Họ quan niệm lẽ sống con người hàm chứa những bất công, chênh lệch, mà con người là nạn nhân của xã hội.Họ bảo :

Sự đời lắm chuyện lăng nhăng,

Trăm năm để nỗi bất bằng cho ai… !

Không có một người nào từ lúc bước chân vào ngưỡng cửa đời mình đến lúc bị hủy diệt mà tâm hồn được thỏa mãn. Vậy, theo họ, chênh lệch bất công là việc tất yếu của lẽ sống con người. Chẳng những chỉ có tổ chức xã hội loài người đã mang đến cho tâm tư con người những chênh lệch bất công, mà ngay cả vũ trụ, bộ máy đã sinh ra loài người, cũng đem đến cho loài người những bất công nữa. Đây, họ đã rên than qua sự bất bình đối với tạo vật :

Mưa xuân lác đác vườn đào,

Công anh đắp đất ngăn rào trồng hoa.

Ai làm gió táp mưa sa,

Cho cây anh đổ, cho hoa anh tàn.

Hoặc : Ngồi buồn trách lẫn ông xanh,

Khi vui muốn khóc, buồn tanh lại cười.

Kiếp sau xin chớ làm người,

Làm cây thông đứng giữa trời mà reo.

Vũ trụ không bao giờ chiều lòng người ! Vũ trụ đã đem đến cho lòng người những hờn trách, vậy thì con người có nên hờn trách xã hội loài người, hoặc nổi loạn để biến cải xã hội loài người chăng ?

Đó chính là công việc của nhà tư tưởng học từ xưa đến nay đã bàn cãi rất nhiều.

Các nhà tư tưởng học đã đem đến cho nhân loại những ngọn đuốc soi đường, rọi vào những nẻo u minh của vũ trụ để dắt nhân loại ra khỏi cái hố thẳm ấy.

Tuy nhiên, càng thăm dò vũ trụ, càng cải biến xã hội, loài người vẫn chưa sao thoát khỏi ra ngoài guồng máy chi phối của vũ trụ được.

Chúng ta than thở cho rằng xã hội loài người mang đầy chênh lệch và bất công chăng ? Nếu không, tại sao chúng ta lại hờn trách vũ trụ ?

Thực ra, tâm tư con người là cái thước đo. Mọi chênh lệch bất công đều phản ứng về tâm tư con người. Tiếng rên than của con người chính là biểu hiện của trạng thái ấy. Con người đã rên than vũ trụ, tất nhiên vũ trụ đã có sự chênh lệch bất công đối với họ !

Nhưng tại sao vũ trụ lại chênh lệch bất công với loài người ? Điều này, nếu chúng ta xét về năng lực tạo hóa thì chúng ta có một quan điểm khác. Tạo hóa không phải chênh lệch, bất công riêng với loài người mà chung cho cả vạn hữu. Vạn hữu cần có sự chênh lệch ấy để biến động tạo thành không gian thời gian, tác thành quy luật thiên nhiên. Nếu không có cái nắng dữ dội của mùa hạ làm gì có cái mưa dầm lạnh lẽo của mùa đông ? Nếu không có những cảnh trời đêm tịch mịch, làm gì có cảnh vui nhộn lúc ban ngày. Vậy thì cái chênh lệch của thiên nhiên chỉ là những quy luật cấu tạo những yếu tố biến động vạn hữu. Nó phát xuất tự nhiên, do sức mâu thuẫn thăng bằng của vạn hữu.

Nếu đặt những biến động này ra ngoài tư tưởng con người thì vũ trụ không có gì chênh lệch bất công cả, bởi vì mọi chênh lệch ấy chỉ là hiện tượng để tiến đến chỗ dung hòa. Nếu chúng ta có những ngày mưa lầy lội thì chúng ta lại có những ngày nắng ráo, khô khan. Nếu chúng ta nhìn thấy những cơn dông tố hãi hùng, thì chúng ta cũng lại được chiêm ngưỡng những cảnh bình minh của khung trời bao la, bát ngát. Nếu chúng ta mến tiếc những cánh hoa tàn rơi rã, thì chúng ta cũng cảm khoái trước những mầm non hơ hớ đang vươn lên. Vậy, cái chênh lệch của vũ trụ không phải là cái bất công.

Những gì chúng ta gọi là bất công chẳng qua do tư tưởng con người mà có. Tâm tư chúng ta khi hòa hợp với cảnh giới, ý thức cá nhân len lỏi vào, gợi cho lòng chúng ta những cảm giác đau buồn, thì ngoại cảnh không làm chúng ta thỏa mãn những tham vọng riêng tư.

Vì vậy, cái bất công của vũ trụ đối với con người chỉ là cảm giác cá nhân trong tâm tư con người mà thôi.

Những câu ca dao của người bình dân thời xưa được chúng ta ghi nhận sau đây đều nằm trong tính chất ấy :

Anh tiếc thay hạt mưa trong rơi xuống đống bùn,

Anh tiếc thay tờ giấy trắng

Để thằng bé cỏn còn con nó vẽ xằng !

Tiếc thay cây quế giữa rừng,

Để cho thằng Mán thằng Mường nó leo.

Ong làm mật mà không được ăn,

Yến làm tổ mà không được ở.

Những tâm tư ấy phát xuất từ bất công của xã hội loài người liên tưởng đến tính chất bất công của vũ trụ. Thực ra, sự chênh lệch của vũ trụ không phải là bất công, bởi vì mọi chênh lệch ấy bao giờ cũng tìm đến chỗ dung hòa.

Nhưng đối với xã hội loài người thì sao ? Con người phiền trách xã hội có phải vì tham vọng cá nhân như đã phiền trách vũ trụ chăng ?

Xã hội loài người cũng là một cá thể trong vũ trụ, và mọi cá thể đều biến động theo qui luật của thiên nhiên, nghĩa là bên trong cũng hàm chứa mọi chênh lệch và mâu thuẫn để diễn biến. Tuy nhiên, khác vơi sự cấu tạo của vũ trụ, nếu vũ trụ cấu tạo bằng một quy luật chung cho muôn loài vạn vật, thì xã hội loài người lại cấu tạo riêng do ý thức con người tạo thành. Bởi vậy xã hội loài người là sản phẩm của ý thức con người nằm trong quy luật chung của vũ trụ. Khi đã cộng phần ý thức con người vào đấy, tất nhiên không tránh khỏi những tham vọng cá nhân, biến tổ chức xã hội thành công cụ bảo vệ quyền lợi cho một lớp người. Do đó mà xã hội loài người có những bất công, đàn áp khác với mọi chênh lệch trong vũ trụ. Mọi chênh lệch của vũ trụ luôn luôn hướng vào trạng thái dung hòa để giải quyết mâu thuẫn, thì mọi chênh lệch của xã hội, vì ý thức tham vọng của con người, nên đi ngược lại qui luật của vũ trụ, cản trở sức dung hòa mâu thuẫn, tạo cho xã hội cán cân chênh lệch mỗi ngày một nghiêng thêm, do đó ý thức tranh chấp mỗi ngày một khốc liệt, tàn ác.

Tâm tư đau khổ của con người, của lớp người bình dân chính là phản ứng của tính chất chênh lệch, bất công ấy. Đây chúng ta nghe họ than thở :

Cha đời cái áo rách này,

Mất chúng, mất bạn vì mày, áo ơi !

Còn gì đau khổ hơn, khi xã hội loài người đem đạo lý ra bảo vệ nhân cách con người, bảo vệ đời sống con người, nhưng rồi cũng do tổ chức xã hội ấy lại biến con người thành một hố sâu chia rẽ, mà tình thương không còn là thần tượng của lẽ sống nữa.

Em thời trướng gấm quần là,

Chị thời tan tác như hoa giữa đường.

Em ngã thì chị phải nưng,

Đến khi chị ngã em bưng miệng cười !

Chính những chênh lệch bất công như vậy đã gieo vào tâm tư con người những đau khổ. Mà sự đau khổ của họ chính là ý thức phản đối để tìm đến trạng thái dung hợp, thăng bằng theo quy luật thiên nhiên trong vũ trụ.

Phần nhiều sự chênh lệch phát xuất do trạng thái giàu nghèo. Bởi vậy trong ca dao Việt Nam phản ánh nhiều nhất về tính chất ấy. Ví dụ :

Hèn mà làm bạn với sang,

Chỗ ngồi chỗ đứng có ngang bao giờ.

Có của thì có mẹ nàng,

Có bạc có vàng thì có kẻ ưa.

Chị là con gái nhà giàu,

Ăn mặc tốt đẹp vào chầu tòa sen.

Em là con gái nhà hèn,

Ăn mặc rách rưới mon men ngoài hè.

Vai mang túi bạc kè kè,

Nói quấy, nói quá, người nghe ầm ầm !

Sự chênh lệch bao giờ cũng đưa đến bất công bởi vì xã hội loài người mang tính chất ảnh hưởng rất nặng mà chúng ta gọi là tính chất ràng buộc và mâu thuẫn.