Dù trong xã hội nào, thời đại nào, ý thức châm biếm và hài hước của con người vẫn đi đôi với cuộc sống.

Nếu chúng ta có thể nói rằng lịch sử tâm tư của loài người là những tiếng khóc lóc, tiếng rên than chồng chất lên nhau, đúc kết thành chuỗi khổ đau miên viễn trên dòng thời gian, thì chúng ta cũng có thể thấy bên cạnh tiếng rên than, khóc lóc ấy, lịch sử tâm tư loài người cũng là một chuỗi cười dài, dài đến vô tận. Chuỗi cười ấy tiếp nối nhau từ thế hệ này sang thế hệ khác, và không ai có thể tưởng tượng được đến bao giờ mới dứt.

Như vậy, con người sống để mà khóc, và cũng để mà cười, cười trên bất luận hình thái nào. Khóc khi thấy cuộc đời gieo vào tâm tư những thổn thức, buồn đau. Cười khi thấy cuộc đời đã diễn qua trước mặt họ những trò mỉa mai, chua chát.

Ý thức châm biếm, hài hước của con người thoát thai từ những chuỗi cười ấy.

Ở đây, chúng ta không nói đến tiếng cười của một cá nhân, cũng không nói đến tiếng cười của một thế hệ, mà nói đến mội chuỗi cười miên man bất tận của một dân tộc, của lớp người bình dân đã trải qua từ vạn kỷ. Tiếng cười ấy biểu tượng một sức sống, một tiềm lực vươn lên chống lại mọi mâu thuẫn của con người trong ý sống.

Xưa nay đã có nhiều người phân định cái cười có hai tính chất : tính chất nô đùa để thích thú thì gọi là hài hước ; tính chất châm biếm để răn đời thì gọi là trào phúng.

Nhà văn Lê-Thanh khi phê bình tập thơ « Tú Mỡ » do nhà sách Cộng-lực xuất bản năm 1942, đã cố gắng phân định cái khác biệt giữa hai tính chất khôi hài và trào phúng như sau :

« Từ trước đến nay, ít nhất trong văn chương, người ta không phân biệt hai thể thơ khôi hài và trào phúng, vì đặc sắc của thể thơ này thường lẫn vào thể khác.

Đặc sắc của thể thơ khôi hài là cái vui, một cái vui phần nhiều thẳng thắn, không phạm sâu đến đối tượng của cái cười.

…Nhà thơ khôi hài tìm tài liệu ở cái ngu xuẩn, cái vô ý thức, cái ngông của người đời ; còn nhà thơ trào phúng tìm tài liệu ngoài những nguồn trên, còn ở những thói xấu, những cái rởm của người.

Nhà thơ khôi hài cười để mà cười. Nhà thơ trào phúng cười để mà sửa chữa. Vì cái mục đích sau này khó đạt hơn, nên những phương tiện nhà thơ dùng phải chặt chẽ hơn.

Lời lẽ khi chua cay, khi mỉa mai. Một chữ dùng không phải là một cỗ xe chở chất cười mà còn là cái bao gói chất độc…

…Tôi nhắc lại sự phân biệt hai thể thơ khôi hài và trào phúng thường không rõ rệt lắm… »

Tuy phân định một ranh giới, nhưng ông Lê-Thanh không dám quả quyết có sự tách biệt rõ ràng.

Theo chúng tôi thì tính chất khôi hài và trào phúng (tức hài hước và châm biếm) đều nằm ở trạng thái bất mãn về những mâu thuẫn trong ý sống. Cả hai đều là năng lực chống đối, chỉ khác nhau ở chỗ tích cực và tiêu cực.

Không có cái cười nào không mang một ý nghĩa – trừ cái cười của những kẻ mất trí.

Khi cái cười đã mang một ý nghĩa nào đó thì không thể bảo là hồn nhiên, là vô tư được. Chúng ta không thể tự nhiên mà cười, nếu không bị một kích thích nào bên ngoài.

Sự kích thích ấy chính là nền tảng của một nhân sinh quan, một ý thức về lẽ sống của cá nhân chúng ta. Ý thức ấy được hòa vào ý thức của kẻ khác. Nếu là thích hợp, chúng ta cảm thấy thích thú. Chúng ta nở một nụ cười tương đắc.

Vậy cái cười là trạng thái biểu lộ sự đồng tình của một nguồn giao cảm, phát xuất từ ý niệm về lẽ sống.

Trên sân khấu, một anh hề đem những cái ngớ ngẩn chọc chúng ta cười. Chúng ta bảo đấy là cái cười hồn nhiên ư ? Không ! Chính cái ngớ ngẩn ấy đã đem đến một ý nghĩa châm biếm nào đó làm thỏa mãn ý thức nhân sinh của chúng ta, và cái cười của chúng ta biểu lộ sự đồng tình với ý nghĩa châm biếm ấy.

Một người say rượu chân đi loạng choạng, thỉnh thoảng vấp ngã gây cho chúng ta một nụ cười. Chúng ta bảo là cái cười của chúng ta hồn nhiên ? Không ! Nụ cười ấy đã nẩy từ trong ý thức so sánh giữa cái đẹp của người tỉnh và cái xấu của người say mà bộc lộ ra ngoài.

Cho nên không có cái cười nào thoát ra ngoài ý sống cả. Đã không thoát ra ngoài ý sống tất nhiên nó phải vì lẽ sống mà có.

Với quan niệm trên, chúng ta có thể kết luận rằng ý thức hài hước châm biếm (khôi hài và trào phúng) cũng chỉ là một, với mục đích bảo vệ nhân sinh quan của cá nhân mình, tức là chống lại mọi hành động, mọi hiện tượng trái với ý muốn của mình, mà mình tự cho là không hợp với lẽ sống. Ý thức ấy đi từ tiêu cực đến tích cực. Tiêu cực khi nó còn ở trong phạm vi hòa hợp với ý thích bên ngoài, tích cực khi nó vượt ra ngoài khuôn khổ thụ động, trở thành chủ động.

Thụ động là tính chất tiêu cực mà chúng ta thường gọi là khôi hài. Chủ động là tính chất tích cực mà được chúng ta gọi là trào phúng.

Trên đây, chúng ta đã xác định tính chất của ý thức hài hước và châm biểm. Nó là hiện tượng của năng lực đấu tranh trong đời sống con người.

Xã hội loài người chứa đầy phức tạp. Nếu chúng đã thừa nhận lẽ sống con người là bao gồm mọi thắc mắc mâu thuẫn, mà lịch sử loài người phải luôn luôn giải quyết bằng đấu tranh thì ý thức hài hước châm biếm là hình thức đấu tranh thấp nhất và dần dần đi đến hình thức đấu tranh bằng vũ lực là hình thức cao nhất.

Chiến tranh loài người có thể tạm chấm dứt trong một giai đoạn nào đó, nhưng trạng thái châm biếm, hài hước vẫn nối tiếp nhau như một sông dài, chảy mãi từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cho nên chúng ta có thể gọi trạng thái châm biếm, hài hước là trạng thái đấu tranh về ý thức, nằm trong sức mạnh tiềm tàng của xã hội loài người, đánh dấu sức sống trong xã hội loài người, và đưa xã hội loài người luôn luôn tiến tới.

Nếu xét về lãnh vực hài hước, châm biếm thì có lẽ sức đấu tranh này phát khởi mạnh nhất trong giới bình dân. Đó là một đặc tính không ai có thể phủ nhận được.

Nhưng tại sao người bình dân lại mang ý thức châm biếm, hài hước ?

Trước nhất, chúng ta thấy mọi cử chỉ chống đối bao giờ cũng bắt nguồn từ ý thức bất mãn, mà người bình dân là lớp người có nhiều bất mãn nhất.

Mặt khác, dù thời đại nào, chế độ nào, luật pháp cũng không thể cấm đoán được cái cười của con người. khi cái cười của con người tự do biểu lộ thì nguồn gốc của hài hước, châm biếm vẫn được tồn tại và phát sinh. Người bình dân vốn là kẻ dễ bị uy hiếp, nên họ rất thích cái phương thức chống đối mà sự tự do tối thiểu con người chưa bị mất.

Với hai yếu tố trên, địa hạt bình dân chính là mảnh đất tốt nhất để cho ý thức châm biếm, hài hước nẩy nở.

Chẳng những trên đất nước Việt-nam, người bình dân thời xưa đã phát huy một truyền thống chống đối với ý thức con người bằng cái cười, mà hầu hết trên mọi quốc gia, dân tộc cũng đều lấy cái cười làm tiêu biểu cho nguồn sống của mình. Bởi vậy, cái cười được con người diễn tả như một năng lực biến ảo của tâm tư, tác động vào cuộc sống loài người không thua gì những vũ khí sắc bén nhất để phá hoại, hoặc chinh phục.

Người ta thường bảo cái khóc và cái cười là hai trạng thái buồn vui trái ngược. Tuy nhiên, đó chỉ là quan niệm thông thường, tách rời trạng thái của tâm tư. Nếu xét về nguồn gốc của tâm tư thì khóc và cười lại là trạng thái hòa hợp. Cả hai đều là biểu tượng của ý thức về nhân sinh mà mục tiêu duy nhất, là chống lại mọi bất mãn của lẽ sống con người.

Cho nên, cái cười và cái khóc đôi lúc cùng chung một ý nghĩa, mà người bình dân thời xưa cũng đã xác nhận quan niệm ấy. Ví dụ :

Ngồi buồn trách lẫn ông xanh,

Khi vui muốn khóc, buồn tênh lại cười.

Như vậy, tiếng cười có thể thay tiếng khóc, và ngược lại tiếng khóc có thể thay tiếng cười trong phạm vi tâm tư diễn biến một cách chua chát, đắng cay.

Tiếng cười trong lãnh vực hài hước, châm biếm của con người thoát thai từ nguồn gốc ấy, cho nên có một tác dụng hòa hợp giữa cái khóc và cái cười, hay nói cách khác, khóc cười vẫn nằm trong một mục đích chung là chống lại mọi bất mãn của mình trước cuộc sống xã hội.

Chúng ta khóc khi buồn rầu và chúng ta cười khi thích thú. Như vậy, buồn rầu và thích thú nằm trong ý thức của cá nhân chúng ta đối với lẽ sống cả.

Trên đây, chúng ta đã thừa nhận đặc tính của người bình dân trong ý thức hài hước, châm biếm, và ý thức ấy phát sinh từ một nhân sinh quan, vậy chúng ta bắt đầu khảo sát từng quan niệm một của người bình dân thời xưa trong địa hạt ấy.