“Harvey,” Eleanor Bope vừa nói vừa đưa cho người anh trai một mẩu cắt từ tờ báo buổi sáng ở London ra ngày 19 tháng Ba, “anh hãy đọc đoạn này về đồ chơi trẻ em đi; nó hoàn toàn phù hợp với một số quan điểm của chúng ta về sức ảnh hưởng và việc giáo dục.”
“Theo quan điểm của Hội đồng Hòa bình Quốc gia,” trích đoạn viết, “có những phản đối nghiêm trọng đối với việc tặng cho các cậu con trai của chúng ta những trung đoàn lính chiến, những cỗ pháo, và các đội tàu ‘Dreadnought’. Hội đồng thừa nhận rằng bọn trẻ tự nhiên vốn thích chiến đấu và mọi vẻ hoành tráng của chiến tranh... nhưng đó không phải là lý do để khuyến khích, và có lẽ là tạo hình thức vĩnh viễn cho, những bản năng nguyên thủy của chúng. Tại Triển lãm Phúc lợi Trẻ em, sẽ khai mạc tại Olympia sau ba tuần nữa, Hội đồng Hòa bình sẽ đưa ra một gợi ý thay thế cho các bậc cha mẹ dưới hình thức một triển lãm về ‘đồ chơi hòa bình’. Đặt trước bức tranh vẽ mô phỏng Cung điện Hòa bình ở The Hague sẽ không phải là những người lính thu nhỏ mà là những thường dân thu nhỏ, không phải súng ống mà là cày bừa và các dụng cụ lao động... Người ta hy vọng rằng các nhà sản xuất có thể tiếp thu gợi ý từ triển lãm này, điều sẽ đơm hoa kết trái trong các cửa hàng đồ chơi.”
“Ý tưởng này quả thực rất thú vị và có thiện chí,” Harvey nói; “liệu nó có thành công tốt đẹp trong thực tế hay không—”
“Chúng ta phải thử chứ,” em gái anh ngắt lời; “anh sắp về thăm chúng tôi vào dịp Lễ Phục sinh, và anh vẫn thường mang đồ chơi cho lũ trẻ, thế nên đó sẽ là cơ hội tuyệt vời để anh khởi xướng thí nghiệm mới này. Hãy đi dạo các cửa hàng và mua bất kỳ món đồ chơi hay mô hình nhỏ nào có liên quan đặc biệt đến đời sống dân sự ở khía cạnh hòa bình hơn. Tất nhiên anh phải giải thích về những món đồ chơi đó cho lũ trẻ và làm cho chúng hứng thú với ý tưởng mới. Tôi lấy làm tiếc phải nói rằng món đồ chơi ‘Cuộc vây hãm Adrianople’ mà dì Susan của chúng đã gửi cho chúng, chẳng cần bất kỳ lời giải thích nào cả; chúng biết tất cả các loại quân phục và cờ hiệu, thậm chí cả tên của các chỉ huy tương ứng, và khi tôi nghe thấy một ngày nọ chúng dùng thứ có vẻ là những từ ngữ khó nghe nhất thì chúng bảo đó là khẩu lệnh bằng tiếng Bulgaria; tất nhiên có thể đúng là như vậy, nhưng dù sao tôi cũng đã tịch thu món đồ chơi đó khỏi chúng. Giờ đây tôi mong đợi những món quà Lễ Phục sinh của anh sẽ tạo ra một động lực và hướng đi hoàn toàn mới cho tâm trí lũ trẻ; Eric chưa tròn mười một tuổi, và Bertie mới chỉ chín tuổi rưỡi, thế nên chúng thực sự đang ở độ tuổi dễ tiếp thu nhất.”
“Vẫn có bản năng nguyên thủy cần phải được tính đến đấy, em biết không,” Harvey đầy hoài nghi nói, “và cả những khuynh hướng di truyền nữa. Một trong những người ông chú của chúng từng chiến đấu theo cách cực kỳ hiếu chiến tại Inkerman — ông ấy được nhắc đến đặc biệt trong các bản báo cáo chiến sự, anh tin là vậy — và ông cố của chúng đã đập phá toàn bộ nhà kính của những người hàng xóm theo trường phái Whig khi Đạo luật Cải cách vĩ đại được thông qua. Mặc dù vậy, đúng như em nói, chúng đang ở độ tuổi dễ tiếp thu. Anh sẽ cố gắng hết sức.”
Vào ngày Thứ Bảy Phục sinh, Harvey Bope đã mở một chiếc hộp các-tông màu đỏ lớn, trông rất đầy hứa hẹn trước ánh mắt đầy mong đợi của các cháu trai. “Bác của các cháu đã mang đến thứ đồ chơi mới nhất đấy,” Eleanor đã nói đầy ấn tượng, và sự mong đợi của tuổi trẻ đã bị chia rẽ đầy lo lắng giữa binh lính Albania và một đội lạc đà Somalia. Eric cực kỳ ủng hộ trường hợp thứ hai. “Sẽ có những người Ả Rập cưỡi ngựa,” cậu thì thầm; “quân Albania có những bộ quân phục rất đẹp, và họ chiến đấu suốt cả ngày lẫn đêm, ngay cả khi có trăng, nhưng đất nước thì nhiều đá, thế nên họ không có kỵ binh.”
Một đống giấy vụn xoăn tít là thứ đập vào mắt đầu tiên khi nắp hộp được mở ra; những món đồ chơi hào hứng nhất vẫn luôn bắt đầu như vậy. Harvey đẩy lớp trên cùng sang một bên và rút ra một tòa nhà vuông vức, trông khá mờ nhạt.
“Đó là một pháo đài!” Bertie thốt lên.
“Không phải, đó là cung điện của Mpret xứ Albania,” Eric nói, vô cùng tự hào về sự hiểu biết của mình về tước hiệu kỳ lạ đó; “cậu thấy đấy, nó không có cửa sổ, để những người qua đường không thể bắn vào Hoàng gia.”
“Đó là một thùng rác đô thị,” Harvey vội vã lên tiếng; “các cháu thấy đấy, tất cả rác rưởi và phế thải của một thị trấn được thu gom ở đó, thay vì vứt bừa bãi và làm tổn hại đến sức khỏe của người dân.”
Trong một sự im lặng đáng sợ, anh lại khai quật ra một bức tượng chì nhỏ mô phỏng một người đàn ông mặc đồ đen.
“Đó,” anh nói, “là một nhà thường dân lỗi lạc, John Stuart Mill. Ông ấy là một chuyên gia về kinh tế chính trị.”
“Tại sao ạ?” Bertie hỏi.
“À, ông ấy muốn thế; ông ấy nghĩ đó là một việc hữu ích nên làm.”
Bertie phát ra một tiếng càu nhàu biểu cảm, truyền đạt ý kiến của cậu bé rằng thật khó mà hiểu nổi gu thẩm mỹ của con người.
Một tòa nhà vuông khác lại được lấy ra, lần này có cả cửa sổ và ống khói.
“Một mô hình chi nhánh Manchester của Hiệp hội Thanh niên Cơ Đốc,” Harvey nói.
“Có con sư tử nào không ạ?” Eric đầy hy vọng hỏi. Cậu bé vừa đọc lịch sử La Mã và nghĩ rằng cứ hễ ở đâu có người theo đạo Cơ Đốc thì người ta hoàn toàn có thể mong đợi tìm thấy vài con sư tử.
“Không có sư tử nào cả,” Harvey đáp. “Đây là một thường dân khác, Robert Raikes, người sáng lập ra các trường học ngày Chủ nhật, và đây là mô hình của một nhà giặt là đô thị. Những vật tròn nhỏ này là bánh mì được nướng trong một lò bánh mì vệ sinh. Bức tượng chì kia là một thanh tra vệ sinh, bức tượng này là một ủy viên hội đồng quận, còn bức tượng này là một quan chức của Ủy ban Chính quyền Địa phương.”
“Ông ấy làm gì ạ?” Eric mệt mỏi hỏi.
“Ông ấy lo các vấn đề liên quan đến Bộ của mình,” Harvey nói. “Cái hộp có một khe hở này là một chiếc hộp đựng phiếu bầu. Các lá phiếu được bỏ vào đó trong thời gian bầu cử.”
“Người ta bỏ gì vào đó vào những lúc khác ạ?” Bertie hỏi.
“Không gì cả. Và đây là một số dụng cụ lao động, một chiếc xe cút kít và một cái cuốc, và bác nghĩ những thứ này dùng cho cọc trồng hoa bia. Đây là một mô hình tổ ong, và kia là một chiếc quạt thông gió, dùng để thông gió cho cống ngầm. Cái này hình như lại là một thùng rác đô thị nữa — không, đó là mô hình của một trường nghệ thuật và thư viện công cộng. Bức tượng chì nhỏ này là bà Hemans, một nữ thi sĩ, và đây là Rowland Hill, người đã giới thiệu hệ thống bưu phí một xu. Đây là Sir John Herschel, nhà chiêm tinh lỗi lạc.”
“Bọn cháu phải chơi với những nhân vật thường dân này ạ?” Eric hỏi.
“Tất nhiên rồi,” Harvey nói, “đây là đồ chơi; chúng được làm ra để chơi.”
“Nhưng chơi bằng cách nào ạ?”
Đó quả là một câu hỏi hóc búa. “Các cháu có thể cho hai người trong số họ tranh cử một chiếc ghế trong Nghị viện,” Harvey nói, “và tổ chức một cuộc bầu cử—”
“Với trứng thối, những cuộc ẩu đả tự do, và vô số những cái đầu bị vỡ!” Eric thốt lên.
“Và những chiếc mũi chảy máu đầm đìa cùng tất cả mọi người say khướt bét nhè,” Bertie phụ họa, cậu bé từng nghiên cứu kỹ lưỡng một trong những bức tranh của Hogarth.
“Không có chuyện đó đâu,” Harvey nói, “không có gì giống thế dù chỉ một chút. Các lá phiếu sẽ được bỏ vào thùng phiếu, và Thị trưởng sẽ đếm chúng — và ông ấy sẽ công bố ai là người nhận được nhiều phiếu nhất, rồi sau đó hai ứng cử viên sẽ cảm ơn ông ấy vì đã chủ trì, và mỗi người sẽ tuyên bố rằng cuộc tranh cử đã diễn ra xuyên suốt theo cách thức vui vẻ và thẳng thắn nhất, và họ chia tay nhau với những lời lẽ bày tỏ sự quý mến lẫn nhau. Thật là một trò chơi vui vẻ để các cháu chơi chứ. Bác chưa bao giờ có những món đồ chơi như thế khi còn nhỏ.”
“Bọn cháu nghĩ là bọn cháu sẽ không chơi với chúng lúc này đâu,” Eric nói, hoàn toàn thiếu vắng sự nhiệt tình mà người bác đã thể hiện; “bọn cháu nghĩ có lẽ bọn cháu nên làm một chút bài tập kỳ nghỉ của mình. Lần này là môn lịch sử; bọn cháu phải học một số thứ về thời kỳ nhà Bourbon ở Pháp.”
“Thời kỳ nhà Bourbon,” Harvey nói, với chút ít sự không đồng tình trong giọng điệu.
“Bọn cháu phải tìm hiểu về Louis XIV,” Eric tiếp lời; “bọn cháu đã học thuộc tên của tất cả các trận chiến chính rồi.”
Thế này thì không ổn chút nào. “Tất nhiên là có một số trận chiến diễn ra trong triều đại của ông ấy,” Harvey nói, “nhưng bác cho rằng những lời kể về chúng đã bị phóng đại rất nhiều; tin tức thời đó rất không đáng tin cậy, và thực tế không có phóng viên chiến trường nào cả, nên các tướng lĩnh và chỉ huy có thể phóng đại mọi cuộc giao tranh nhỏ mà họ tham gia cho đến khi chúng đạt tỷ lệ của những trận chiến quyết định. Louis thực sự nổi tiếng, bây giờ, với tư cách là một kiến trúc sư cảnh quan; cách ông ấy bố trí Versailles được ngưỡng mộ đến mức nó được sao chép khắp châu Âu.”
“Bác có biết gì về Madame Du Barry không ạ?” Eric hỏi; “bà ấy có bị chặt đầu không ạ?”
“Bà ấy là một người rất yêu thích làm vườn khác,” Harvey né tránh trả lời; “thực tế, bác tin rằng giống hoa hồng nổi tiếng Du Barry được đặt theo tên của bà ấy, và giờ thì bác nghĩ các cháu nên chơi một lúc và để việc học lại sau.”
Harvey rút lui về phòng đọc sách và dành khoảng ba mươi hoặc bốn mươi phút để tự hỏi liệu có thể biên soạn một cuốn sách lịch sử, dùng cho các trường tiểu học, trong đó không có sự đề cập nổi bật nào đến các trận chiến, các cuộc thảm sát, các âm mưu giết người và những cái chết bạo lực hay không. Thời kỳ nhà York và nhà Lancaster cùng kỷ nguyên Napoleon, anh thầm thừa nhận, sẽ đặt ra những khó khăn đáng kể, và Chiến tranh Ba mươi năm sẽ kéo theo một khoảng trống nào đó nếu bạn bỏ qua nó hoàn toàn. Mặc dù vậy, đó vẫn sẽ là một thành tựu nếu, ở độ tuổi rất dễ tiếp thu, trẻ em có thể được hướng sự chú ý vào phát minh in vải bông thay vì Hạm đội Tây Ban Nha hay Trận chiến Waterloo.
Anh nghĩ đã đến lúc quay lại phòng của lũ xem chúng đang tiến triển thế nào với những món đồ chơi hòa bình. Khi đứng bên ngoài cánh cửa, anh có thể nghe thấy giọng nói của Eric vang lên ra lệnh; thỉnh thoảng Bertie lại chêm vào một gợi ý hữu ích.
“Đó là Louis XIV,” Eric đang nói, “cái người mặc quần cộc đến đầu gối ấy, mà bác nói là người đã phát sinh ra các trường học ngày Chủ nhật. Trông chẳng giống ông ấy tẹo nào cả, nhưng đành phải dùng tạm thôi.”
“Chốc nữa chúng ta sẽ tô cho ông ấy một chiếc áo khoác màu tía từ hộp màu của tớ,” Bertie nói.
“Ừ, và đôi giày cao gót màu đỏ. Kia là Madame de Maintenon, người mà bác gọi là bà Hemans. Bà ấy cầu xin Louis đừng dấn thân vào cuộc viễn chinh này, nhưng ông ấy làm ngơ. Ông ấy mang theo Thống chế Saxe bên mình, và chúng ta phải giả vờ rằng họ có hàng ngàn binh lính đi cùng. Khẩu lệnh là Qui vive? và câu trả lời là L’état c’est moi — đó là một trong những câu nói ưa thích của ông ấy, cậu biết đấy. Họ đổ bộ vào Manchester giữa lúc đêm khuya, và một kẻ âm mưu theo phái Jacobite trao cho họ chìa khóa pháo đài.”
Nhìn trộm qua khung cửa, Harvey nhận ra rằng chiếc thùng rác đô thị đã bị đục lỗ để nhét nòng của những khẩu pháo tưởng tượng vào, và giờ đây đại diện cho vị trí phòng thủ chính ở Manchester; John Stuart Mill đã được nhúng vào mực đỏ, và rõ ràng là đóng vai Thống chế Saxe.
“Louis ra lệnh cho quân đội của mình bao vây Hiệp hội Thanh niên Cơ Đốc và bắt sạch bọn chúng. ‘Trở lại điện Louvre là lũ con gái sẽ thuộc về ta,’ ông ta hét lên. Chúng ta phải dùng lại bà Hemans cho một trong những cô gái; bà ấy thét lên ‘Không bao giờ,’ và đâm thẳng vào tim Thống chế Saxe.”
“Ông ấy chảy máu dữ dội lắm,” Bertie thốt lên, vẩy đẫm mực đỏ lên mặt tiền của tòa nhà Hiệp hội.
“Bọn lính ùa vào và trả thù cho cái chết của ông ấy bằng sự tàn bạo tột cùng. Một trăm cô gái đã bị giết” — đến đây Bertie đổ nốt số mực đỏ còn lại lên tòa nhà tội nghiệp — “và năm trăm cô gái sống sót bị lôi tuột lên các con tàu của Pháp. ‘Ta đã mất một vị Thống chế,’ Louis nói, ‘nhưng ta không trở về tay không.’”
Harvey lặng lẽ rời khỏi căn phòng, và đi tìm người em gái.
“Eleanor,” anh nói,
“Sao hả anh?”
“Thí nghiệm đã thất bại. Chúng ta bắt đầu quá muộn rồi.”