M. de La Tour d’Azyr không còn xuất hiện tại Manege—hay thực ra là ở Paris—trong suốt những tháng mà Quốc hội Hiến pháp vẫn còn họp để hoàn tất công việc xây dựng hiến pháp cho nước Pháp. Suy cho cùng, dù vết thương trên thân thể ông ta tương đối nhẹ, thì vết thương đối với niềm kiêu hãnh của một kẻ như ông ta lại gần như chí mạng.
Có tin đồn rằng ông ta đã di cư. Nhưng đó chỉ là một nửa sự thật. Sự thật đầy đủ là ông đã gia nhập nhóm những nhà quý tộc lữ hành, những kẻ đi đi về về giữa điện Tuileries và tổng hành dinh của phe di cư tại Coblenz. Nói ngắn gọn, ông đã trở thành một thành viên trong mạng lưới tình báo bí mật của phái bảo hoàng, cái mạng lưới mà cuối cùng sẽ khiến nền quân chủ sụp đổ trong đống đổ nát.
Về phần Andre-Louis, ông không còn lui tới tư gia của cha đỡ đầu nữa, do ông tin chắc rằng M. de Kercadiou sẽ không rút lại lời thề đã viết, rằng sẽ không bao giờ đón nhận ông nữa nếu cuộc đấu kiếm kia xảy ra.
Ông dốc hết tâm lực vào nhiệm vụ tại Quốc hội, đạt hiệu quả cao đến mức khi Quốc hội Hiến pháp giải thể vào tháng Chín năm sau khi đã hoàn thành mục tiêu, ông đã được đưa vào Quốc hội Lập pháp, cơ quan được bầu ra ngay sau đó.
Khi ấy, giống như nhiều người khác, ông tin rằng Cách mạng đã hoàn tất, rằng nước Pháp chỉ cần tự cai trị theo Hiến pháp đã được ban hành, và mọi việc rồi sẽ ổn thỏa. Và lẽ ra đã có thể như thế, nếu như Triều đình chịu chấp nhận tình trạng đã đổi thay. Kết quả từ những mưu đồ của Triều đình là nửa châu Âu đang vũ trang để tấn công nước Pháp, và mối bất hòa của nước Pháp chính là mối bất hòa của Nhà vua với thần dân của mình. Đó chính là nỗi kinh hoàng nằm ở gốc rễ của mọi nỗi kinh hoàng sắp ập đến.
Trong số những rắc rối phản cách mạng đang bị hàng ngũ giáo sĩ kích động ở khắp nơi, không đâu nghiêm trọng hơn ở Brittany. Xét đến ảnh hưởng mà người ta hy vọng ông sẽ tạo ra tại tỉnh quê nhà, Ủy ban Mười hai, trong những ngày đầu của chính phủ Girondin, đã đề nghị Andre-Louis tới đó để dẹp yên bất ổn. Ông được yêu cầu tiến hành một cách hòa bình, nhưng quyền hạn của ông gần như tuyệt đối, điều này được thể hiện qua những mệnh lệnh ông mang theo—những mệnh lệnh buộc mọi người phải hỗ trợ ông và cảnh báo những ai cản trở rằng họ sẽ phải tự chịu trách nhiệm về hậu quả.
Ông chấp nhận nhiệm vụ, và là một trong năm đặc phái viên toàn quyền được cử đi với cùng mục đích vào mùa xuân năm 1792 đó. Nhiệm vụ khiến ông phải vắng mặt ở Paris suốt bốn tháng, và lẽ ra có thể còn lâu hơn nếu ông không bị triệu hồi vào đầu tháng Tám. Rắc rối đang âm ỉ ngay tại Paris còn cấp bách hơn bất cứ rắc rối nào ở Brittany; khi bầu trời chính trị còn đen tối hơn bất cứ lúc nào kể từ năm '89. Paris nhận ra rằng giờ khắc quyết định của cuộc đấu tranh trường kỳ giữa Bình đẳng và Đặc quyền đang đến rất gần. Và chính về phía thành phố đang trong tâm thế đó, Andre-Louis đã phi ngựa lao về từ phía Tây, để rồi cũng chính tại đó, ông tìm thấy đỉnh điểm cho sự nghiệp đầy biến động của đời mình.
Tiểu thư de Kercadiou cũng đang ở Paris trong những ngày đầu tháng Tám ấy, để thăm người chị họ và là bạn thân nhất của chú mình, bà de Plougastel. Và mặc dù chẳng còn gì rõ ràng hơn làn sóng bất ổn đang sôi sục báo hiệu một vụ nổ sắp tới, thế nhưng không khí vui vẻ, thậm chí là bông đùa đang bao trùm tại Triều đình—nơi bà và tiểu thư lui tới gần như hàng ngày—đã khiến họ yên lòng. M. de Plougastel đã đi rồi lại đến, quay lại Coblenz vì công việc bí mật khiến ông giờ đây hầu như luôn vắng mặt bên vợ. Nhưng khi ở bên bà, ông đã quả quyết đảm bảo rằng mọi biện pháp đã được thực thi, và rằng một cuộc nổi dậy là điều đáng hoan nghênh, bởi nó chỉ có thể dẫn đến một kết cục duy nhất: sự đè bẹp hoàn toàn cuộc Cách mạng ngay tại sân điện Tuileries. Đó, ông nói thêm, là lý do Nhà vua vẫn ở lại Paris. Nếu không vì tin vào điều đó, ông đã đưa Nhà vua vào giữa vòng vây của đội cận vệ Thụy Sĩ và các hiệp sĩ gươm giáo, rồi rời khỏi thủ đô. Họ sẽ dễ dàng mở đường máu cho ông nếu việc rời đi bị cản trở. Nhưng thậm chí điều đó cũng không cần thiết.
Vậy mà trong những ngày đầu tháng Tám ấy, sau khi chồng rời đi, những lời lẽ đầy cảm hứng của ông dần tan biến trước diễn biến thực tế ngay trước mắt bà. Và cuối cùng, vào chiều ngày mùng chín, một sứ giả từ Meudon đã tới Khách sạn Plougastel, mang theo mảnh giấy của M. de Kercadiou, trong đó ông khẩn thiết yêu cầu tiểu thư đến gặp mình ngay lập tức, và khuyên bà chủ nhà hãy đi cùng cô.
Có lẽ bạn đã hiểu rằng M. de Kercadiou là người biết kết giao với mọi tầng lớp. Dòng dõi lâu đời giúp ông có vị thế bình đẳng với các thành viên thuộc giới quý tộc; còn cách cư xử giản dị—nửa như người dân quê, nửa như người thị dân—cùng bản tính hòa nhã tự nhiên lại giúp ông giữ mối quan hệ tốt đẹp với cả những người mà xét theo đẳng cấp thì thấp kém hơn mình. Ở Meudon, ông được mọi người dân thường biết đến và kính trọng, và chính Rougane, vị thị trưởng thân thiện, sau khi được thông báo vào ngày 9 tháng Tám về cơn bão sắp ập đến vào ngày mai, và biết tin tiểu thư đang vắng mặt ở Paris, đã cảnh báo ông nên đưa cô ra khỏi nơi mà trong hai mươi bốn giờ tới có thể trở thành vùng nguy hiểm đối với tất cả những người thuộc tầng lớp thượng lưu, đặc biệt là những người bị nghi ngờ có liên hệ với phe Triều đình.
Giờ thì chẳng còn chút nghi ngờ nào về việc bà de Plougastel có liên hệ với Triều đình. Thậm chí không thể nghi ngờ—thực tế, bằng chứng về điều đó sắp sửa xuất hiện—rằng những hội kín cảnh giác và hiện diện khắp nơi, những hội nhóm luôn canh giữ cái nôi của cuộc cách mạng non trẻ, đã nắm rõ những chuyến đi thường xuyên của M. de Plougastel tới Coblenz, và không hề ảo tưởng về lý do của những chuyến đi ấy. Như vậy, nếu phe Triều đình thất bại trong cuộc đấu tranh đang chuẩn bị diễn ra, vị thế của bà de Plougastel tại Paris chắc chắn sẽ đầy rẫy nguy hiểm, và mối nguy đó cũng sẽ liên lụy đến bất kỳ vị khách quý tộc nào đang ở tại dinh thự của bà.
Tình cảm của ông de Kercadiou dành cho hai người phụ nữ ấy càng làm tăng thêm nỗi sợ hãi mà lời cảnh báo của Rougane đã khơi dậy. Đó là lý do dẫn đến mảnh giấy được gửi đi vội vã, mong muốn cháu gái và khẩn cầu người bạn mình hãy đến Meudon ngay lập tức.
Vị thị trưởng thân thiện còn cất công hơn, đích thân cử con trai mình, một thiếu niên thông minh mười chín tuổi, mang bức thư tới Paris. Đã chiều muộn trong ngày tháng Tám hoàn hảo ấy khi cậu trẻ Rougane trình diện tại Khách sạn Plougastel.
Cậu được bà de Plougastel tiếp đón ân cần trong phòng khách, nơi mà sự tráng lệ, kết hợp với phong thái cao quý của chính người phụ nữ ấy, đã khiến tâm hồn non nớt, chưa từng trải của cậu choáng ngợp. Bà quyết định ngay lập tức.
Thông điệp khẩn của ông de Kercadiou chỉ càng khẳng định nỗi lo và dự định của chính bà. Bà quyết định khởi hành ngay.
“Bien, madame,” cậu thanh niên nói. “Vậy thì con xin phép được cáo từ.”
Nhưng bà không để cậu đi. Trước hết, bà bảo cậu vào bếp ăn uống cho lại sức trong khi bà và tiểu thư chuẩn bị đồ đạc, rồi sau đó sẽ dành cho cậu một chỗ trên xe ngựa cùng họ đến Meudon. Bà không thể để cậu quay về bằng đôi chân trần như lúc tới.
Dù xét trong mọi hoàn cảnh, đó cũng chỉ là điều cậu xứng đáng được nhận, nhưng lòng tốt biết quan tâm đến người khác trong khoảnh khắc đầy lo âu như vậy lại sớm được đền đáp. Nếu bà làm ít hơn thế, bà đã có thể phải trải qua—nếu không muốn nói là điều tồi tệ hơn—ít nhất vài giờ đau đớn còn lớn hơn nhiều so với những gì đang chờ đợi bà.
Trời còn độ nửa giờ nữa là lặn khi họ lên xe ngựa với dự định rời Paris qua cổng Saint-Martin. Họ đi cùng một người hầu duy nhất ngồi phía sau. Rougane—một sự ưu ái đáng kinh ngạc—được mời ngồi trong xe cùng các quý cô, và bắt đầu đem lòng yêu mến tiểu thư de Kercadiou, người mà cậu coi là tạo vật xinh đẹp nhất mình từng thấy, nhưng lại trò chuyện với cậu một cách giản dị, tự nhiên như với một người ngang hàng. Điều đó khiến cậu hơi choáng váng, làm xao động những tư tưởng cộng hòa mà trước đây cậu cứ ngỡ mình đã thấm nhuần hoàn toàn.
Chiếc xe dừng lại ở cổng rào, bị chặn lại bởi một toán lính thuộc Đội Cận vệ Quốc gia đóng chốt trước những cánh cổng sắt.
Người trung sĩ chỉ huy tiến lại gần cửa xe. Nữ Bá tước ló đầu ra khỏi cửa sổ.
“Cổng bị đóng rồi, thưa bà,” người lính thông báo một cách cộc lốc.
“Đóng!” bà lặp lại. Điều đó thật khó tin. “Nhưng... nhưng ý anh là chúng tôi không thể đi qua sao?”
“Không, trừ khi bà có giấy phép.” Người trung sĩ thản nhiên dựa vào ngọn giáo. “Mệnh lệnh là không ai được rời đi hay tiến vào nếu không có giấy tờ hợp lệ.”
“Mệnh lệnh của ai?”
“Mệnh lệnh của Công xã Paris.”
“Nhưng tối nay tôi phải đi về vùng quê.” Giọng nữ bá tước gần như hờn dỗi. “Tôi có hẹn.”
“Trong trường hợp đó, xin bà hãy đi lấy giấy phép.”
“Lấy ở đâu?”
“Tại Tòa thị chính hoặc tại trụ sở khu vực của bà.”
Bà cân nhắc một lát. “Vậy thì đến khu vực hành chính. Hãy làm ơn bảo người đánh xe của tôi lái đến Khu vực Bondy.”
Anh ta chào bà rồi lùi lại. “Khu vực Bondy, phố Morts,” anh ta ra lệnh cho người đánh xe.
Nữ Bá tước lại ngồi xuống, tâm trạng đầy xao động, một cảm giác mà tiểu thư cũng không tránh khỏi. Rougane tự trấn an và cố gắng trấn an họ. Khu vực hành chính sẽ giải quyết ổn thỏa vấn đề này. Chắc chắn họ sẽ được cấp giấy phép. Có lý do gì để từ chối họ chứ? Suy cho cùng, đó chỉ là một thủ tục hình thức!
Sự tự tin của cậu chỉ càng làm họ phấn chấn hơn, để rồi chuẩn bị cho một nỗi thất vọng còn sâu sắc hơn khi lát sau, họ nhận lấy sự từ chối thẳng thừng từ vị chủ tịch khu vực, người đã tiếp đón nữ Bá tước.
“Tên bà là gì?” ông ta hỏi một cách cộc cằn. Là một kẻ thô lỗ thuộc loại cộng hòa cực đoan nhất, ông ta thậm chí không đứng dậy để tỏ lòng tôn trọng với các quý cô khi họ bước vào. Ông ta ở đó, như ông ta có thể nói với bạn, để thực hiện nghĩa vụ của mình, chứ không phải để dạy khiêu vũ.
“Plougastel,” ông ta lặp lại sau bà, không kèm theo tước hiệu, như thể đó là tên của một gã hàng thịt hay thợ làm bánh. Ông ta lấy một cuốn sổ dày từ trên kệ bên phải, mở ra và lật các trang. Đó là một loại danh bạ của khu vực ông ta cai quản. Lát sau, ông ta tìm thấy điều mình cần. “Bá tước de Plougastel, Khách sạn Plougastel, phố Paradis. Có phải đây không?”
“Đúng là như vậy, thưa ông,” bà trả lời, cố giữ sự lịch thiệp nhất có thể trước thái độ thô lỗ sỗ sàng của gã này.
Một khoảng lặng dài trôi qua, trong lúc ông ta chăm chú xem xét những dòng ghi chú bằng bút chì bên cạnh cái tên. Trong vài tuần qua, các khu vực hành chính đã hoạt động một cách có hệ thống hơn nhiều so với những gì người ta tưởng.
“Chồng bà có đi cùng bà không?” ông ta hỏi cộc lốc, mắt vẫn dán vào trang giấy.
“Ngài Bá tước không đi cùng tôi,” bà đáp, nhấn mạnh vào tước hiệu.
“Không đi cùng bà?” Ông ta đột nhiên ngước lên, ném về phía bà một cái nhìn mà trong đó sự nghi ngờ dường như hòa lẫn với vẻ giễu cợt. “Ông ấy đang ở đâu?”
“Ông ấy không ở Paris, thưa ông.”
“À! Có phải ông ta đang ở Coblenz không, bà nghĩ vậy chứ?”
Nữ Bá tước cảm thấy người mình lạnh toát. Có điều gì đó điềm gở trong tất cả chuyện này. Mục đích gì mà các khu vực hành chính lại nắm rõ hành tung của cư dân đến thế? Điều gì đang được chuẩn bị? Bà có cảm giác như đang bị mắc bẫy, bị bắt gọn trong một tấm lưới đã được giăng ra từ trong bóng tối.
“Tôi không biết, thưa ông,” bà nói, giọng không vững.
“Tất nhiên là không rồi.” Ông ta có vẻ khinh khỉnh. “Không quan trọng. Và bà cũng muốn rời Paris? Bà muốn đi đâu?”
“Đến Meudon.”
“Bà đến đó làm gì?”
Máu dồn lên mặt bà. Sự xấc xược của gã thật không thể chịu đựng nổi đối với một người phụ nữ mà cả đời chưa bao giờ biết đến điều gì khác ngoài sự kính trọng tuyệt đối từ cả kẻ dưới lẫn người ngang hàng. Tuy nhiên, nhận ra rằng mình đang đối mặt với những thế lực hoàn toàn mới, bà kiềm chế bản thân, dập tắt sự phẫn nộ và trả lời một cách bình tĩnh.
“Tôi muốn đưa tiểu thư đây, Mlle. de Kercadiou, trở về với chú của cô ấy đang cư ngụ tại đó.”
“Chỉ vậy thôi sao? Ngày khác làm việc đó cũng được, thưa bà. Chuyện này đâu có khẩn cấp.”
“Xin lỗi, thưa ông, với chúng tôi thì việc này rất khẩn cấp.”
“Bà chưa thuyết phục được tôi về điều đó, và các cổng thành bị đóng cửa đối với tất cả những ai không thể chứng minh được những lý do khẩn cấp và thỏa đáng nhất cho việc muốn đi qua. Bà sẽ phải chờ đợi, thưa bà, cho đến khi lệnh hạn chế được dỡ bỏ. Chào buổi tối.”
“Nhưng, thưa ông...”
“Chào buổi tối, thưa bà,” ông ta lặp lại một cách đầy ẩn ý, một lời đuổi khách còn khinh miệt và độc đoán hơn bất kỳ lời “Bà được phép đi” nào của hoàng gia.
Nữ Bá tước cùng Aline đi ra ngoài. Cả hai đều run rẩy vì cơn giận mà sự thận trọng đã thúc giục họ phải kìm nén. Họ leo lên xe ngựa lần nữa, yêu cầu được đưa về nhà.
Sự ngạc nhiên của Rougane chuyển thành nỗi thất vọng khi họ kể cho cậu nghe những gì đã xảy ra. “Tại sao chúng ta không thử đến Tòa thị chính xem sao, thưa bà?” cậu đề nghị.
“Sau chuyện vừa rồi ư? Vô ích thôi. Chúng ta phải chấp nhận ở lại Paris cho đến khi các cổng thành được mở lại.”
“Có lẽ đến lúc đó thì chuyện này chẳng còn quan trọng với chúng ta nữa đâu, thưa bà,” Aline nói.
“Aline!” bà thốt lên đầy kinh hãi.
“Tiểu thư!” Rougane kêu lên cùng tông giọng. Và rồi, vì nhận ra rằng những người bị giam lỏng theo cách này hẳn đang gặp nguy hiểm chưa rõ ràng, nhưng chính vì thế mà càng đáng sợ hơn, cậu bắt đầu vận dụng trí óc. Khi họ gần đến Khách sạn Plougastel một lần nữa, cậu tuyên bố rằng mình đã giải quyết được vấn đề.
“Một tấm hộ chiếu từ bên ngoài cũng có tác dụng tương đương,” cậu thông báo. “Hãy nghe đây, và tin tưởng con. Con sẽ quay lại Meudon ngay lập tức. Cha con sẽ cấp cho con hai tờ giấy phép—một tờ chỉ dành cho mình con, và một tờ cho ba người—từ Meudon đến Paris rồi quay lại Meudon. Con sẽ quay lại Paris với tờ giấy phép của mình, tờ mà sau đó con sẽ phá hủy, và cả ba chúng ta sẽ rời đi cùng nhau, dựa trên tờ giấy phép còn lại, nói rằng chúng ta đến từ Meudon trong ngày. Rốt cuộc thì mọi chuyện cũng khá đơn giản. Nếu con đi ngay bây giờ, con sẽ quay lại đây vào tối nay.”
“Nhưng làm sao con rời đi được?” Aline hỏi.
“Con ư? Chà! Về chuyện đó, đừng lo lắng gì cả. Cha con là Thị trưởng Meudon. Có rất nhiều người biết ông ấy. Con sẽ đến Tòa thị chính và nói với họ sự thật—rằng con bị kẹt ở Paris do lệnh đóng cửa các cổng thành, và rằng cha con đang mong con về nhà tối nay. Họ sẽ cho con qua. Thật là đơn giản.”
Sự tự tin của cậu lại nâng cao tinh thần họ. Mọi chuyện dường như dễ dàng như những gì cậu mô tả.
“Vậy thì hãy để tấm hộ chiếu đó cho bốn người đi, bạn của tôi,” nữ Bá tước cầu khẩn. “Còn Jacques nữa,” bà giải thích, chỉ vào người hầu vừa mới giúp họ bước xuống xe.
Rougane ra đi với niềm tin sẽ sớm quay lại, để lại họ chờ đợi cậu với cùng một niềm tin ấy. Thế nhưng thời gian cứ trôi, đêm đã muộn, đã đến giờ đi ngủ, mà vẫn chẳng thấy bóng dáng cậu quay về.
Họ chờ đợi tới tận nửa đêm, mỗi người vì lợi ích của người kia mà giả vờ vẫn giữ vững niềm tin, mỗi người đều bị xâm chiếm bởi những linh cảm mơ hồ về tai họa, nhưng vẫn cố giết thời gian bằng cách chơi trò tric-trac trong phòng khách lớn, như thể họ chẳng có lấy một mối lo âu nào.
Cuối cùng, khi đồng hồ điểm nửa đêm, nữ Bá tước thở dài và đứng dậy.
“Chắc sẽ là sáng mai thôi,” bà nói, dù chính bà cũng không tin điều đó.
“Tất nhiên rồi,” Aline đồng tình. “Thật sự sẽ là không thể nếu cậu ấy quay lại vào tối nay. Và đi lại vào ngày mai sẽ tốt hơn nhiều. Chuyến đi vào giờ muộn thế này sẽ làm bà mệt mỏi lắm đấy, thưa bà.”
Thế là họ làm bộ trấn an nhau.
Sáng sớm hôm sau, họ bị đánh thức bởi tiếng chuông dồn dập—tiếng chuông báo động của các khu vực hành chính. Đến tai họ sau đó là tiếng trống dồn, và có lúc họ nghe thấy tiếng của một đám đông đang diễu hành. Paris đang trỗi dậy. Muộn hơn nữa là tiếng súng tay vang lên từ phía xa và tiếng đại bác gầm vang dữ dội hơn. Trận chiến đã nổ ra giữa những người của các khu vực và những người của phe Triều đình. Nhân dân vũ trang đã tấn công điện Tuileries. Những tin đồn hoang đường nhất bay khắp mọi hướng, và một số đã lọt đến Khách sạn Plougastel thông qua đám người hầu, nói về trận chiến kinh hoàng tại cung điện, trận chiến mà cuối cùng sẽ kết thúc bằng cuộc thảm sát vô nghĩa đối với tất cả những ai bị vị quân chủ nhu nhược bỏ lại đó, trong khi ông tự đưa mình và gia đình đến dưới sự bảo hộ của Quốc hội. Vô nghĩa cho đến cùng, luôn chọn con đường do những kẻ cố vấn xấu xa chỉ dẫn, ông chỉ chuẩn bị kháng cự cho đến khi nhu cầu kháng cự thực sự nảy sinh, để rồi sau đó ra lệnh đầu hàng, bỏ mặc những người đã đứng về phía mình đến cùng cho một đám đông điên loạn định đoạt.
Và trong khi sự việc đang diễn ra tại điện Tuileries, hai người phụ nữ tại Khách sạn Plougastel vẫn chờ đợi sự trở lại của Rougane, dù giờ đây với hy vọng ngày càng mong manh. Và Rougane đã không quay lại. Sự việc không tỏ ra đơn giản với người cha như với người con. Rougane cha đúng là đã sợ hãi khi phải nhúng tay vào một phi vụ lừa đảo như vậy.
Ông đã đi cùng con trai đến gặp M. de Kercadiou để báo cho ông biết những gì đã xảy ra, và nói thẳng với ông về điều mà con trai mình đề xuất, nhưng bản thân ông không dám thực hiện.
M. de Kercadiou cố gắng thuyết phục ông bằng những lời khẩn cầu, thậm chí là đề nghị hối lộ. Nhưng Rougane vẫn kiên định.
“Thưa ông,” ông nói, “nếu điều đó bị phát hiện—điều chắc chắn sẽ xảy ra—tôi sẽ bị treo cổ. Chưa kể đến việc đó, mặc dù tôi rất lo lắng và muốn làm mọi thứ trong khả năng của mình để phục vụ ông, thì đó vẫn là một sự bội tín mà tôi không thể làm được. Ông đừng bắt tôi phải làm vậy, thưa ông.”
“Nhưng ông nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra?” vị quý tộc nửa tỉnh nửa mê hỏi.
“Đó là chiến tranh,” Rougane nói, kẻ vốn được thông tin đầy đủ như chúng ta đã thấy. “Chiến tranh giữa nhân dân và Triều đình. Tôi rất lấy làm tiếc vì lời cảnh báo của tôi đã đến quá muộn. Nhưng suy cho cùng, tôi không nghĩ ông thực sự cần phải quá lo lắng. Chiến tranh sẽ không nhắm vào phụ nữ.” M. de Kercadiou bám víu vào sự đảm bảo đó để tìm chút an ủi sau khi vị thị trưởng và con trai ông rời đi. Nhưng tận sâu trong tâm trí ông vẫn còn nỗi ám ảnh về việc M. de Plougastel đang dính líu vào. Nếu phe cách mạng cũng nắm được thông tin rõ ràng như vậy thì sao? Và rất có thể là họ đã biết. Những người phụ nữ phạm tội chính trị trước đây đã từng phải chịu tội thay cho đàn ông của mình. Mọi điều đều có thể xảy ra trong một cuộc nổi dậy của quần chúng, và Aline sẽ bị phơi bày cùng với bà de Plougastel.
Cuối đêm đó, khi ông đang ngồi ủ rũ trong thư viện của anh trai mình, chiếc tẩu thuốc mà ông dùng để tìm kiếm sự an ủi đã tắt ngấm giữa những ngón tay, thì có tiếng gõ cửa dồn dập.
Với lão quản gia già của Gavrillac, người ra mở cửa, hiện ra trước ngưỡng cửa là một thanh niên mảnh khảnh trong chiếc áo khoác màu ô liu sẫm, vạt áo dài đến tận bắp chân. Anh đi bốt, mặc quần da hươu, đeo kiếm ngắn, và thắt lưng có dải băng ba màu, trên mũ gắn một huy hiệu ba màu, điều này mang lại cho anh một vẻ ngoài chính thức vô cùng đáng ngại trong mắt lão gia nhân phong kiến, kẻ cũng đang chia sẻ nỗi sợ hãi hiện tại của chủ mình.
“Ông cần gì?” lão hỏi, giọng vừa tôn trọng vừa nghi ngại.
Và rồi một giọng nói đanh gọn khiến lão giật mình.
“Sao, Benoit! Lạy Chúa tôi! Ông hoàn toàn quên tôi rồi sao?”
Với bàn tay run rẩy, ông già nâng cao chiếc đèn lồng đang cầm trên tay để ánh sáng chiếu rõ hơn vào gương mặt gầy gò, rộng miệng kia.
“Cậu Andre!” lão kêu lên. “Cậu Andre!” Và rồi lão nhìn vào dải băng và huy hiệu, rồi ngập ngừng, dường như lúng túng.
Nhưng Andre-Louis đã bước qua ông lão vào tiền sảnh rộng lớn với sàn lát đá cẩm thạch đen trắng.
“Nếu cha đỡ đầu của tôi vẫn chưa ngủ, hãy đưa tôi đến gặp ông ấy. Nếu ông ấy đã ngủ, vẫn cứ đưa tôi đến gặp ông ấy.”
“Ồ, tất nhiên rồi, cậu Andre—và tôi chắc rằng ông ấy sẽ rất vui mừng khi thấy cậu. Không, ông ấy vẫn chưa ngủ đâu. Lối này, cậu Andre; lối này, làm ơn.”
Andre-Louis sau khi quay trở lại, đến Meudon nửa giờ trước, đã đi thẳng đến gặp thị trưởng để có tin tức xác thực về những gì đang xảy ra ở Paris, điều đó sẽ giúp xác nhận hoặc xua tan những tin đồn đáng ngại mà anh gặp phải với tần suất ngày càng tăng khi đến gần thủ đô. Rougane thông báo với anh rằng cuộc nổi dậy sắp xảy ra, rằng các khu vực hành chính đã chiếm được các cổng thành, và không một người nào không được ủy quyền đầy đủ có thể ra vào thành phố.
Andre-Louis cúi đầu, những suy nghĩ hết sức nghiêm trọng. Từ lâu anh đã nhận ra sự nguy hiểm của cuộc cách mạng thứ hai này từ bên trong cuộc cách mạng thứ nhất, điều có thể phá hủy tất cả những gì đã được thực hiện, và trao dây cương quyền lực cho một phe phái đê hèn sẽ nhấn chìm đất nước vào cảnh hỗn loạn. Điều anh lo sợ đang đứng trước nguy cơ xảy ra hơn bao giờ hết. Anh sẽ đi tiếp ngay, ngay đêm đó, để tự mình xem điều gì đang xảy ra.
Và rồi, khi chuẩn bị rời đi, anh quay lại hỏi Rougane liệu M. de Kercadiou có còn ở Meudon không.
“Ông biết ông ấy sao?”
“Ông ấy là cha đỡ đầu của tôi.”
“Cha đỡ đầu của cậu! Và cậu là một nghị viên! Chà, vậy thì cậu có thể chính là người mà ông ấy đang cần.” Và Rougane kể cho anh nghe về nhiệm vụ của con trai mình tại Paris chiều hôm đó và kết quả của nó.
Chẳng cần gì thêm nữa. Việc hai năm trước cha đỡ đầu đã từ chối anh vào nhà vì những lý do nhất định chẳng còn nghĩa lý gì vào lúc này. Anh để chiếc xe ngựa của mình lại quán trọ nhỏ và đi thẳng đến chỗ M. de Kercadiou.
Và M. de Kercadiou, bị giật mình trong giờ phút này bởi sự xuất hiện đột ngột của một người mà ông đang nuôi dưỡng mối bất bình cay đắng, đã chào đón anh bằng những lời lẽ gần như giống hệt những lời ông đã dùng để chào đón anh trong chính căn phòng này vào một dịp tương tự trước đây.
“Ngươi đến đây làm gì?”
“Để phục vụ ông nếu có thể, thưa cha đỡ đầu,” đó là câu trả lời mang tính hòa giải.
Nhưng nó không làm M. de Kercadiou dịu lại. “Ngươi đã đi biền biệt lâu đến thế, ta đã hy vọng ngươi sẽ không quấy rầy ta nữa.”
“Lẽ ra con sẽ không dám làm trái lời ông bây giờ nếu không vì hy vọng rằng con có thể giúp ích gì đó. Con đã gặp Rougane, ngài thị trưởng...”
“Ngươi nói gì về việc không dám làm trái lời ta là sao?”
“Ông đã cấm con vào nhà, thưa ông.”
M. de Kercadiou nhìn anh bất lực.
“Và đó là lý do ngươi không đến gần ta suốt thời gian qua sao?”
“Tất nhiên rồi. Còn lý do nào khác chứ?”
M. de Kercadiou tiếp tục nhìn trân trân. Rồi ông chửi thề trong miệng. Thật khó chịu khi phải đối phó với một kẻ nhất quyết bắt ông phải hiểu mọi điều theo nghĩa đen. Ông đã mong Andre-Louis sẽ đến một cách hối lỗi để thừa nhận sai lầm và cầu xin được đón nhận trở lại. Ông đã nói như vậy.
“Nhưng làm sao con có thể hy vọng rằng ông nói ít hơn những gì ông đã nói, thưa ông? Ông đã rất rõ ràng trong tuyên bố của mình. Những lời hối lỗi nào có thể giúp ích cho con nếu không có ý định sửa đổi? Và con thì không có ý định sửa đổi. Biết đâu chúng ta lại phải cảm thấy biết ơn vì điều đó.”
“Biết ơn?”
“Con là một nghị viên. Con có một số quyền hạn. Con đang quay lại Paris vào thời điểm rất thích hợp. Con có thể phục vụ ông ở nơi Rougane không làm được không? Nhu cầu, thưa ông, có vẻ rất khẩn cấp nếu một nửa những gì con nghi ngờ là sự thật. Aline cần phải được đặt vào nơi an toàn ngay lập tức.”
M. de Kercadiou đầu hàng vô điều kiện. Ông bước tới và nắm lấy tay Andre-Louis.
“Chàng trai của ta,” ông nói, và ông rõ ràng đã rất xúc động, “trong con có một phẩm chất cao quý không thể phủ nhận. Nếu ta có vẻ khắc nghiệt với con lúc đó, là vì ta đang đấu tranh chống lại những khuynh hướng xấu xa của con. Ta muốn giữ con tránh xa con đường chính trị đầy tội lỗi đã đẩy đất nước khốn khổ này vào tình thế tồi tệ như thế này. Kẻ thù ở biên giới; nội chiến sắp bùng phát ngay trong nước. Đó là những gì các người, những kẻ cách mạng, đã gây ra.”
Andre-Louis không tranh luận. Anh chuyển sang chuyện khác.
“Về Aline?” anh hỏi. Và tự trả lời câu hỏi của mình: “Cô ấy đang ở Paris, và phải được đưa ra khỏi đó ngay lập tức, trước khi nơi đó trở thành một lò sát sinh, điều hoàn toàn có thể xảy ra một khi những đam mê đã âm ỉ suốt nhiều tháng qua được phóng thích. Kế hoạch của cậu Rougane trẻ là tốt. Ít nhất, con không thể nghĩ ra kế hoạch nào tốt hơn.”
“Nhưng Rougane cha sẽ không đời nào nghe theo đâu.”
“Ý ông là ông ấy sẽ không làm điều đó với trách nhiệm của riêng mình. Nhưng ông ấy đã đồng ý làm điều đó với trách nhiệm của con. Con đã để lại cho ông ấy một tờ giấy có chữ ký của con, xác nhận rằng giấy thông hành cho Mlle. de Kercadiou đi Paris và trở về được ông ấy cấp theo lệnh của con. Quyền hạn mà con mang theo và đã chứng minh cho ông ấy thấy là đủ để ông ấy biện minh cho việc tuân lệnh con trong chuyện này. Con đã để lại tờ giấy đó với điều kiện là ông ấy chỉ được sử dụng nó trong trường hợp cực kỳ cấp thiết, để bảo vệ bản thân. Đổi lại, ông ấy đã đưa cho con giấy thông hành này.”
“Con đã có nó rồi ư!”
M. de Kercadiou cầm lấy tờ giấy mà Andre-Louis chìa ra. Tay ông run run. Ông đưa tờ giấy lại gần cụm nến đang cháy trên bệ console và nheo đôi mắt cận thị để đọc.
“Nếu ông gửi cái này đến Paris bằng tay cậu Rougane vào sáng mai,” Andre-Louis nói, “Aline sẽ ở đây vào trưa mai. Tất nhiên, không gì có thể làm được vào đêm nay mà không khơi gợi sự nghi ngờ. Đã quá muộn rồi. Và giờ đây, thưa cha đỡ đầu, ông đã biết chính xác lý do tại sao con lại xâm phạm vào nơi này trái với lệnh của ông. Nếu có bất kỳ cách nào khác con có thể phục vụ ông, ông cứ việc nêu tên trong khi con còn ở đây.”
“Nhưng có đấy, Andre. Chẳng phải Rougane đã nói với con rằng còn có những người khác...”
“Ông ấy có nhắc đến bà de Plougastel và người hầu của bà ấy.”
“Vậy thì tại sao...?” M. de Kercadiou ngập ngừng, ánh mắt như đang đặt câu hỏi.
Andre-Louis lắc đầu rất trang nghiêm.
“Điều đó là không thể,” anh nói.
Miệng M. de Kercadiou há hốc vì kinh ngạc. “Không thể!” ông lặp lại. “Nhưng tại sao?”
“Thưa ông, con có thể làm những gì con đang làm cho Aline mà không vi phạm lương tâm. Hơn nữa, vì Aline, con sẵn sàng vi phạm lương tâm của mình để thực hiện điều đó. Nhưng bà de Plougastel lại ở trong một trường hợp hoàn toàn khác. Cả Aline hay bất kỳ ai của cô ấy đều không liên quan đến công việc phản cách mạng, vốn là nguồn gốc thực sự của thảm họa đang đe dọa chúng ta lúc này. Con có thể thu xếp cho cô ấy rời khỏi Paris mà không chút tự trách, tin rằng mình không làm điều gì mà bất kỳ ai có thể chỉ trích, hay điều gì có thể trở thành chủ đề của các cuộc điều tra. Nhưng bà de Plougastel là vợ của Ngài Bá tước de Plougastel, người mà cả thế giới đều biết là một đặc vụ liên lạc giữa Triều đình và phe di cư.”
“Đó không phải là lỗi của bà ấy,” M. de Kercadiou kêu lên đầy sửng sốt.
“Đồng ý. Nhưng bà ấy có thể bị yêu cầu xác minh sự thật rằng bà ấy không phải là một bên trong những mưu đồ này bất cứ lúc nào. Người ta biết bà ấy đã ở Paris hôm nay. Nếu ngày mai người ta tìm kiếm bà ấy và phát hiện ra bà ấy đã đi mất, chắc chắn các cuộc điều tra sẽ được tiến hành, từ đó dẫn đến kết quả là con đã phản bội lại sự tín nhiệm của mình, và lạm dụng quyền hạn để phục vụ mục đích cá nhân. Con hy vọng, thưa ông, ông sẽ hiểu rằng rủi ro là quá lớn để đánh đổi vì lợi ích của một người lạ.”
“Một người lạ?” vị quý tộc trách móc.
“Thực tế là người lạ đối với con,” Andre-Louis nói.
“Nhưng bà ấy không phải người lạ với ta, Andre. Bà ấy là người chị họ và là bạn rất thân thiết, rất được trân trọng của ta. Và, lạy Chúa, những gì con nói chỉ làm tăng thêm sự cấp thiết phải đưa bà ấy ra khỏi Paris. Bà ấy phải được giải cứu, Andre, bằng mọi giá—bà ấy phải được giải cứu! Tại sao chứ, trường hợp của bà ấy còn khẩn cấp hơn Aline gấp bội!”
Ông đứng đó, khẩn cầu trước mặt con đỡ đầu, khác hẳn với vẻ nghiêm nghị của người đàn ông đã chào đón anh lúc mới đến. Mặt ông tái nhợt, tay run run, và những giọt mồ hôi lấm tấm trên trán.
“Thưa cha đỡ đầu, con sẽ làm bất cứ điều gì trong chừng mực hợp lý. Nhưng con không thể làm điều này. Giải cứu bà ấy có thể đồng nghĩa với sự hủy diệt cho Aline và cả ông nữa, cũng như cho chính con.”
“Chúng ta phải chấp nhận rủi ro.”
“Ông tất nhiên có quyền lên tiếng cho bản thân mình.”
“Ồ, và cho cả con nữa, tin ta đi Andre, cho cả con nữa!” Ông tiến lại gần chàng trai trẻ. “Andre, ta khẩn cầu con hãy tin lời ta về điều đó, và hãy lấy giấy phép này cho bà de Plougastel.”
Andre nhìn ông đầy bí ẩn. “Điều này thật kỳ quặc,” anh nói. “Con có những kỷ niệm biết ơn về sự quan tâm của bà ấy dành cho con trong vài ngày hồi con còn là một đứa trẻ, và gần đây hơn ở Paris khi bà ấy cố gắng cải đạo con sang cái mà bà ấy coi là tôn giáo chính trị chân chính. Nhưng con không đánh cược mạng sống của mình vì bà ấy—không, cả mạng sống của ông, hay của Aline nữa.”
“À! Nhưng, Andre...”
“Đó là lời cuối của con, thưa ông. Trời đang muộn dần, và con muốn được ngủ ở Paris.”
“Không, không! Đợi đã!” Vị chúa tể Gavrillac đang biểu lộ những dấu hiệu đau khổ khôn tả.
Sự kiên trì này, và hơn thế nữa, cái cách điên cuồng của nó, có điều gì đó thật vô lý khiến Andre không thể không giả định rằng một động cơ đen tối và bí ẩn nào đó ẩn giấu đằng sau.
“Con phải làm sao?” anh lặp lại. “Tại sao con phải làm? Lý do của ông là gì, thưa ông?”
“Andre, lý do của ta là vô cùng to lớn.”
“Làm ơn cho phép con là người phán xét điều đó.” Thái độ của Andre-Louis gần như ra lệnh.
Yêu cầu đó dường như đẩy M. de Kercadiou vào sự tuyệt vọng. Ông đi đi lại lại trong phòng, hai tay chắp chặt sau lưng, trán nhăn lại. Cuối cùng, ông đứng lại trước mặt con đỡ đầu.
“Con không thể tin lời ta rằng những lý do này là có thật sao?” ông kêu lên trong đau đớn.
“Trong một vấn đề như thế này—một vấn đề có thể liên quan đến cái đầu của con? Ồ, thưa ông, điều đó có hợp lý không?”
“Ta sẽ vi phạm lời danh dự, lời thề của ta nếu ta nói với con.” M. de Kercadiou quay đi, vặn vẹo đôi bàn tay, tình trạng của ông trông thật đáng thương; rồi lại quay sang Andre. “Nhưng trong tình thế cực kỳ cấp bách này, trong tình thế tuyệt vọng này, và vì con cứ khăng khăng một cách không khoan nhượng, ta sẽ phải nói cho con biết. Lạy Chúa phù hộ ta, ta không còn lựa chọn nào khác. Bà ấy sẽ nhận ra điều đó khi bà ấy biết. Andre, con trai ta...” Ông lại dừng lại, một người đàn ông đầy sợ hãi. Ông đặt một tay lên vai con đỡ đầu, và trước sự kinh ngạc ngày càng tăng của Andre-Louis, anh nhận ra rằng phía sau đôi mắt cận thị nhợt nhạt đó là một màn sương của những giọt nước mắt. “Bà de Plougastel là mẹ của con.”
Một khoảng lặng dài nối tiếp, utter silence. Điều mà anh được nghe không thể hiểu ngay lập tức. Khi sự hiểu biết cuối cùng cũng đến, bản năng đầu tiên của Andre-Louis là kêu lên. Nhưng anh đã làm chủ được bản thân, và đóng vai một người theo phái Khắc kỷ. Anh luôn phải đóng một vai nào đó. Đó là bản chất của anh. Và anh vẫn trung thành với bản chất của mình ngay cả trong khoảnh khắc tối thượng này. Anh tiếp tục im lặng cho đến khi, tuân theo bản năng kịch tính kỳ quặc đó, anh có thể tin tưởng mình nói mà không bị cảm xúc chi phối. “Con hiểu,” anh nói, cuối cùng, một cách hoàn toàn bình thản.
Tâm trí anh đang quay ngược về quá khứ. Anh nhanh chóng xem lại những ký ức của mình về bà de Plougastel, sự quan tâm đặc biệt dù rời rạc của bà dành cho anh, sự pha trộn kỳ lạ giữa tình cảm và nỗi buồn thầm kín mà thái độ của bà đối với anh luôn thể hiện, và cuối cùng anh đã hiểu rất nhiều điều mà trước đây vẫn khiến anh tò mò.
“Con hiểu,” anh lại nói; rồi thêm vào, “Tất nhiên, bất kỳ ai trừ một kẻ ngốc hẳn đã đoán ra điều đó từ lâu rồi.”
Chính M. de Kercadiou là người kêu lên, M. de Kercadiou là người lùi lại như thể bị giáng một đòn.
“Lạy Chúa, Andre, con được làm bằng gì vậy? Con có thể đón nhận một thông báo như vậy theo cách này sao?”
“Và ông muốn con đón nhận nó theo cách nào? Có nên ngạc nhiên khi phát hiện ra mình có một người mẹ? Suy cho cùng, một người mẹ là điều kiện không thể thiếu để một người được sinh ra.”
Anh đột ngột ngồi xuống để che giấu sự thật quá rõ ràng là chân anh đang run rẩy. Anh rút chiếc khăn tay ra khỏi túi để lau trán, nơi đã trở nên ẩm ướt. Và rồi, hoàn toàn bất ngờ, anh thấy mình đang khóc.
Trước cảnh những giọt nước mắt âm thầm lăn dài trên khuôn mặt đã trở nên tái nhợt đó, M. de Kercadiou vội vã tiến lại gần anh. Ông ngồi xuống bên cạnh và khoác tay một cách âu yếm lên vai anh.
“Andre, chàng trai tội nghiệp của ta,” ông lầm bầm. “Ta... ta đã quá ngu ngốc khi nghĩ rằng con không có trái tim. Con đã đánh lừa ta bằng vẻ ngoài giả tạo đáng ghét đó, và giờ ta mới thấy... ta mới thấy...” Ông không chắc mình nhìn thấy điều gì, hoặc có lẽ ông ngần ngại diễn đạt điều đó.
“Đó không là gì cả, thưa ông. Con đã quá mệt mỏi, và... và con bị cảm lạnh.” Và rồi, thấy vai diễn quá sức mình, anh đột ngột từ bỏ, hoàn toàn trút bỏ mọi sự giả tạo. “Tại sao... tại sao lại có tất cả sự bí ẩn này?” anh hỏi. “Có phải người ta dự định rằng con sẽ không bao giờ biết được?”
“Đúng thế, Andre. Nó... nó buộc phải như vậy, vì sự thận trọng.”
“Nhưng tại sao? Hãy hoàn tất sự tin tưởng của ông đi, thưa ông. Chắc chắn ông không thể dừng lại ở đó. Đã nói với con nhiều như vậy, ông phải nói cho con biết tất cả.”
“Lý do, con trai ạ, là con được sinh ra khoảng ba năm sau cuộc hôn nhân của mẹ con với M. de Plougastel, khoảng mười tám tháng sau khi M. de Plougastel đi tòng quân, và khoảng bốn tháng trước khi ông ấy trở về với vợ mình. Đó là vấn đề mà M. de Plougastel chưa bao giờ nghi ngờ, và vì những lý do gia đình quan trọng nhất, không bao giờ được phép nghi ngờ. Đó là lý do tại sao sự bí mật tuyệt đối được duy trì. Đó là lý do tại sao không ai được phép biết. Mẹ con đã đến Brittany từ sớm, và dưới một cái tên giả, bà đã trải qua vài tháng tại làng Moreau. Chính khi ở đó, con đã được sinh ra.”
Andre-Louis suy ngẫm điều đó trong tâm trí. Anh đã lau khô nước mắt. Và giờ ngồi cứng đờ và điềm tĩnh.
“Khi ông nói rằng không ai được phép biết, tất nhiên ông đang nói với con rằng chính ông, thưa ông...”
“Ồ, lạy Chúa, không!” Sự phủ nhận đến trong một sự bùng nổ dữ dội. M. de Kercadiou bật dậy khỏi chỗ ngồi bên cạnh Andre vì sự dữ dội của cảm xúc. Như thể chính gợi ý đó lấp đầy ông bằng nỗi kinh hoàng. “Ta là người duy nhất khác biết được. Nhưng không phải như con nghĩ đâu, Andre. Con không thể tưởng tượng rằng ta sẽ nói dối con, rằng ta sẽ phủ nhận con nếu con là con trai của ta chứ?”
“Nếu ông nói rằng con không phải, thưa ông, thì thế là đủ.”
“Con không phải. Ta là chị họ của Therese và cũng là, như bà ấy biết rõ, người bạn chân thành nhất của bà ấy. Bà ấy biết mình có thể tin tưởng ta; và chính ta là người bà ấy đến tìm sự giúp đỡ trong tình thế cùng cực. Một lần, nhiều năm trước, ta đã muốn cưới bà ấy. Nhưng, tất nhiên, ta không phải kiểu người mà một người phụ nữ có thể yêu. Tuy nhiên, bà ấy tin tưởng vào tình yêu của ta dành cho bà ấy, và ta đã giữ trọn lòng tin của bà ấy.”
“Vậy thì, ai là cha của con?”
“Ta không biết. Bà ấy chưa bao giờ nói với ta. Đó là bí mật của bà ấy, và ta không tò mò. Đó không phải là bản tính của ta, Andre.”
Andre-Louis đứng dậy, và lặng lẽ đối mặt với M. de Kercadiou.
“Con tin ta chứ, Andre.”
“Tất nhiên, thưa ông; và con tiếc, con tiếc vì con không phải là con trai của ông.”
M. de Kercadiou nắm chặt tay con đỡ đầu một cách co thắt, và giữ nó trong một khoảnh khắc mà không nói một lời nào. Rồi khi họ lại rời nhau ra:
“Và giờ đây, con sẽ làm gì, Andre?” ông hỏi. “Giờ khi con đã biết?”
Andre-Louis đứng một lúc, suy nghĩ, rồi bật cười. Tình huống này cũng có những mặt hài hước của nó. Anh giải thích điều đó.
“Kiến thức này sẽ tạo ra sự khác biệt gì? Liệu lòng hiếu thảo có được sinh ra chỉ bằng việc công bố một mối quan hệ? Liệu con có phải đánh cược mạng sống của mình vì thiếu thận trọng thay cho một người mẹ vô cùng thận trọng đến mức bà ấy không có ý định bao giờ tiết lộ mình? Sự khám phá này dựa trên cơ may thuần túy, dựa trên sự đổ xí ngầu của Định mệnh. Liệu điều đó có cân nhắc với con không?”
“Quyết định nằm ở con, Andre.”
“Không, điều đó vượt quá khả năng của con. Ai có thể quyết định thì cứ quyết định, con thì không thể.”
“Ý con là bây giờ con vẫn từ chối sao?”
“Ý con là con đồng ý. Vì con không thể quyết định mình nên làm gì, nên chỉ còn lại việc con phải làm những gì một người con nên làm. Thật lố bịch; nhưng cuộc sống vốn dĩ là lố bịch.”
“Con sẽ không bao giờ, không bao giờ hối hận về điều đó.”
“Con hy vọng thế,” Andre nói. “Nhưng con nghĩ rất có khả năng con sẽ hối hận. Và giờ, tốt hơn hết con nên gặp lại Rougane ngay lập tức, và lấy từ ông ấy hai giấy phép còn lại. Sau đó có lẽ tốt nhất là con sẽ tự mang chúng đến Paris vào sáng mai. Nếu ông cho con một chỗ ngủ, thưa ông, con sẽ rất biết ơn. Con... con thú thật rằng con khó lòng làm thêm được gì trong đêm nay.”