François Gaspard là một người dễ tính và vui vẻ, rất có khiếu giao thiệp, niềm nở với láng giềng cũng như đồng đội, nhưng người ta có lẽ phải tự hỏi liệu Xã hội có phạm phải một sai lầm trầm trọng khi đã không treo cổ hắn ngay từ cơ hội đầu tiên hay không. Thời trẻ, hắn từng sống trong cảnh chiến tranh không khoan nhượng với Xã hội, với các thể chế và hiến pháp của nó — một cuộc chiến mà hắn tiến hành không chút đắn đo và không mảy may nương tay; hắn sẽ chẳng có lý do gì để phàn nàn nếu đối thủ đối xử với hắn theo chính cái tiêu chuẩn do hắn tự chọn ấy. Tuy nhiên, Xã hội lại cho rằng mình có thể cảm hóa François, hoặc nếu không thể làm thế, thì ít nhất cũng có thể giữ hắn lại trong cõi đời này mà không gây nguy hại gì. Nhờ có cái nhìn lạc quan đến mức ngây thơ ấy, hắn thấy mình, vào năm lăm tuổi, đã trở thành một công dân tự do tại New Lindsey; và nghĩ rằng mình và quê hương xứ sở đã chán ngấy nhau lắm rồi, hắn bèn đăng ký làm thần dân của Nữ hoàng, rồi lao vào những rắc rối tại mái nhà mới với nguồn năng lượng quen thuộc của mình. François quả thực không còn hoàn toàn là kẻ như thời kỳ đỉnh cao, tinh thần hắn không còn vững vàng như trước, cuộc sống cũng sung túc hơn, vì thế hắn không muốn mạo hiểm một cách dễ dãi; nhưng hắn chẳng từ bỏ điều gì, và thường tiếc rằng New Lindsey là một mảnh đất cằn cỗi, nơi những hạt giống hắn gieo trồng chẳng thu được mấy hoa trái. Hắn không thể sống hạnh phúc nếu thiếu một hội kín, và hắn đã lập ra một hội như thế ở Kirton; nhưng như hắn ngậm ngùi thừa nhận, nó hầu như chẳng hơn gì một món đồ chơi, một trò hề, đúng là một thứ hình thức trống rỗng. Các hội viên chẳng hề tỏ ra hăng hái; tính cả hắn nữa thì toàn bộ chỉ có năm người: một nhân viên hiệu sách, một thợ đồng hồ (anh ta là người Đức, nhưng lý tưởng lớn lao đã hòa giải mọi khác biệt), hai thợ thủ công, và — điều này có thể xem là tự nhiên hay kỳ lạ, tùy theo cách đánh giá của mỗi người về chế độ nghị viện — một người gác cửa tại Tòa nhà Quốc hội. Họ thường tụ họp tại phòng trọ của Gaspard, cất tiếng than thở to hết mức có thể trong giới hạn an toàn về những thói hư tật xấu của hiện trạng xã hội, trải qua một buổi tối vui vẻ bên nhau, rồi trở lại với thế giới bên ngoài mang theo cảm giác râm ran của sự bí ẩn và khả năng tàn phá tiềm tàng. Gaspard đánh giá cực kỳ thấp bọn họ; hắn thừa nhận rằng "chủ nghĩa tuyên truyền bằng hành động" chẳng bén rễ được bao nhiêu ở New Lindsey, và khi ý nghĩ cho rằng ông Benham còn vô dụng hơn cả thừa thãi thoáng hiện trong đầu, hắn chỉ nhún vai thừa nhận những khó khăn to lớn cản trở việc loại bỏ người quen này. Một con người không thể tự mình làm mọi thứ, hơn nữa sự việc xét cho cùng cũng không quá ư cấp bách, và hắn gần như đã quyết định để cho ông Benham được sống tiếp. Chuỗi suy ngẫm của hắn là thế đấy, và nếu Xã hội nhận thức rõ ràng cái cách mà hắn nhìn nhận những chuyện như vậy, thì khó mà cho rằng Gaspard lại có thể được tha không bị treo cổ.
Tuy nhiên, dẫu vấn đề có mang tính lý thuyết đến thế nào đi nữa, Gaspard vẫn chiều theo tâm tính của mình bằng cách bóng gió với các đồng chí rằng, trong một số hoàn cảnh nhất định, có lẽ sẽ có việc cần đến đôi tay của họ. Hắn không chịu nói rõ hơn, bởi vì hắn không thực sự tin tưởng họ; nhưng lời bóng gió mơ hồ ấy cũng đủ gây ra sự xao động ít nhiều. Nhân viên hiệu sách tái mặt đi, và bày tỏ sự ưu tiên dành cho việc chờ đợi cho đến khi một đòn giáng cuối cùng, quyết định và chí mạng có thể tung ra. Anh ta được cho là ủng hộ một cuộc thảm sát đẫm máu tại Dinh Toàn quyền, nhưng đồng thời cũng nhắc nhở mọi người về những hiểm họa của hành động vội vàng. Người thợ đồng hồ thì nhấn mạnh vào sự phân công chức năng: một người có giá trị trong việc mưu sĩ, người khác lại hữu ích nơi chiến trận; anh ta thuộc về loại thứ nhất. Mời gọi nhau nâng ly, hai người thợ thủ công cười lớn và lớn tiếng tuyên bố rằng Chủ tịch phải là người "dẫn đường". Người gác cửa củng cố thêm gợi ý này bằng cách nhắc nhở họ rằng anh ta là một người chồng, một người cha, trong khi Gaspard vẫn còn độc thân. Tất cả đều đồng lòng đòi hỏi thêm thông tin, và tỏ ra khó chịu khi Gaspard hướng họ tuân theo quy tắc chi phối các hiệp hội như của họ, đó là: hội viên được giao nhiệm vụ thực hiện hành vi, nếu đã được quyết định, phải được chỉ định trước khi bản chất của hành vi đó được bàn thảo, hay tính thiết yếu của nó được ngã ngũ lần cuối cùng. Nếu không phải như vậy, hắn chỉ ra, ý kiến của một hội viên về giá trị của kế hoạch có thể sẽ bị chi phối bởi sự thật rằng anh ta, nếu định mệnh an bài, sẽ là kẻ phải ra tay thực hiện nó. Chiểu theo quy tắc của hắn, hội viên được chỉ định sẽ không có quyền bỏ phiếu.
"Không biết đó là ai sao?" người gác cửa thốt lên. "Chà, nhỡ đâu có người bị yêu cầu ra tay với cả anh em ruột của mình thì sao!"
"Hoàn toàn chính xác," Gaspard mỉm cười. "Quy tắc này tồn tại chính là để tránh mọi xung đột đau lòng về nghĩa vụ." Hắn đảo mắt nhìn quanh bàn với một nụ cười rộng hơn, rồi nói thêm — "Hay chúng ta dùng thăm đi?"
Tâm trạng của buổi họp là phản đối việc rút thăm. Họ thích tự mình lựa chọn người hơn.
"Hãy bỏ phiếu kín đi," người thợ đồng hồ gợi ý.
"Nhất trí!" Gaspard hô lên, và họ ném những mẩu giấy gấp lại vào trong một chiếc mũ.
Có một phiếu bầu cho người gác cửa: nó được rút ra đầu tiên, và người gác cửa phải lau đi giọt mồ hôi trên trán. Nhưng chẳng mấy chốc anh ta lại mỉm cười; bốn phiếu còn lại đều dành cho Gaspard, và người này đã nói vài lời để cảm ơn vinh dự đó.
"Ngay khi thông tin hoàn tất, tôi sẽ triệu tập các bạn lần nữa," hắn nói, giải tán mọi người, rồi châm điếu thuốc với một tiếng cười khúc khích đầy chế giễu. Thật sự mà nói, dường như chẳng thể làm nên trò trống gì với những sinh linh này, và bản thân Gaspard cũng không còn cảm thấy thiết tha nhúng cổ vào tròng như trước nữa. Nếu hành động, có lẽ hắn sẽ phải trốn khỏi New Lindsey, trong khi ở đây hắn đang sống rất thoải mái và mọi chuyện đều thuận buồm xuôi gió. Không; nghĩ lại thì hắn hoài nghi về việc liệu nghĩa vụ loại bỏ ông Benham có thực sự cấp bách đến thế hay không.
Trong khi đó, ông Benham hẳn sẽ rất ngạc nhiên nếu biết rằng đoạn kết cuộc đời mình lại là một chủ đề suy ngẫm đầy bình thản đối với gã người Pháp nhỏ thó ấy. Chẳng có chủ đề nào xa lạ với suy nghĩ của ông ta hơn thế nữa. Ông ta đang ở vào thời kỳ phấn chấn nhất, khoảnh khắc chứng kiến sự khải hoàn và màn trả thù của ông ta đang đến gần; cái nút chặn sẽ sớm được gỡ khỏi miệng ông ta, và màn vạch trần chết người ấy sẽ giáng xuống Medland như một nhát kiếm. Tâm tư ông ta đã được thỏa mãn với viễn cảnh đó, và Kilshaw thì đảm bảo rằng túi tiền của ông ta sẽ không phải phàn nàn điều gì. Quả thật, vì những lý do rõ ràng, Kilshaw từ chối nhận Benham vào làm việc trong cơ của mình; nhưng bù lại giá tiền thông tin đã thỏa thuận — là một nghìn bảng, trả trước một nửa — hắn hứa sẽ dành cho ông ta một lời giới thiệu vững chắc nhưng kín đáo tới một hãng buôn quan trọng. Năm trăm bảng đầu tiên đã được trao vào cái ngày ngay trước cuộc họp lớn của Thủ tướng, bởi vì, nếu nội bộ Chính phủ vượt qua được cơn bão hôm thứ Hai, vũ khí cuối cùng trong kho sẽ phải đem ra sử dụng. Ông Kilshaw đã nói vậy, vẫn hy vọng tránh được sự cần thiết đó, nhưng vẫn quyết tâm đối mặt nếu buộc phải làm thế. Benham cầm tiền rồi bước đi, kèm theo một trong những cái nhìn thân mật, quen thuộc cùng những lời nói đùa cợt khiến chiếc cốc ghê tởm của Kilshaw tràn bờ. Mỗi khi gã đó giở cái trò ấy ra, Kilshaw lại suýt chút nữa thì đá văng hắn xuống cầu thang và ném đi thứ vũ khí độc hại kia; nhưng rốt cuộc hắn chẳng bao giờ làm thế.
Chính sự tình cờ ngẫu nhiên đã xui khiến rằng vào tối thứ Bảy, khi Gaspard đang trên đường về nhà sau một ngày làm việc vất vả để tổ chức đoàn diễu hành thương mại cho ngày hôm sau, hắn lại chạm trán Benham. Hắn dừng lại để trò chuyện, vì cảm thấy có hứng thú với mọi thứ liên quan đến con người này; và Benham, đang rạng rỡ và hồ hởi vì vừa đi "làm vài chén lấy hên", quyết không chịu thôi cho đến khi Gaspard đồng ý đi ăn tối cùng và để ông ta đài thọ.
"Ồ, nếu anh thích làm một việc thiện cho kẻ thù," gã người Pháp bật cười, để mặc cho đối phương nắm lấy tay mình kéo đi; và hắn thầm nghĩ trong đầu rằng mình cứ tha mạng cho một kẻ hào phóng như thế này cũng chẳng mất mát gì. Liệu sau này sẽ không còn những bữa tối nào nữa sao? Những kẻ chết rồi, dĩ nhiên không kể chuyện cổ tích, thì cũng chẳng trả tiền cho bữa tối nào cả.
Dùng bữa xong, họ gọi thêm một chai rượu vang, và Benham đòi chơi bài. François thắng, và lịch sự cất lời xin lỗi.
"Tôi tệ quá," hắn nói, "sau khi anh đã tiếp đón nồng hậu thế này, mon cher."
"Ồ, năm bảng thì chẳng làm tôi tổn hại gì, mà mười bảng cũng vậy thôi," Benham kêu lên, cạn sạch ly rượu.
"Không á? Đúng là một kẻ sung sướng!"
"Tôi biết tiền kiếm ra từ đâu đấy," Benham tiếp tục, nháy mắt.
"À, một kẻ biết rõ những gì anh làm!" Gaspard đáp trả. "Anh quên mất chuyện kể cho tôi nghe — anh biết đấy — về ngài Medland tốt bụng của chúng ta rồi sao?"
"Tôi đã kể cho anh nghe á? À, tôi quên mất rồi. Ai mà thèm bận tâm chứ! Chuyện đó là thật — từng chữ một."
"Ồ, tôi có bảo là không phải đâu," Gaspard cười đầy hoài nghi.
"Nhưng anh không tin đó là sự thật sao?"
"Chúng ta không thể ngăn cản suy nghĩ của chính mình được, nhưng ——" và một tiếng cười nữa kết thúc câu nói của hắn.
Benham ngoảnh nhìn xung quanh. Họ chỉ có hai người. Với vẻ thận trọng, hắn rút từ trong túi ra một túi tiền và một sấp giấy bạc. Thoáng chốc hắn mở hé chiếc túi để lộ ánh kim loại lấp lánh bên trong; rồi liếm ngón trỏ, hắn lật lướt qua xấp tiền trong giây lát.
"Có người tin đấy," hắn nói, "với giá trị lên tới năm trăm bảng."
"Đó mới là thứ niềm tin tôi muốn khơi gợi," Gaspard cười vang, ánh mắt đầy vẻ tò mò dõi theo số tiền được nhét trở lại vào túi.
"Nào, anh có uống nữa đâu," chủ nhà Benham hối thúc.
"Anh có làm gương đâu nào," vị khách đáp lại không đúng sự thật, trong lúc Benham thong thả cài khuy áo khoác, hoàn toàn không mảy may tưởng tượng ra rằng người láng giềng bên cạnh đang cân nhắc một vấn đề vô cùng trọng đại đối với hắn, dưới ánh sáng của những thông tin mới mẻ này.
Năm trăm bảng! Nghĩa vụ loại bỏ Benham lại bắt đầu có vẻ vô cùng bức thiết trở lại, nhưng từ một góc nhìn hoàn toàn khác. Thời gian gần đây, François đã phải lao động vất vả để kiếm sống, một lối tồn tại mà hắn thấy thật bất thường và chẳng hề phù hợp với thiên tài của mình. Năm trăm bảng, đối với một kẻ có lối sống tằn tiện và sự khôn khéo trong việc moi móc lòng hiếu khách của người khác, đồng nghĩa với ba năm nhàn rỗi thoải mái. Giờ đây, chắc chắn là Benham đã để lộ bí mật của mình ra ngoài rồi, và nếu có chuyện gì xảy ra với hắn ta đi nữa, thì cái bí mật ấy vẫn sẽ còn đó để làm phiền lòng ngài Medland tốt bụng. Gaspard cảm thấy tiếc vì điều này; hắn rất muốn kết hợp lợi ích công và tư làm một trong phi vụ này. Nhưng một kẻ không thể đòi hỏi có được tất cả mọi thứ, bằng không hắn sẽ kết thúc trong cảnh trắng tay. Ngồi trước mặt hắn đây là một gã khờ say xỉn đang nắm giữ năm trăm bảng; đối diện là một bộ óc sắc sảo tỉnh táo nhưng trong túi chỉ có vỏn vẹn năm đồng. Tình huống này gợi mở biết bao điều. Nếu có thể lấy được năm trăm bảng từ gã ngốc ấy mà không cần dùng đến bạo lực thì quả là vẹn cả đôi đường; nhưng thực tình mà nói, ngài Gaspard nghĩ rằng, việc chuyển số tiền ấy sang tay bộ óc sắc sảo kiểu gì cũng phải được thực hiện, bằng không thì cái đầu sắc sảo ấy chẳng xứng đáng với cái tên gọi của nó.
"Có muốn chơi ván nữa không?" Benham hỏi.
"Thôi khỏi, bạn tôi ơi, tôi cướp của anh thế là đủ lắm rồi."
"Và cũng đến lúc vận may đảo chiều rồi phải không? Thôi được, tôi chẳng màng! Thế giờ chúng ta làm gì đây?"
"Tùy anh muốn," gã người Pháp lơ đãng đáp.
Benham giật giật chòm râu, rồi nhoài người về phía trước và thốt ra một câu hỏi kèm theo nụ cười nham nhở của kẻ say rượu. Một tràng cười mang vẻ quở trách giả tạo bật ra từ Gaspard. Benham dường như vẫn gặng hỏi, và cuối cùng hắn đành nói:
"Được rồi, nếu anh đã quyết tâm thế, tôi sẽ làm hướng dẫn viên cho anh."
Hai người đàn ông rời khỏi ngôi nhà trong tay trong tay, đi dọc xuống phố và băng qua Quảng trường Digby. Trời đã khuya, và chẳng có mấy người qua lại trên đường, nhưng Gaspard vẫn nhìn thấy một người quen. Người gác cửa đang thong thả bước đi trên đường về nhà, và Gaspard cất tiếng chào lớn đầy vui vẻ khi họ đi ngang qua anh ta. Người gác cửa đứng lại dõi theo cặp đôi trong một phút khi họ rời khỏi Quảng trường và rẽ vào một con hẻm nhỏ dẫn đến khu ổ chuột của thị trấn, rồi từ đó đi tiếp ra các bến tàu. Anh ta nghe thấy giọng nói cao vút cùng tiếng cười lanh lảnh của Gaspard, và đáp lại là âm thanh khàn đợt cùng tiếng hét nặng nề đậm chất say xỉn của Benham. Những âm thanh đó lặp lại một hai lần rồi dứt hẳn; tiếng bước chân của gã người Pháp và người đồng hành xa dần vào khoảng không tĩnh lặng. Người gác cửa tiếp tục bước đi trên con đường của mình, thầm nghĩ với một chút nhẹ nhõm rằng ngài Gaspard, dẫu có hay ba hoa khoác lác đến đâu đi nữa, thì vẫn quen với chai rượu nhiều hơn là với con dao hay quả bom.
Bất chấp việc đã chè chén say sưa, Gaspard vẫn thức dậy từ rất sớm vào sáng hôm sau. Trời hãy còn tờ mờ sáng, và vết cào sâu do móng tay trên mặt hắn — quả là bất tiện làm sao khi những gã ngốc say xỉn lại tỉnh giấc vào đúng thời điểm không thích hợp — chẳng hề thu hút sự chú ý của số ít người mà hắn tình cờ gặp trên đường. Hắn không để họ có nhiều thời gian để nhìn ngắm mình, mà rảo bước thật nhanh qua các con phố, hướng về phía các bến tàu nơi những con tàu đang tấp nập bốc dỡ hàng hóa. Hắn có vẻ như đang có công chuyện rất khẩn cấp phải giải quyết ở dưới đó, một công chuyện không thể chần chừ và mang tính chất cá nhân, nếu ai đó đoán được qua những cái liếc mắt đầy lo âu ra sau lưng hắn. Một tay hắn nắm chặt thứ gì đó trong túi quần, tay kia tì lên thắt lưng, ngay sát một khẩu súng lục nhỏ. Trong nghề của hắn, việc luôn phải sẵn sàng cho mọi tình huống là điều tối quan trọng.
Trong khi đó, ngài Benham, chẳng còn vướng bận chuyện gì để lo âu và cũng chẳng còn công chuyện nào để giải quyết nữa, cứ ở yên mãi nơi đó.