Tại sao con người lại giả dối ?

Thật chẳng có gì khó hiểu. Nó chỉ là sản phẩm của khối óc, do trí thông minh của con người mà ra. Vũ trụ tạo cho con người một năng lực hiểu biết để làm chủ muôn vật trên quả đất, nhưng vũ trụ lại bắt con người phải sống trong vòng định luật của thiên nhiên, nghĩa là phải tranh đấu tự tồn, do đó, khối óc con người phải lệ thuộc vào cuộc sống con người. Khi đã lệ thuộc vào cuộc sống, khối óc trở nên phức tạp. Nếu có những kẻ dùng thông minh hiểu biết của mình để khai phá, tìm hiểu cơ năng vũ trụ, giúp cho đời sống có đủ tiện nghi, sung túc, thì họ lại dùng nó đi lừa gạt đồng loại, tranh đoạt lẽ sống thường ngày. Vậy giả dối là năng lực của khối óc, tranh đấu cho tính chất vị kỷ. Nó cũng là sự cọ xát về khả năng khôn ngoan của bộ óc, biến cuộc sống con người thành đấu trường. Nếu con người không vị kỷ thì chẳng cần giả dối để làm gì. Mà đã có người giả dối tất kẻ khác bắt buộc phải đề phòng. Trình độ giả dối con người lại không đứng yên một chỗ, nó tiến triển theo sự khôn ngoan của khối óc con người tùy từng thời đại.

Người bình dân thời xưa tuy sống trong hiền lành, chất phác, sự giả dối không sâu sắc như ở thế hệ chúng ta, tuy nhiên, khi bộ óc con người đã lệ thuộc vào lẽ sống, tâm tư con người đã phát khởi từ lòng vị kỷ thì dù thời đại nào, thế hệ nào, tính chất giả dối vẫn là điều để cho loài người phải xót xa, thống khổ, hờn trách.

Đây, chúng ta thử nhìn vào trạng thái nghi hoặc của họ :

Dò sông dò bể dễ dò,

Nào ai lấy thước mà đo lòng người.

Lòng người thăm thẳm mù khơi,

Không bờ, không bến biết nơi nào dò.

Chính người xưa cũng đã tìm thấy trong thâm tâm con người như một đại dương mù mịt. Nhưng đại dương còn có đáy, bộ óc con người còn có thể khám phá được, còn lòng người thì u tối, không biết chiều sâu bao nhiêu, đến nỗi bộ óc con người cũng đành thúc thủ.

Nói như thế cũng có nghĩa là người bình dân đã cho ta thấy bộ óc con người có thể khám phá cơ năng vũ trụ, nhưng không thể khám phá cơ năng của khối óc, bởi vì lòng người chính là hiện tượng cơ năng của khối óc. Đem khối óc khám phá khối óc là điều không thể làm được. Túi khôn con người là một hiện tượng « ma quái » luôn luôn chui vào bề sâu của « đáy huyệt » vô hình. Ở đấy nó biến hóa thiên hình vạn trạng, mà loài người càng theo đuổi nó thì nó càng tỏ ra một năng lực phi thường, để rồi không còn ai hiểu được nó là cái gì, hình dáng ra sao nữa ? Chúng ta chỉ còn thấy ở con người những hình hài giả tượng, mà từ trước đến nay chúng ta phải luôn luôn đi tìm chân tướng đích thực của nó.

Những gì chúng ta than phiền, trách móc, oán ghét giữa con người và con người cũng chỉ vì chúng ta bị lầm lạc hình hài giả tượng ấy. Và đây, là điển hình một lầm lạc :

Mình nói dối ta mình chửa có chồng,

Để ta mang cốm mang hồng sang sêu.

Ta sang mình có chồng rồi,

Để cốm ta mốc, để hồng long tai.

Ngỡ là long một long hai,

Ai ngờ long cả trăm hai quả hồng.

Cái gì buộc con người phải phỉnh phờ, giả dối như vậy nếu không do lòng vị kỷ.

Lòng vị kỷ không thương đến ai cả, chỉ làm sao thỏa mãn được tham vọng cá nhân. Do đó, dù kẻ khác có thiệt thòi mà đem lại quyền lợi cho họ, họ vẫn làm. Từ chỗ mưu cầu quyền lợi cá nhân họ đi đến chỗ giả dối, lừa gạt.

Đây là một diễn biến bắt đầu :

Anh về rẫy vợ anh ra,

Con anh thơ dại thì đà có tôi.

Nhưng đến lúc : Anh đà rẫy vợ anh rồi.

Thì : Con anh thơ dại, mặc trời với anh.

Vì mưu cầu quyền lợi cá nhân mà con người sinh ra tính giả dối, lừa đảo như vậy, cho nên trong cuộc sống con người tự mình bắt buộc phải đề phòng. Họ nghi ngờ tất cả hành động của con người trước lẽ sống. Họ khuyên :

Chớ nghe quân tử ỉ òn,

Mà rồi có lúc ẵm con một mình !

Làm sao không nghi ngờ được khi trí khôn con người càng điêu luyện thì cái bề ngoài con người càng khác biệt với lòng chân thật của họ. Họ cố tình làm cho kẻ khác lầm lạc để họ hưởng lợi. Hình dáng bên ngoài không còn là hình dáng đích thực của con người mà nó trở thành quái tượng của ý thức đấu tranh cơm áo. Chính người xưa cũng đã trông thấy quái tượng ấy xuất hiện một cách đáng sợ mà họ đã vẽ lại trong những câu ca dao như :

Khen ai khéo tạc bình phong,

Bên ngoài long, phụng, trong lòng gạch vôi.

Cái tốt bên ngoài chỉ để che đậy cái xấu bên trong. Con người càng xấu thì lại càng làm bên ngoài thật tốt để kẻ khác lầm lạc không thấy cái xấu của mình. Đó chính là trình độ kỹ thuật của kẻ giả dối dùng để che đậy. Cho nên con người có quyền nghi ngờ và đề phòng :

Nghe anh được lúc bây giờ,

Mai sau trứng nước con thơ ai nhìn ?

Anh đừng rơi nước mắt ớt

Mà đừng rớt nước mắt gừng.

Nhơn duyên ông trời định nửa chừng thì thôi !

Qua mấy câu ca dao ấy chúng ta thấy rõ tâm tư người bình dân thời xưa cũng đã đau đớn với trạng thái giả dối của con người không ít. Bởi vậy, cuộc sống của họ bắt đầu có kinh nghiệm đối phó, như :

Thức đêm mới biết đêm dài,

Ở lâu mới biết ai ai bạc tình.

Thử lòng quân tử mà chơi,

Thử lòng quân tử xem vơi hay đầy.

Mình rằng : « Mình muốn lấy ta ».

Ta đi xuống chợ mua gà xem chân.

Một chân xem cửa xem nhà,

Một chân xem lứa bạn ta thế nào ?

Xấu dao cắt chẳng mỏng gừng,

Đó thương dối dối, đây cũng mừng sơ sơ.

Trên đây là những ý thức của con người bình dân khi phải đương đầu với mọi giả dối trong cuộc sống. Tuy nhiên, họ đã thấy cái gì bên ngoài của con người chỉ là ảo tưởng thì dù có đem kinh nghiệm hiểu biết của họ để đối phó cũng không thể đưa con người trở về hoàn toàn với chân tướng. Cho nên cuộc sống cứ lần lần đẩy con người vào trạng thái gạt gẫm, và chính họ phải bất mãn, phỉ nhổ :

Thói đời hay chọn bề ngoài,

Nào ai, ai đã biết hơn ai nào.

Màn treo, chiếu rách cũng treo,

Hương xông nghi ngút, củi rìu cũng xông.

Trông anh như thể sao mai,

Biết rằng trong có như ngoài hay không ?

Ở xa anh tưởng là tiên,

Lại gần mới biết thuyền quyên lộn chồng.

Và có lúc họ châm biếm :

Bắc thang lên tận cung mây,

Hỏi sao Cuội phải ấp cây cả đời.

Cuội nghe thấy nói Cuội cười,

Bởi hay nói dối, phải ngồi gốc đa.

Hoặc : Ai mà phụ nghĩa quên công,

Thì đeo trăm cánh hoa hồng chẳng thơm.

Hay : Rồng nằm bể cạn phơi râu,

Mấy lời anh nói giấu đầu hở đuôi.

Mướp đắng đã có mạt cưa,

Bố bây hay lừa, đã có mẹ bây.

Nhìn chung qua ca dao, chúng ta thấy rõ người bình dân thời xưa rất bất mãn với trạng thái giả dối trong xã hội loài người. Họ là những nạn nhân bị cuộc sống đa diện của khối óc con người lôi cuốn, mà họ là kẻ bị nhiều phỉnh phờ nhất.