Nếu chúng ta quan niệm xã hội loài người là một bức tranh màu sắc rực rỡ thì những màu sắc ấy chính là những chứng tích của dục vọng con người.

Dục vọng con người không phải chỉ âm thầm nằm trong tâm tưởng mà nó luôn luôn phát hiện ra ngoài bằng màu sắc xã hội.

Sở dĩ ta thấy người bình dân cần cù, quê mùa, mộc mạc là vì con mắt chúng ta đã thấy những màu sắc xa hoa, phù phiếm của xã hội.

Ví như, màu sắc của nhà sư là chiếc áo đà, và chiếc áo đà chỉ có nghĩa tu hành khi trong xã hội có trăm ngàn màu sắc rực rỡ khác đang nổi bật lên.

Cũng như, nếu bên cạnh xã hội bình dân không có những cảnh xa hoa, phù phiếm thì xã hội bình dân chẳng còn nằm trong trạng thái cần cù, chất phác, mộc mạc nữa. Nó sẽ được đồng hóa. Vậy quan niệm người bình dân cần cù, chất phát, mộc mạc chỉ là quan niệm so sánh, quan niệm phân tích trước một bức tranh nhiều màu, mà không có giá trị khen chê.

Nếu đem sự phân tích ấy đặt vào giá trị khen chê thì thật là chuyện lầm lạc. Vì nếu bảo tính chất của họ là tốt đẹp tại sao xã hội loài người không bắt chước mà lại đua đòi theo màu sắc xa hoa, bóng bẩy của thời đại ? Còn nếu bảo tính chất của họ xấu xa, lạc hậu thì tại sao lại xấu xa, lạc hậu, trong lúc sự cần cù chất phác của họ chính là nguồn gốc xây dựng đạo đức con người, nguồn gốc bảo vệ nhân cách, nguồn gốc của nhân sinh tự tại ?

Ở đây chúng ta không đặt vấn đề khen chê mà chỉ tìm hiểu tính chất thôi.

Chính người bình dân Việt-nam thời xưa cũng đã nhận quan điểm của họ trước xã hội loài người. Họ cho cuộc sống loài người nếu xa rời thực chất con người, thì chỉ còn là ngụy tạo, mà những ngụy tạo chẳng bao giờ bền.

Mọi cực đoan trong xã hội đều sớm bị tiêu diệt. Màu sắc càng lòe loẹt càng dễ tàn phai :

Đào thắm thì đào lại phai

Đồ nâu dãi nắng thì mài chẳng đi

Hương thơm càng nức mùi càng mau hết :

Càng thắm thì lại càng phai,

Thoang thoảng hoa lài thì được thơm lâu.

Ý thức như vậy cho nên họ từ chối mọi giá trị của nghệ thuật không chứa đựng tính chất lao động. Nói như thế cũng có nghĩa là họ đứng ra bênh vực tinh thần cần cù, chất phác của họ, mà chỉ riêng họ, con người lao động, mới thấy giá trị của nó. Họ bảo :

Đèn trời đèn sáng bốn phương,

Đèn tôi sáng tỏ đầu giường nhà tôi.

Hoặc : Đèn nhà ai rạng nhà nấy,

Khách qua đường biết đấy là đâu.

Thực vậy, nếu không là một nhà tu thì khó thấy được mục đích cao cả của kẻ vì đạo. Nếu không là người bình dân thì không sao phân tích nổi tâm trạng của kẻ không màng lợi danh.

Đời sống của họ là hoạt động, hoạt động bằng sức làm việc của mình. Kẻ nào đã không dùng hết sức mình trong việc làm kể như chết đi một phần. Họ bảo :

Đời người chỉ một gang tay,

Ai hay ngủ ngày chỉ được nửa gang.

Những kẻ đang ngủ không phải là những kẻ đang sống. Ví như những kẻ ăn không ngồi rồi cũng không phải là những người đang sống. Khi họ phí mất sức làm việc hoặc không dùng sức làm việc để nuôi thân họ kể như họ đang chết. Trong cái khoảng một gang tay ấy, người bình dân đã đem sức lao động để đánh giá giá trị cuộc đời con người.

Quan niệm về cuộc đời họ lại cho rằng đời người chỉ là một thời gian tạm bợ, thì dù có se sua, lòe loẹt đến đâu, lúc chết cũng chẳng được gì. Họ bảo :

Một đời đánh sáp đeo hoa,

Một đời ỉa trịn cũng qua một đời.

Cái tốt và cái xấu của thân xác con người lúc chết vẫn ngang nhau. Giá trị con người không hơn không kém. Vậy thì giá trị con người ở chỗ nào nếu không phải là giá trị lao động, cái mà con người đã dùng nó để tự lực tự cường, để nuôi lấy thân mình, làm lợi cho đồng loại.

Bởi vậy, họ không cho cần cù, chất phác là xấu, là đáng chê. Đời người nếu chưa chết dù phải khổ sở, phiêu bạt điêu linh đến đâu cũng chẳng mất. Họ tự nhủ :

Đừng có chết mất thì thôi,

Kìa như cái cóc bôi vôi lại về.