Với quân đời đời làm huynh đệ, lại kết kiếp sau chưa dứt nhân."

"Bách đài sương khí đêm thê lương, gió cuốn lanh lảnh nguyệt cúi đầu.

Mộng quanh mây núi lòng như hươu, hồn bay chảo lửa mệnh như gà.

Trong mắt tê giác thật quân tử, sau lưng năm áo thẹn vợ già.

Trăm tuổi thần du định nơi đâu, Đồng Hương biết táng triết Giang Tây."

Tô Thức trong bài thơ đầu viết vô cùng thê thảm, nói rằng sau khi ông chết, cả nhà mười miệng ăn đều dựa vào em trai chăm sóc, cô hồn dã quỷ của bản thân nằm cô độc nơi núi hoang nghe mưa khóc gió gào. Ông bày tỏ kiếp kiếp làm huynh đệ với Tô Triệt. Và trong thơ bày tỏ hoàng ân mênh mông, bản thân chịu ân đã nhiều, không thể báo đáp, thật sự thẹn thùng. Lại nói lần này không oán trách gì khác, đều là lỗi của bản thân.

Tô Triệt nhận được tuyệt mệnh thơ của anh trai, gục xuống bàn mà khóc, bi thống muốn chết. Ông lập tức dâng thư lên hoàng đế, hy vọng có thể lấy quan tước của mình để chuộc tội cho anh trai.

4、Biếm trích

Việc Tô Thức bị giam giữ thẩm vấn làm xôn xao cả triều đình, Thái hoàng thái hậu Tào thị trong cung cũng biết chuyện này.

Ngày hôm đó, Thái hoàng thái hậu bệnh, Triệu Húc vào cung vấn an. Thái hoàng thái hậu quan tâm hỏi đến chuyện của Tô Thức, bà hỏi Triệu Húc:

"Nghe nói Tô Thức bị chiếu bắt giam vào ngục, giao cho Ngự sử đài thẩm vấn, Tô Thức rốt cuộc là phạm tội gì?"

Triệu Húc trả lời: "Tô Thức oán vọng triều đình, hủy báng vua cha, phạm tội đại bất kính."

Thái hoàng thái hậu kinh ngạc nói: "Quả thực như vậy sao? Tô Thức sao đến nỗi này? Có bằng chứng không?"

Triệu Húc trả lời: "Đương nhiên có bằng chứng, ngự sử Ngự sử đài liên tiếp dâng bốn đạo tấu chương, đều là đàn hặc Tô Thức."

"Đều là những câu thơ nào?" Thái hoàng thái hậu hỏi.

Triệu Húc đem những câu thơ Tô Thức bị nghi ngờ tấn công tân pháp đọc thuộc lòng vài câu.

Thái hoàng thái hậu nghe xong, thương xót nói: "Chỉ câu thơ này có thể làm bằng chứng? Chỉ loại bằng chứng vô lý này, đã có thể kết tội Tô Thức là đại bất kính, muốn giết ông ta sao?" Thái hoàng thái hậu khẽ ho vài tiếng, tiếp tục nói, "Văn nhân vịnh thơ, đều là cảm xúc nhất thời, không hề có thành kiến gì; cho dù có một hai câu châm biếm triều chính, cũng là thái độ thi nhân nên có. Thơ ba trăm thiên, trong đó rất nhiều đều chứa ý nghĩa châm biếm, người quân chủ không thể nhân đó mà khen ngợi khổ tâm trung quân ái quốc của thi nhân, cải thiện mọi thứ, ngược lại muốn dựng chuyện thành tội, xử hình phạt cực kỳ, đây đâu phải đạo lý người quân chủ thận trọng ngục hình thương xót nhân tài?"

Triệu Húc thấy Thái hoàng thái hậu có chút không vui, miệng nói các ngự sử đàn hặc Tô Thức, ngài không thể không hạ chiếu hỏi đến việc này.

Thái hoàng thái hậu nói: "Thuở ban đầu, Tô Thức huynh đệ mới vào chế khoa, ông nội của con là Nhân Tông hoàng đế rất tán thưởng tài học của hai anh em họ, từng vui vẻ nói với chúng ta: 'Trẫm vì con cháu mà có được hai vị tể tướng giỏi rồi!' Bây giờ có người tố cáo Tô Thức, không phải ghen ghét tài năng, thì là mang thù, con làm hoàng đế, không thể để người khác dắt mũi mà đi được!"

Lời của Thái hoàng thái hậu rõ ràng mang ý trách móc, mà mấy câu nói này, trở thành di ngôn của Thái hoàng thái hậu.

Ngày mười ba tháng mười, các ngự sử làm một bản tóm tắt vụ án, dâng lên Triệu Húc ngự lãm. Đúng lúc này Thái hoàng thái hậu bệnh mất, Triệu Húc phải xử lý tang sự của Thái hoàng thái hậu, liền kéo dài vụ án của Tô Thức.

Triệu Húc rất có tình cảm với Thái hoàng thái hậu, ngày thường cũng luôn cố ý lấy lòng Thái hoàng thái hậu, Thái hoàng thái hậu đối với vị hoàng đế cháu trai này cũng vô cùng yêu thương, có đôi khi Triệu Húc bãi triều muộn, bà sẽ đợi ở cửa cung, tự mình chăm sóc ngài dùng bữa, mối quan hệ của hai bà cháu luôn rất hòa thuận.

Thái hoàng thái hậu tuy thân phận hiển hách, nhưng chưa bao giờ vượt quá lễ pháp. Theo lệ thường, người nhà của hậu cung hoàng gia, không được vào cung bái kiến, Thái hoàng thái hậu có người em trai tên là Tào Dật, từng giữ chức Đồng trung thư môn hạ bình chương sự, Triệu Húc thường thỉnh ý Thái hoàng thái hậu, có thể đưa ông ta vào cung không. Thái hoàng thái hậu lại nói, tông pháp không thể phế, Tào Dật chen chân vào hàng quý hiển, đã là vượt quá rồi, mọi việc quốc chính, không được để ông ta can thiệp, cũng không cho phép ông ta vào cung. Do đó, trong cung ngoài cung cách một bức tường, Tào Dật chưa bao giờ vượt qua bức tường này.

Trong thời gian Thái hoàng thái hậu bệnh nặng, Triệu Húc tâu rõ với Thái hoàng thái hậu, đưa Tào Dật vào cung thăm chị, sau khi nói chuyện vài câu, Triệu Húc đứng dậy muốn lui ra, để họ chị em nói chuyện riêng với nhau. Thái hoàng thái hậu lại nói với Tào Dật: "Đây không phải nơi ngươi ở lại lâu, theo hoàng đế đi!"

Triệu Húc muốn thuyết phục Thái hoàng thái hậu, để Tào Dật ở lại thêm một lát.

Thái hoàng thái hậu biết ý ngài, không đợi ngài mở miệng đã mỉm cười nói: "Đi đi! Để ông ta vào cung đã là phá lệ, đừng ở lại quá lâu, tránh để triều thần nghị luận."

Triệu Húc biết tính khí của bà nội, đành phải dẫn Tào Dật lưu luyến không rời, bước ba bước quay đầu lại rời đi.

Mười mấy ngày cuối cùng Thái hoàng thái hậu tại thế, Triệu Húc thức suốt đêm trông nom, không hề có vẻ mệt mỏi. Thái hoàng thái hậu trong lúc lâm chung, để cung nữ lấy từ trong rương ra một xấp tấu chương đã niêm phong, tự tay giao cho Triệu Húc nói: "Đợi sau khi ta mất hãy tháo ra xem, chỉ là để con hiểu những chuyện cũ ngày xưa, tuyệt đối không được lấy đó mà trị tội người khác, phải nhớ kỹ."

Triệu Húc đẫm lệ nhận lấy. Tào Thái hoàng thái hậu lại cầm bút viết bốn chữ lớn "Bác ái thân dân", ban cho Triệu Húc nói: "Bốn chữ này, xứng đáng với di chúc ngàn lời vạn chữ!"

Triệu Húc vội vàng quỳ nhận, nức nở nói: "Nhi thần kính tuân ý chỉ!"

Thái hoàng thái hậu nghe xong, mỉm cười mà mất.

Sau khi Thái hoàng thái hậu mất, Triệu Húc mở xấp tấu chương đó ra xem, là những tấu chương phản đối của một số đại thần năm xưa khi Nhân Tông hoàng đế lập Anh Tông hoàng đế. Triệu Húc đối với Thái hoàng thái hậu bảo toàn cha mình càng thêm cảm kích, đồng thời đối với mâu thuẫn cung đình cũng có thêm nhận thức. Ngài tuân theo di mệnh của Thái hoàng thái hậu, không trị tội những đại thần đó.

Sau khi Thái hoàng thái hậu mất, được tôn thụy là Từ Thánh Quang Hiến.

Trong thời gian tang sự của Thái hoàng thái hậu, Tô Thức luôn ở trong tù chờ tuyên án. Nhiều năm sau, ông nói với bạn bè, nói rằng năm đó khi chờ đợi kết quả vụ án trong ngục, từng xảy ra một chuyện rất thần bí.

Tô Thức hồi tưởng lại: "Thẩm vấn xong xuôi, một buổi tối, trống chiều đã đánh, ta đang định đi ngủ, đột nhiên nhìn thấy một người bước vào phòng giam, không nói một lời, ném một cái rương nhỏ xuống đất làm gối, nằm xuống đất liền ngủ. Ta tưởng hắn là một tù nhân, không thèm để ý hắn, tự mình nằm xuống ngủ. Khoảng canh tư, ta cảm thấy có người đẩy đầu mình, người đó nói với ta: 'Chúc mừng! Chúc mừng!' Ta lật mình hỏi hắn có ý gì. Hắn nói: 'Yên tâm ngủ đi, đừng lo lắng.' Nói xong, mang theo rương lại thần bí rời đi."

Bạn bè hỏi người này rốt cuộc là ai.

Tô Thức hồi tưởng lại: "Sự việc là thế này, ta vừa bị đàn hặc, Thư Đản và mấy người khác ra sức khuyên hoàng đế giết ta, nhưng hoàng đế vốn không có ý giết ta, nên bí mật phái một thái giám vào ngục để quan sát. Thái giám đó bước vào phòng giam sau khi ta đã ngủ, hơn nữa tiếng ngáy như sấm. Hắn về sau báo cáo với hoàng đế, nói ta ngủ rất sâu, rất yên tĩnh. Hoàng đế nói với cận thần: 'Trẫm biết Tô Thức thẹn với lòng mình!' Điều này có lẽ là lý do sau này được khoan dung biếm trích đến Hoàng Châu."

Thái hoàng thái hậu mất là quốc tang, gặp quốc tang, quốc gia luôn phải đại xá. Vì vậy, dựa theo pháp luật và tập quán, Tô Thức nên được xá miễn. Những tên ngự sử đó vốn muốn mượn vụ án thi thơ này, quét sạch phe đối lập, nếu đại xá, tâm huyết của họ sẽ đổ sông đổ biển. Lý Định dâng một bản tấu, đối với những phạm nhân có thể hợp với tội được xá, tất cả đều không được xá miễn. Thư Đản tiến thêm một bước tấu xin, đem Tư Mã Quang, Phạm Trấn, Trương Phương Bình, Lý Thường và năm người bạn khác của Tô Thức, tất cả xử tử.

Triệu Húc thực ra rất tán thưởng tài năng của Tô Thức, không hề có ý giết ông, chỉ là muốn mượn chút cảnh cáo những quan lại phản đối biến pháp, mang ý nghĩa chính trị là giết gà dọa khỉ, ngài đã chuẩn bị xá miễn Tô Thức.

Vương Khuê biết hoàng thượng muốn xá miễn Tô Thức, lại một lần nữa lấy hai câu thơ "Rễ đến cửu tuyền nơi không cong, thế gian chỉ có trập long biết" của Tô Thức ra nói chuyện. Ông ta nói: "Hai câu thơ này của Tô Thức, rõ ràng là bằng chứng bất thần, nếu không đưa ra khiển trách nghiêm khắc, sau này sao có thể cảnh tỉnh người đời sau được?"

Triệu Húc lại không cho là vậy, ngài bảo Vương Khuê đừng bới lông tìm vết, hai câu thơ này của Tô Thức là vịnh cây Hối, không liên quan đến ngài.

Vương Khuê có chút gấp gáp, thẳng thắn nói: "Tô Thức thực sự có lòng bất thần, Bệ hạ nhất định phải trừng trị nặng ông ta không thể bỏ qua!"

Triệu Húc có chút không vui, giận dữ nói: "Ngươi muốn làm cho người đời sau nói trẫm không thể dung nạp nhân tài sao?"

Vương Khuê mới sợ hãi không dám tâu tiếp.

Thư Đản lại tấu Phò mã đô úy Vương Củng thông đồng với Tô Thức, bè đảng làm điều xấu; Tư Mã Quang, Trương Phương Bình, Phạm Trấn, Trần Tương, Lưu Chí... cũng cùng Tô Thức ngầm liên lạc, cùng một hành động, đều không thể không nghiêm trị.

Triệu Húc lúc này không nghe lời gièm pha của bọn họ.

Ngày hai mươi chín tháng mười một, thánh dụ ban xuống, Tô Thức bị biếm về Hoàng Châu, sung chức Đoàn luyện phó sứ, nhưng không được tự ý rời khỏi khu vực đó, và không có quyền ký tên vào công văn. Kết quả như vậy, Lý Định và những kẻ khác tự nhiên thất vọng tràn trề.

Trong số những người bị liên lụy, ba người có hình phạt tương đối nặng. Phò mã Vương Củng vì tiết lộ cơ mật cho Tô Thức, hơn nữa thường xuyên qua lại với ông, khi điều tra không kịp thời giao nộp thơ văn của Tô Thức, bị tước bỏ mọi quan tước. Thứ hai là Vương Củng, bị ngự sử xử lý kèm theo, đày đi Tây Bắc. Thứ ba là Tô Triệt, ông từng tấu xin triều đình xá miễn anh trai, bản thân nguyện nộp lại mọi quan vị để chuộc tội cho anh trai, ông không nhận được bài thơ hủy báng nghiêm trọng nào, nhưng do liên đới gia đình, vẫn chịu hình phạt giáng chức, điều đến Cao An, nhậm chức Quân Châu tửu giám.

Trương Phương Bình và các đại quan khác đều bị phạt ba mươi cân đồng đỏ, Tư Mã Quang và Phạm Trấn cùng mười tám người bạn khác của Tô Thức, đều bị phạt mỗi người hai mươi cân đồng đỏ.

Đêm giao thừa năm cũ, Tô Thức được thả ra khỏi tù, trải qua hơn bốn tháng trong ngục, bước ra khỏi cửa nhà tù, ông dừng lại, dùng mũi ngửi không khí tươi mới trên không trung, vẻ mặt nhẹ nhõm vui vẻ. Ông thật là thói quen khó sửa, cùng ngày ông lại viết hai bài thơ. Trong thơ nói: "Lại đối chén rượu hoàn toàn như mộng, thử cầm bút thơ đã như thần." Một bài thơ khác là:

"Cả đời văn tự vì ta lụy, chuyến đi này danh tiếng chẳng chán thấp.

Trên biên cương mặc tình về ngựa ngày khác, thành đông không đấu gà thiếu niên."

Trong hai bài thơ này, ít nhất có hai câu, nếu để những tên ngự sử đó thẩm tra, lại phạm tội đại bất kính với đế vương.

Tái ông mất ngựa còn chưa nói tới, vì lấy mất ngựa biểu thị không phải điềm dữ, tìm lại được cũng không phải vận tốt. Nói cách khác, con người luôn không biết cái nào là vận tốt, cái nào là điềm dữ. Thế nhưng, "gà thiếu niên" thì chỉ Giả Xương. Giả Xương lúc về già từng nói với người khác, nói ông ta lúc thiếu niên từng vì đá gà mà giành được sự sủng ái của Đường thiên tử, làm lộng thần và linh nhân trong cung đình. Điểm này vẫn có thể suy diễn ra là chỉ những kẻ tiểu nhân cầm quyền trong triều đình, là lộng thần và linh nhân trong cung đình, lại là hủy báng.

Tô Thức viết xong bài thơ này, ném bút xuống đất, cười lớn nói: "Ta thực sự là hết thuốc chữa rồi!"