Con người từ dua nịnh đi đến phản phúc. Kẻ phản phúc là kẻ vong ân, bội nghĩa, chối bỏ lòng chung thủy mà tình cảm con người cho đó là trái đạo.

Sự liên hệ giữa con người trong cuộc sống đem đến những tình thương, những luyến ái, những dây giao cảm. Con người không muốn những yếu tố thiêng liêng ấy bị ruồng rẫy, chối bỏ, khiến cuộc sống loài người trở thành khô khan, vô vị.

Đời người không những chỉ mưu cầu cho lẽ sống vật chất, mà con phải chứa đựng những tình cảm về tinh thần. Bởi vậy, trong lúc chúng ta đem bộ óc kiến tạo xã hội, tìm hiểu cơ năng vũ trụ, sáng chế những phương tiện phục vụ cho cơm áo, thì chúng ta lại cũng đem bộ óc đi tìm ý sống, đem tình cảm rải vào dòng đời, đúc kết thành những chuỗi tâm tư, kiến tạo cho cuộc sống một ngôi nhà tư tưởng. Hai việc làm ấy đi song song với nhau không thể thiếu một.

Tuy nhiên những mâu thuẫn trong cuộc sống loài người luôn luôn là nguồn gốc đem đến cho con người những xáo trộn. Nếu con người cần đem trí khôn để kiến tạo xã hội thì con người vì quyền lợi cá nhân lại đem trí khôn phá phách những sự nghiệp do chính mình đã tác thành. Nếu con người cần đem tâm tư gieo vào lòng đời đúc thành một ngôi nhà lý tưởng của nhân loại, bảo vệ những mối giao cảm về tinh thần, thì chính con người lại vì quyền lợi cá nhân dứt bỏ, phá phách ngôi nhà ấy. Sự mâu thuẫn giữa tác thành và phá phách luôn luôn chống đối nhau. Cho nên, nếu đứng về phương diện cá nhân thì những mâu thuẫn ấy là tất yếu, không có gì đáng nói, nhưng nếu đứng về phương diện tập thể trong xã hội, thì những hành động cá nhân, vị kỷ thật đáng trách. Con người khác với muôn vật, không phải chỉ biết có cá nhân, mà trong cá nhân phải có tập thể, trong tinh thần tự tôn phải có tinh thần bảo vệ xã hội.

Chính vì quan niệm như vậy, người bình dân thời xưa đã chống lại mọi tâm tư và hành động phản phúc, chống lại những kẻ đã vì quyền lợi cá nhân dứt bỏ những cái gì thiêng liêng, cao quý mà đối với tình cảm con người cần phải được bảo tồn trong lẽ sống. Cái thiêng liêng cao quí ấy là tình thương đồng loại.

Những kẻ thiếu tình thương đều bị lớp người bình dân thống trách, như :

Uổng công xúc tép nuôi cò,

Còn ăn mau lớn, cò dò cò bay !

Lẽ sống của loài người, nếu bứt bỏ tình thương thì xã hội sẽ trống rỗng. Nếu cơm áo đã nuôi dưỡng thể xác con người, thì tình thương, sự chung thủy, chính là những món ăn tinh thần đem đến cho loài người ý nghĩa thanh cao của cuộc sống.

Ai đã sống trong nghèo nàn, khổ nhục đều thấy rõ nguồn an ủi của tình thương. Người bình dân rất cần tình thương để mà sống, để chiến đấu với mọi khổ cực của vật chất. Cho nên họ rất ghét những ý thức phản bội, không chung thủy.

Tâm tư của họ đã giãi bày qua những câu ca dao như :

Xưa kia ăn những của chồng,

Kiếm được một đống, đủng đỉnh ăn riêng.

Dây nhờ cây, dây lên cao,

Lên cao dây lại cười sao cây lùn.

Từ ý thức bất mãn những kẻ phản phúc, họ đi đến ý thức phản đối, thóa mạ, như :

Trách người quân tử vô danh,

Chơi hoa rồi lại bẻ cành bán rao.

Tuy rằng ăn ở chùa này,

Tiền lưng gạo bị cúng thầy chùa kia.

Chưa được, khấn bà một trâu,

Được rồi thì có trâu đâu cho bà.

Ý thức bất mãn của người bình dân đối với những kẻ phản phúc, không chung thủy, chính là ý thức bảo vệ tình thương, bảo vệ đạo nghĩa. Đạo nghĩa của họ là đạo nghĩa của con người cần phải có trong phạm vi tình cảm. Bởi vậy, chúng ta không lấy làm lạ, khi tâm hồn họ có những hằn học qua các câu ca dao như :

Mồ cha con bướm trắng,

Mẹ đẻ con ong xanh !

Khen ai uốn lưỡi cho anh nói càn.

Mồ cha con bướm trắng,

Mẹ đẻ con ong vàng,

Khen ai uốn lưỡi cho nàng nói chua.

Công anh bắt tép nuôi cò,

Bây giờ cò lớn, cò dò lên cây.

Biết rằng nông nỗi thế này,

Thì thà đập chết những ngày cò con.

Có tiền vợ vợ chồng chồng,

Hết tiền thì lại chồng đông vợ đoài.

Mồ cha con bướm khôn ngoan,

Hoa thơm bướm đậu, hoa tàn bướm bay.

*

Tóm lại, ý thức mâu thuẫn giữa con người và con người phát xuất từ trạng thái vị kỷ. Lòng vị kỷ của con người biến sinh mọi tính xấu trong đời sống xã hội mà chúng ta vừa lược khảo trên đây. Những tính xấu ấy khi pha trộn vào trình độ xảo quyệt của khối óc, con người tiến dần đến chỗ tinh vi, phát hiện thiên hình vạn trạng.

Qua bài khảo luận trên, chúng ta đã thấy người bình dân cực lực phản đối mọi ý thức vị kỷ. Họ cố đem lại cuộc sống xã hội loài người một trạng thái thăng bằng, dùng tình thương làm nòng cốt cho lẽ sống. Cho nên tất cả những gì chênh lệch ra ngoài, làm tổn thương đến tình cảm con người đều bị họ đả kích, chê bai, châm biếm. Mà đó cũng chính là nhân sinh quan của họ.