“Những cái chuồng thú Mappin ở Sở thú quả là một cải tiến tuyệt vời so với kiểu chuồng thú hoang dã thời trước,” bà James Gurtleberry nói, đặt tờ báo minh họa xuống; “chúng tạo cho người xem ảo tưởng rằng các loài vật đang ở trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Không biết lũ thú có cảm nhận được chút ảo tưởng ấy không nhỉ?”
“Điều đó còn tùy thuộc vào từng con,” người cháu gái đáp; “chẳng hạn, một con gà rừng chắc chắn sẽ nghĩ rằng môi trường rừng rú đích thực của nó đã được tái hiện hoàn hảo nếu ngài cho nó đủ thê thiếp, đủ loại hạt và trứng kiến, một khoảng đất khô ráo tơi xốp để tắm cát, một cái cây thích hợp để đậu, cùng vài đối thủ cạnh tranh để mọi thứ thêm phần thú vị. Tất nhiên, để tạo thêm ảo giác về sự tự do, lẽ ra phải có cả mèo rừng, chim săn mồi và những hiểm họa gây chết người bất thình lình khác, nhưng bản thân trí tưởng tượng của con chim cũng đủ sức tự vẽ ra những thứ đó—cứ nhìn xem một con gà nhà sẽ quang quác kêu báo động thế nào nếu có con quạ đen hoặc chim bồ câu rừng bay qua bãi thả lúc nó đang dẫn gà con.”
“Vậy cháu nghĩ chúng thực sự có được một thứ ảo giác nào đó, miễn là ta cho chúng đủ không gian—”
“Chỉ trong một vài trường hợp thôi. Không gì có thể khiến cháu tin rằng một khoảng sân bê tông rộng chừng một sào có thể bù đắp nổi cho một con sói hay một con mèo rừng về bản năng lang thang săn mồi ban đêm vốn dĩ thuộc về chúng trong tự nhiên hoang dã. Hãy thử nghĩ đến cả một kho tàng âm thanh, mùi hương và ký ức hiện ra trước mắt một con mãnh thú thực thụ mỗi khi nó bước ra khỏi hang vào mỗi buổi chiều, với ý thức rằng chỉ vài phút nữa thôi nó sẽ lao đi tới một bãi săn xa xôi nào đó nơi mọi niềm vui và sự cuồng nhiệt của cuộc rượt đuổi đang chờ đón; hãy nghĩ đến sự choáng ngợp trong bộ não khi mọi tiếng sột soạt, mọi tiếng kêu, mọi cành cây gãy và mọi luồng gió thoảng qua cánh mũi đều mang một ý nghĩa nào đó—ý nghĩa gắn liền với sự sống, cái chết và bữa ăn. Hãy tưởng tượng sự thỏa mãn khi được lén lút tiến đến vũng nước quen thuộc của riêng mình, chọn lấy cái cây ưa thích để cào móng, tìm ra bãi cỏ khô độc quyền để lăn lộn. Rồi hãy nhìn xem, thay thế cho tất cả những điều đó lại là một lối đi bằng bê tông, có kích thước y hệt nhau dù bạn chạy hay bò qua nó, phủ đầy những thứ mùi nhàm chán, cũ rích và được bao quanh bởi những tiếng động chẳng còn lấy nổi một mẩu ý nghĩa hay sự thú vị nào. Để thay thế cho một cái chuồng hẹp thì những khoảng không gian mới này rất tuyệt, nhưng cháu cho rằng chúng chỉ là một sự mô phỏng nghèo nàn cho một cuộc đời tự do.”
“Nghĩ đến điều đó thật là nản lòng,” bà Gurtleberry nói; “trông chúng rộng rãi và tự nhiên đến thế, nhưng chắc là phần lớn những gì có vẻ tự nhiên đối với chúng ta lại chẳng có ý nghĩa gì với một con thú hoang.”
“Đó chính là lúc khả năng tự dối mình ở mức thượng thừa của chúng ta phát huy tác dụng,” cô cháu gái nói; “chúng ta có thể sống những cuộc đời nhỏ nhoi, giả tạo và ngốc nghếch của mình trên cái bệ Mappin của riêng mỗi người, rồi tự huyễn hoặc bản thân rằng chúng ta thực sự là những con người phóng khoáng đang sống một cuộc đời hợp lý trong một không gian hợp lý.”
“Nhưng lạy Chúa,” bà cô thốt lên, phẫn uội thủ thế, “chúng ta đang sống những cuộc đời rất hợp lý đấy chứ! Ý cháu muốn nói thế nào là bị trói buộc? Chúng ta chỉ bị ràng buộc bởi những lề thói tử tế thông thường của xã hội văn minh thôi.”
“Chúng ta bị trói buộc,” người cháu gái điềm tĩnh và không chút khoan nhượng nói, “bởi những giới hạn về thu nhập và cơ hội, và trên hết là bởi sự thiếu chủ động. Với một số người, thu nhập hạn hẹp chẳng hề hấn gì, thực ra nó thường tỏ ra hữu ích như một phương tiện để rút ra rất nhiều giá trị thực tế từ cuộc sống; cháu chắc chắn có những người đàn ông và phụ nữ đi chợ ở những con phố nhỏ phía sau ở Paris, mua bốn củ cà rốt và một nhúm thịt bò để làm thức ăn qua ngày, nhưng lại có một cuộc sống hoàn toàn thực tế và đầy biến cố. Sự thiếu chủ động mới là thứ thực sự làm con người ta tê liệt, và đó là điểm mà cô, cháu và dượng James đều bị giam cầm một cách vô vọng. Chúng ta chẳng khác nào những con thú bị nhét lên một bệ Mappin, chỉ có một điểm bất lợi cho chúng ta là lũ thú ở đó để người ta ngắm, trong khi chẳng ai thèm ngắm chúng ta cả. Thực tế thì cũng chẳng có gì để mà ngắm. Chúng ta bị cảm lạnh vào mùa đông và dị ứng phấn hoa vào mùa hè, và nếu chẳng may bị ong đốt, ừ thì đó là sự chủ động của con ong, chứ không phải của chúng ta; tất cả những gì chúng ta làm chỉ là đợi vết sưng xẹp xuống. Bất cứ khi nào chúng ta đạt được chút tiếng tăm và sự chú ý ở địa phương, thì đó đều là bằng những phương pháp gián tiếp; nếu năm đó hoa mộc lan nở rộ, hàng xóm sẽ bàn tán: ‘Anh chị đã thấy cây mộc lan nhà Gurtleberry chưa? Nó nở rộ kín đặc cả cây,’ rồi chúng ta đi khoe với mọi người rằng có tới năm mươi bảy bông hoa so với ba mươi chín bông của năm ngoái.”
“Vào năm lễ đăng quang, số hoa lên tới tận sáu mươi,” bà cô chen vào, “dượng cháu đã ghi chép lại trong suốt tám năm qua rồi đấy.”
“Cô không bao giờ chợt nhận ra ư,” cô cháu gái tiếp tục không chút nương tay, “rằng nếu chúng ta dọn đi nơi khác hoặc biến mất khỏi cõi đời này, thì cái danh tiếng ở địa phương của chúng ta sẽ tự động được chuyển sang bất cứ kẻ nào dọn đến ở ngôi nhà và khu vườn này? Người ta sẽ nói với nhau rằng: ‘Anh chị đã thấy cây mộc lan nhà Smith-Jenkins chưa? Nó nở rộ kín đặc cả cây đấy,’ hoặc là ‘Smith-Jenkins bảo với tôi là năm nay cây mộc lan nhà họ chẳng có nổi một bông hoa nào; gió đông đã làm đen hết cả nụ rồi.’ Giờ đây, nếu khi chúng ta đi rồi, người ta vẫn gắn tên tuổi của chúng ta với cây mộc lan đó, bất kể ai là kẻ đang tạm sở hữu nó, nếu họ nói rằng: ‘À, đó là cái cây mà nhà Gurtleberry đã treo cổ người đầu bếp vì cô ta mang lên loại nước sốt không phù hợp với món măng tây,’ thì đó mới thực sự là điều xuất phát từ sự chủ động của chính chúng ta, chẳng màng đến gió đông hay sức sống của cây mộc lan nào cả.”
“Chúng ta sẽ chẳng bao giờ làm một chuyện như thế,” bà cô nói.
Cô cháu gái miễn cưỡng thở dài.
“Cháu không thể tưởng tượng nổi điều đó,” cô thừa nhận. “Tất nhiên,” cô nói tiếp, “có vô vàn cách để sống một cuộc đời thực sự mà không cần phải phạm những hành động bạo lực giật gân. Chính những hành động vặt vãnh đầy vẻ quan trọng giả tạo mỗi ngày mới là thứ đóng mác Mappin lên cuộc đời chúng ta. Sẽ thật thú vị, nếu nó không bi thảm đến mức đáng thương, khi nghe dượng James càu nhàu ở đây vào buổi sáng và tuyên bố: ‘Tôi phải ra phố ngay để xem dạo này mấy tay ở trển bàn tán gì về Mexico. Tình hình ở đó bắt đầu trở nên nghiêm trọng rồi đấy.’ Thế là dượng ấy lật đật ra phố, nói bằng giọng điệu hết sức nghiêm túc với người bán thuốc lá, tiện thể mua một lạng thuốc lá; có lẽ dượng ấy còn gặp một hoặc hai nhà tư tưởng của thế giới và bàn luận với họ bằng một giọng điệu hết sức nghiêm túc, rồi lật đật quay về đây và thông báo với vẻ quan trọng hơn bội phần: ‘Tôi vừa mới nói chuyện với mấy người ở phố về tình hình sự vụ ở Mexico. Họ đồng tình với quan điểm của tôi rằng mọi thứ ở đó sẽ phải tồi tệ hơn trước khi khá lên được.’ Tất nhiên là chẳng có ma nào ở cái thị trấn đó thèm bận tâm xem quan điểm của dượng ấy về Mexico là gì hay dượng ấy có quan điểm nào không. Người bán thuốc lá thậm chí còn chẳng mảy may động lòng khi dượng ấy mua một lạng thuốc lá; ông ta thừa biết tuần nào dượng ấy cũng mua ngần ấy lượng thuốc lá loại đó. Dượng ấy thà nằm ngửa ra vườn rồi ba hoa với cây tử đinh hương về tập quán của loài sâu bướm khéo lại hay hơn.”
“Tôi thực sự không muốn nghe những điều như thế về dượng cháu nữa đâu,” bà James Gurtleberry phẫn nộ phản đối.
“Trường hợp của cháu cũng tệ hại và bi thảm chẳng kém,” cô cháu gái điềm tĩnh nói; “hầu như mọi thứ về cháu đều là thứ giả tạo theo quy ước. Cháu nhảy múa chẳng ra gì, và cũng chẳng ai có thể thật lòng gọi cháu là ưa nhìn, nhưng khi cháu đến dự một buổi dạ vũ địa phương tẻ nhạt nào đó, cháu lại được coi theo quy ước là ‘có một khoảng thời gian tuyệt diệu’, thu hút sự ngưỡng mộ nồng nhiệt của các chàng trai trong vùng, và ra về với đầu óc quay cuồng bởi những kỷ niệm vui sướng. Thực tế thì cháu chỉ trải qua vài giờ khiêu vũ tẻ nhạt, uống dăm ly rượu vang pha tệ hại, và lắng nghe một lượng khổng lồ những lời tán gẫu nhạt nhẽo đầy mệt mỏi. Một vụ đột kích ăn trộm gà dưới ánh trăng cùng ngài phó tế vui tính còn thú vị hơn gấp bội; hãy tưởng tượng niềm vui khi vơ vét sạch đám gà Minorca trắng mà nhà Chibfords vẫn luôn khoác lác ấy xem. Khi tẩu tán xong chúng ta có thể đem tiền bán sung quỹ từ thiện, thế là chẳng có gì thực sự sai trái cả. Nhưng chẳng có chuyện gì loại ấy nằm trong giới hạn Mappin của cuộc đời cháu cả. Đến một ngày nào đó, sẽ có một kẻ tẻ nhạt, đoan trang và mờ nhạt nào đó ‘tỏ ra niềm nở’ với cháu trong một bữa tiệc tennis, theo cách nói thông thường, và tất cả những mụ hàng xóm tò mò chán ngắt trong vùng sẽ bắt đầu hỏi xem khi nào chúng cháu đính hôn, rồi cuối cùng chúng cháu cũng đính hôn, và người ta sẽ tặng chúng cháu nào đĩa đựng bơ, thướng thấm mực cho đến những bức tranh đóng khung vẽ mấy cô thiếu nữ đang cho thiên nga ăn. Kia kìa, dượng ơi, dượng chuẩn bị ra ngoài đấy ạ?”
“Tôi chuẩn bị ra phố đây,” ông James Gurtleberry thông báo, với vẻ mặt đầy quan trọng: “Tôi muốn nghe xem người ta đang bàn tán gì về Albania. Tình hình ở đó đang bắt đầu mang vẻ rất nghiêm trọng. Theo quan điểm của tôi thì chúng ta vẫn chưa thấy hết những điều tồi tệ nhất đâu.”
Về điểm này thì có lẽ ông đã đúng, nhưng tình hình hiện tại hay tương lai của Albania chẳng có gì đáng để bà Gurtleberry phải bật khóc cả.