Vì rất có thể độc giả Anh quốc thuần túy sẽ có một quan niệm khác về thể loại lãng mạn so với tác giả của những tập sách nhỏ này, và hệ quả là có thể mong chờ một kiểu giải trí không hề tồn tại – cũng như chưa từng được dự định – trong những trang viết dưới đây, thiết nghĩ sẽ không phải là không thỏa đáng nếu tôi nói trước đôi lời về thể loại văn chương này, một thể loại mà tôi chưa từng thấy ai thử sức trong ngôn ngữ của chúng ta từ trước tới nay.

Sử thi, cũng như Kịch nghệ, được chia thành bi kịch và hài kịch. Homer, người được coi là cha đẻ của thể loại thi ca này, đã để lại cho chúng ta khuôn mẫu của cả hai, mặc dù khuôn mẫu của loại thứ hai đã hoàn toàn thất truyền; một tác phẩm mà Aristotle nói với chúng ta rằng, nó có mối tương quan với hài kịch cũng giống như Iliad của ông có tương quan với bi kịch vậy. Và có lẽ, việc chúng ta không còn ví dụ nào khác về nó trong số các văn sĩ thời cổ đại là do sự thất truyền của khuôn mẫu vĩ đại này; nếu nó còn tồn tại, hẳn đã tìm được những người bắt chước nó tương tự như những bài thơ khác của bậc tiền nhân vĩ đại này.

Hơn nữa, vì thi ca này có thể là bi kịch hoặc hài kịch, tôi sẽ không ngần ngại nói rằng nó cũng có thể được viết bằng thơ hoặc văn xuôi: bởi dù nó thiếu một đặc điểm cụ thể mà các nhà phê bình liệt kê trong các thành phần cấu thành của một bài thơ sử thi, đó là vần điệu; tuy nhiên, khi bất kỳ kiểu viết nào chứa đựng tất cả các thành phần khác, như cốt truyện, hành động, nhân vật, cảm xúc và ngôn từ, mà chỉ thiếu vần điệu, thì theo tôi, việc xếp nó vào thể loại sử thi là hợp lý; ít nhất là vì chưa có nhà phê bình nào cho rằng việc xếp nó vào một mục khác hay gán cho nó một cái tên riêng biệt là thích hợp.

Như vậy, tác phẩm Telemachus của đức tổng giám mục Cambray đối với tôi dường như thuộc loại sử thi, cũng giống như Odyssey của Homer vậy; quả thực, việc đặt cho nó một cái tên chung với thể loại mà nó chỉ khác biệt ở một điểm duy nhất thì hợp lý và công bằng hơn nhiều so với việc đánh đồng nó với những tác phẩm mà nó không hề có điểm chung nào. Đó là những tác phẩm đồ sộ thường được gọi là Tiểu thuyết Lãng mạn (Romances), cụ thể là Clelia, Cleopatra, Astraea, Cassandra, Grand Cyrus, và vô số những tác phẩm khác, mà theo thiển ý của tôi, chứa đựng rất ít sự giáo huấn hay giải trí.

Giờ đây, một cuốn tiểu thuyết hài (comic romance) chính là một bài thơ sử thi hài bằng văn xuôi; khác với hài kịch cũng như sử thi nghiêm túc khác với bi kịch vậy: hành động của nó mở rộng và bao quát hơn, chứa đựng một phạm vi sự kiện lớn hơn nhiều, và giới thiệu một sự đa dạng lớn hơn về nhân vật. Nó khác với tiểu thuyết lãng mạn nghiêm túc ở cốt truyện và hành động ở điểm này: trong khi ở thể loại kia, những yếu tố này mang tính nghiêm trọng và trang nghiêm, thì ở thể loại này, chúng lại nhẹ nhàng và nực cười; nó khác biệt về nhân vật bằng cách giới thiệu những người ở tầng lớp thấp hơn, và hệ quả là, có cách cư xử thấp kém hơn, trong khi tiểu thuyết lãng mạn nghiêm túc bày ra trước mắt chúng ta những nhân vật cao quý nhất: cuối cùng là về cảm xúc và ngôn từ, bằng cách bảo lưu yếu tố hài hước thay vì yếu tố cao siêu. Về ngôn từ, tôi nghĩ, đôi khi có thể chấp nhận cả phong cách trào phúng (burlesque); điều này sẽ xuất hiện nhiều lần trong tác phẩm này, chẳng hạn như trong phần mô tả các trận chiến, và một số chỗ khác mà không cần thiết phải chỉ ra cho những độc giả cổ điển, những người mà các bản nhại hoặc bắt chước trào phúng đó chủ yếu nhắm đến để giải trí.

Nhưng dù đôi khi chúng tôi có chấp nhận điều này trong ngôn từ, chúng tôi đã cẩn thận loại bỏ nó khỏi cảm xúc và nhân vật; vì ở đó, nó không bao giờ được đưa vào một cách thích hợp, trừ khi trong các tác phẩm thuộc thể loại trào phúng, mà tác phẩm này thì không có ý định như vậy. Quả thực, không có hai thể loại viết nào khác biệt rộng hơn hài kịch và trào phúng; vì trong khi loại sau luôn là sự trưng bày của những gì quái dị và phi tự nhiên, nơi sự thích thú của chúng ta, nếu xem xét kỹ, nảy sinh từ sự phi lý đáng ngạc nhiên, chẳng hạn như gán ghép lối cư xử của tầng lớp cao nhất cho tầng lớp thấp nhất, hoặc ngược lại; thì ở thể loại trước, chúng ta luôn nên giới hạn mình một cách nghiêm ngặt trong tự nhiên, từ việc mô phỏng chính xác tự nhiên đó sẽ tuôn trào tất cả niềm vui mà chúng ta có thể truyền tải đến một độc giả biết cảm thụ. Và có lẽ có một lý do tại sao một nhà văn hài kịch, hơn bất kỳ ai khác, ít được tha thứ nhất cho việc lệch khỏi tự nhiên, vì có lẽ không phải lúc nào một nhà thơ viết về những điều nghiêm túc cũng dễ dàng gặp được những điều vĩ đại và đáng ngưỡng mộ, nhưng cuộc sống ở mọi nơi đều cung cấp cho một người quan sát tinh tường những điều nực cười.

Tôi đã gợi mở đôi điều này về thể loại trào phúng, bởi vì tôi thường nghe cái tên đó được gán cho những tác phẩm thực sự thuộc thể loại hài kịch, chỉ vì tác giả đôi khi sử dụng nó trong ngôn từ; mà ngôn từ, với tư cách là y phục của thi ca, cũng giống như y phục của con người, trong quan niệm thông thường, thiết lập nên các nhân vật (một bên là của toàn bộ bài thơ, một bên là của toàn bộ con người) vượt lên trên bất kỳ sự xuất sắc lớn lao nào khác của họ: nhưng chắc chắn rằng, một sự bông đùa nhất định trong văn phong, nơi mà nhân vật và cảm xúc hoàn toàn tự nhiên, không tạo nên sự trào phúng, cũng giống như vẻ hào nhoáng và trang nghiêm trống rỗng của ngôn từ, nơi mọi thứ khác đều tầm thường và thấp kém, không thể giúp bất kỳ tác phẩm nào xứng đáng được gọi là sự cao siêu đích thực.

Và tôi tin rằng ý kiến của Ngài Shaftesbury về thể loại trào phúng đơn thuần cũng tương đồng với tôi, khi ông khẳng định: Không có thứ gì như vậy được tìm thấy trong các tác phẩm của người xưa. Nhưng có lẽ tôi ít căm ghét nó hơn so với những gì ông tuyên bố; và điều đó không phải vì tôi đã đạt được chút thành công nhỏ trên sân khấu theo hướng này, mà đúng hơn là vì nó góp phần tạo nên niềm vui sướng và tiếng cười tinh tế hơn bất kỳ điều gì khác; và đây có lẽ là liều thuốc lành mạnh hơn cho tâm trí, giúp thanh lọc sự cáu bẳn, u sầu và những ác cảm tốt hơn nhiều so với những gì người ta thường tưởng tượng. Thậm chí, tôi sẽ viện dẫn quan sát thông thường để thấy rằng, liệu những nhóm người đó chẳng phải trở nên vui vẻ và nhân hậu hơn sau khi đã được xoa dịu trong hai hoặc ba giờ bằng những hình thức giải trí kiểu này, hơn là khi bị làm cho chua chát bởi một vở bi kịch hay một bài giảng nghiêm túc sao.

Nhưng để minh họa tất cả những điều này bằng một môn khoa học khác, nơi mà có lẽ chúng ta sẽ thấy sự khác biệt một cách rõ ràng và minh bạch hơn, hãy xem xét các tác phẩm của một họa sĩ tranh lịch sử hài hước, so với những tác phẩm mà người Ý gọi là Caricatura (biếm họa), nơi chúng ta sẽ thấy sự xuất sắc thực sự của tác phẩm trước nằm ở việc sao chép tự nhiên một cách chính xác nhất; đến mức mà một con mắt tinh tường sẽ ngay lập tức loại bỏ bất cứ điều gì kỳ quặc, bất cứ sự tự do nào mà họa sĩ đã thực hiện với các đường nét của "alma mater" đó; trong khi ở Caricatura, chúng ta cho phép mọi sự phóng túng — mục đích của nó là phô bày những con quái vật, chứ không phải con người; và tất cả các sự bóp méo, phóng đại dưới bất kỳ hình thức nào đều nằm trong phạm vi thích hợp của nó.

Vậy thì, Caricatura trong hội họa thế nào thì Trào phúng (Burlesque) trong văn chương cũng thế; và theo cách tương tự, nhà văn hài kịch và họa sĩ có mối tương quan với nhau. Và ở đây tôi xin lưu ý rằng, cũng như trong trường hợp trước, người họa sĩ có vẻ chiếm ưu thế; thì trong trường hợp sau, ưu thế lại nghiêng hẳn về phía người viết; bởi vì những điều Quái dị thì dễ vẽ hơn là mô tả, còn những điều Nực cười thì dễ mô tả hơn là vẽ.

Và mặc dù có lẽ thể loại sau này không tác động mạnh mẽ hay kích động cơ bắp nhiều như thể loại kia trong cả hai môn; nhưng tôi tin rằng người ta sẽ thừa nhận một niềm vui hữu ích và hợp lý hơn nảy sinh từ nó. Ai đó gọi họa sĩ tài năng Hogarth là một họa sĩ trào phúng, theo tôi, sẽ chẳng tôn vinh ông chút nào; vì chắc chắn rằng việc vẽ một người với cái mũi hay bất kỳ đặc điểm nào khác có kích thước kỳ quặc, hoặc phô bày người đó trong tư thế lố bịch hay quái dị nào đó, thì dễ dàng hơn nhiều và ít đáng ngưỡng mộ hơn nhiều so với việc thể hiện các cung bậc cảm xúc của con người trên toan vẽ. Người ta đã từng coi đó là một lời khen ngợi lớn dành cho một họa sĩ khi nói rằng các hình vẽ của ông ấy dường như biết thở; nhưng chắc chắn rằng, một lời tán dương lớn hơn và cao quý hơn nhiều chính là khi chúng dường như biết suy nghĩ.

Nhưng quay trở lại vấn đề chính. Chỉ có cái Nực cười, như tôi đã nói trước đây, mới nằm trong phạm vi của tôi trong tác phẩm này. Và độc giả sẽ không nghĩ rằng việc giải thích từ này là không cần thiết, nếu họ cân nhắc xem nó đã bị hiểu lầm một cách kỳ lạ như thế nào, ngay cả bởi những nhà văn đã tự xưng là viết về nó: vì nếu không phải do sự hiểu lầm đó thì ta có thể quy những nỗ lực chế giễu những tội ác đen tối nhất, và tệ hơn nữa, những tai ương khủng khiếp nhất vào đâu? Còn điều gì có thể vượt quá sự phi lý của một tác giả khi viết vở hài kịch về Nero, với tình tiết vui nhộn là việc mổ bụng mẹ của chính hắn? Hoặc điều gì sẽ gây sốc cho nhân tính hơn là một nỗ lực biến những đau khổ của cảnh nghèo đói và túng quẫn thành trò cười? Tuy nhiên, độc giả sẽ không cần quá nhiều kiến thức để tự gợi ra những ví dụ như vậy cho chính mình.

Ngoài ra, có lẽ thật đáng chú ý khi Aristotle, người rất ưa thích và thoải mái đưa ra các định nghĩa, lại không thấy cần thiết phải định nghĩa về cái Nực cười. Quả thực, ở nơi ông nói rằng nó phù hợp với hài kịch, ông đã nhận xét rằng sự độc ác không phải là đối tượng của nó: nhưng tôi không nhớ là ông đã khẳng định một cách dứt khoát đối tượng của nó là gì. Và Abbé Bellegarde, người đã viết một chuyên luận về chủ đề này, mặc dù ông đã chỉ ra nhiều thể loại của nó, nhưng chưa một lần lần theo dấu vết để tìm ra nguồn gốc của nó.

Nguồn gốc duy nhất của cái Nực cười đích thực (theo như tôi thấy) chính là sự giả tạo. Nhưng mặc dù nó chỉ nảy sinh từ một nguồn duy nhất, khi chúng ta xem xét vô số dòng chảy mà nguồn này phân nhánh ra, chúng ta sẽ sớm thôi không còn ngạc nhiên trước cánh đồng bao la mà nó cung cấp cho một người quan sát. Giờ đây, sự giả tạo nảy sinh từ một trong hai nguyên nhân sau: phù phiếm hoặc đạo đức giả: vì cũng như sự phù phiếm khiến chúng ta giả tạo những nhân cách sai lệch để đổi lấy sự tán thưởng; thì sự đạo đức giả khiến chúng ta nỗ lực tránh né sự chỉ trích bằng cách che đậy những thói xấu của mình dưới vẻ ngoài của những đức hạnh đối lập. Và mặc dù hai nguyên nhân này thường bị nhầm lẫn (vì rất khó để phân biệt chúng), nhưng vì chúng xuất phát từ những động cơ rất khác nhau, nên hoạt động của chúng cũng khác biệt rõ ràng: vì thực vậy, sự giả tạo nảy sinh từ sự phù phiếm gần với sự thật hơn là sự giả tạo kia, vì nó không phải vật lộn với sự kháng cự tự nhiên mãnh liệt như sự giả tạo của kẻ đạo đức giả. Cũng cần lưu ý rằng, sự giả tạo không hàm ý sự phủ định tuyệt đối những phẩm chất bị giả tạo; và do đó, mặc dù khi nó xuất phát từ sự đạo đức giả, nó có mối liên hệ gần gũi với sự lừa dối; nhưng khi nó chỉ đến từ sự phù phiếm, nó mang bản chất của sự phô trương: ví dụ, sự giả tạo về lòng hào hiệp ở một kẻ phù phiếm khác biệt rõ rệt so với cùng sự giả tạo đó ở kẻ keo kiệt; vì mặc dù kẻ phù phiếm không phải là người mà hắn muốn tỏ ra, hoặc không có đức hạnh mà hắn giả tạo đến mức mà hắn muốn người khác nghĩ rằng hắn có; nhưng nó bớt gượng ép ở hắn hơn là ở kẻ keo kiệt, người vốn là hình ảnh đối lập hoàn toàn với những gì hắn muốn tỏ ra.

Từ việc phát hiện ra sự giả tạo này nảy sinh cái Nực cười, thứ luôn tác động đến độc giả bằng sự ngạc nhiên và thú vị; và điều đó ở mức độ cao hơn và mạnh mẽ hơn khi sự giả tạo nảy sinh từ đạo đức giả so với khi nó nảy sinh từ sự phù phiếm; vì việc phát hiện ra một người hoàn toàn trái ngược với những gì hắn giả tạo thì đáng ngạc nhiên hơn, và hệ quả là nực cười hơn, so với việc thấy hắn hơi thiếu hụt phẩm chất mà hắn khao khát được công nhận. Tôi có thể quan sát thấy rằng Ben Jonson của chúng ta, người hiểu về cái Nực cười giỏi nhất trong tất cả mọi người, đã chủ yếu sử dụng sự giả tạo kiểu đạo đức giả.

Giờ đây, chỉ từ sự giả tạo, những bất hạnh và tai ương của cuộc sống, hay những khiếm khuyết của tự nhiên, mới có thể trở thành đối tượng của sự chế giễu. Chắc chắn rằng kẻ có tâm trí lệch lạc mới có thể coi sự xấu xí, ốm yếu, hay nghèo đói là nực cười tự thân: cũng như tôi không tin có bất kỳ người nào đang sống, khi gặp một gã bẩn thỉu đang cưỡi trên một chiếc xe thồ chạy qua đường phố, lại bị ấn tượng bởi ý niệm về cái Nực cười từ việc đó; nhưng nếu hắn ta nhìn thấy cùng nhân vật đó bước xuống từ một chiếc xe ngựa sáu ngựa kéo, hoặc bước ra từ chiếc kiệu với chiếc mũ kẹp dưới cánh tay, thì lúc đó hắn mới bắt đầu cười, và cười một cách chính đáng. Tương tự, nếu chúng ta bước vào một ngôi nhà nghèo và chứng kiến một gia đình khốn khổ đang run rẩy vì lạnh và suy kiệt vì đói, điều đó sẽ không khiến chúng ta buồn cười (ít nhất là chúng ta phải có bản chất quỷ dữ nếu thấy buồn cười); nhưng nếu chúng ta phát hiện ở đó một cái lò sưởi, thay vì than, lại được trang trí bằng hoa, những chiếc đĩa sứ hoặc đĩa không trên tủ búp phê, hay bất kỳ sự giả tạo nào về sự giàu sang và hoa mỹ, dù trên người họ hay trong đồ đạc của họ, thì lúc đó chúng ta mới có thể được tha thứ khi chế giễu một vẻ ngoài hoang tưởng như vậy. Những khiếm khuyết tự nhiên càng ít là đối tượng của sự chế giễu hơn; nhưng khi sự xấu xí nhắm đến sự tán thưởng của vẻ đẹp, hay sự què quặt cố gắng phô diễn sự nhanh nhẹn, thì chính lúc đó, những hoàn cảnh bất hạnh này, vốn ban đầu khơi dậy lòng trắc ẩn của chúng ta, lại chỉ có xu hướng làm nảy sinh niềm vui.

Nhà thơ đã đẩy điều này đi rất xa:—

Không ai có lỗi vì là chính mình,

Mà chỉ vì không phải là điều họ muốn được người khác nghĩ tới.

Nếu vần điệu cho phép từ "Nực cười" kết thúc dòng đầu tiên, tư tưởng sẽ thích hợp hơn. Những thói hư tật xấu lớn là đối tượng xứng đáng cho sự căm ghét của chúng ta, những lỗi nhỏ hơn là đối tượng của sự thương hại; nhưng sự giả tạo đối với tôi dường như là nguồn gốc chân chính duy nhất của cái Nực cười.

Nhưng có lẽ người ta có thể phản đối tôi rằng, tôi đã đi ngược lại các quy tắc của chính mình khi đưa những thói hư tật xấu, và loại rất đen tối, vào tác phẩm này. Tôi xin trả lời: thứ nhất, rất khó để theo đuổi một chuỗi hành động của con người mà lại giữ cho mình không vướng vào chúng. Thứ hai, những thói xấu được tìm thấy ở đây chủ yếu là hậu quả ngẫu nhiên của một vài sự yếu đuối hay nhược điểm của con người, chứ không phải là những nguyên nhân tồn tại thường trực trong tâm trí. Thứ ba, chúng không bao giờ được phơi bày như những đối tượng của sự chế giễu, mà là sự căm ghét. Thứ tư, chúng không bao giờ là nhân vật chính vào thời điểm đó trên sân khấu: và cuối cùng, chúng không bao giờ gây ra cái ác dự kiến.

Sau khi đã phân biệt Joseph Andrews với các tác phẩm của các nhà văn tiểu thuyết lãng mạn ở một phía và các nhà văn trào phúng ở phía kia, đồng thời đưa ra một vài gợi ý rất ngắn gọn (vì tôi không định nói gì thêm) về thể loại viết này, thể loại mà tôi đã khẳng định là chưa từng được thử sức trong ngôn ngữ của chúng ta từ trước tới nay; tôi sẽ để cho độc giả thiện tâm của mình áp dụng tác phẩm của tôi vào những quan sát của tôi, và sẽ không làm mất thời gian của họ thêm nữa ngoại trừ một lời về các nhân vật trong tác phẩm này.

Và ở đây, tôi long trọng tuyên bố rằng tôi không có ý định phỉ báng hay nói xấu bất kỳ ai; vì mặc dù mọi thứ đều được sao chép từ cuốn sách của tự nhiên, và hầu như không có nhân vật hay hành động nào được tạo ra mà tôi không lấy từ những quan sát và kinh nghiệm của chính mình; nhưng tôi đã hết sức cẩn thận để che đậy các cá nhân bằng những hoàn cảnh, mức độ và màu sắc khác biệt đến nỗi sẽ không thể đoán ra họ với bất kỳ mức độ chắc chắn nào; và nếu có điều gì khác xảy ra, thì đó chỉ là khi sự thiếu sót được mô tả quá nhỏ nhặt, chỉ là một nhược điểm mà chính đương sự cũng có thể cười cùng với những người khác.

Về nhân vật Adams, vì đây là nhân vật nổi bật nhất trong toàn bộ tác phẩm, nên tôi cho rằng nó không thể tìm thấy trong bất kỳ cuốn sách nào hiện đang lưu hành. Nó được thiết kế là một nhân vật của sự đơn giản hoàn hảo; và vì sự tốt bụng trong trái tim ông ấy sẽ khiến những người thiện tâm yêu mến, nên tôi hy vọng rằng điều đó sẽ giúp các quý ông cùng tầng lớp với ông ấy tha thứ cho tôi; đối với họ, miễn là họ xứng đáng với thiên chức thiêng liêng của mình, không ai có thể dành cho họ sự tôn trọng lớn hơn tôi. Do đó, họ sẽ tha thứ cho tôi, bất chấp những cuộc phiêu lưu thấp kém mà ông ấy tham gia, rằng tôi đã biến ông ấy thành một giáo sĩ; vì không chức vụ nào khác có thể mang lại cho ông ấy nhiều cơ hội để thể hiện những thiên hướng đáng quý của mình đến thế.

❀ ❀ ❀