Người bình dân xem cuộc sống con người cũng như mọi sinh vật tồn tại của vạn hữu, không thể đặt ra ngoài quy luật biến dịch của thời gian. Nếu thời gian là yếu tố sinh biệt của vạn hữu thì cuộc sống loài người cũng nằm trong định lệ ấy. Họ bảo :

Đời người chỉ được gang tay,

Những ai ngủ ngày chỉ được nửa gang

Xem đời bằng khoảng thời gian ngắn ngủi như vậy nên họ rất chán ghét những hành vi bạo ngược, sát phạt, tước đoạt giữa con người và con người. Tại sao chúng ta chỉ sống trong cái khoảnh khắc ấy mà chúng ta lại không biết mưu cầu cho chúng ta những gì tươi đẹp hơn ?

Nỗi chán ghét của họ đã bộc lộ qua ý niệm như :

Một đời đánh sáp đeo hoa,

Một đời lây lấc cũng qua một đời !

Họ lấy cái chết định giá cái sống. Bởi vì họ quan niệm chết là hết, không được gì cả

Tuy nhiên, dù lấy cái chết làm đích cho con người, họ không lấy thế làm bi quan, cho thân phận con người là một hiện hữu bi đát như cảm nghĩ của một lớp người trong thế hệ chúng ta ngày nay. Họ thấy phải phấn đấu, phải tự mình đem lại cho con người một cái gì trọn vẹn với ý sống. Vì thế mà họ không đặt đời sống của họ trong ý thức chán đời, yếm thế. Tinh thần tranh đấu của họ rất mạnh mẽ như :

Có thân phải khổ lấy thân.

Không dưng ai dễ mang phần đến cho !

Còn trời, còn nước, còn mây,

Còn ao rau muống, còn đầy chum tương.

Tinh thần tranh đấu của họ đã vươn lên trên ý thức yếm thế của đạo giáo. Nhưng tinh thần ấy cũng không nằm trong trạng thái cướp đoạt, xâu xé một cách táo bạo, ác liệt như những gì chúng ta hiện thấy trong cuộc sống ngày nay. Ý thức tranh đấu của họ là ý thức tranh đấu ôn hòa, xây dựng, tự tồn nằm trong trạng thái chung của vạn hữu, tách bỏ mọi mánh khóe khôn ngoan, xảo quyệt do bộ óc con người nẩy sinh

Vũ trụ tạo ra con người ai cũng như ai. Họ bảo :

Hơn nhau tấm áo manh quần,

Cổi ra bóc trần ai cũng như ai.

Họ từ chối giá trị « tiền định » của con người. Như vậy, con người sở dĩ có khác nhau là do cuộc sống tạo cho họ. Mà cuộc sống tạo cho họ là do ý thức xấu xa của con người không quan niệm đúng với thân phận con người trước lẽ sống. Đáng lẽ những gì khôn ngoan hiểu biết là tài nguyên của nhân loại phải đem dùng vào việc xây dựng xã hội ngày ngày một đẹp thêm, thì họ lại dùng để phụng sự cá nhân, phá hoại xã hội, đưa đến chỗ chênh lệch, bất công

Nếu quan niệm đúng thân phận con người trước lẽ sống, nghĩa là hiểu rõ vũ trụ sinh ra loài người không phải để xâu xé lẫn nhau, chỉ có bộ óc con người đi ngược lại vũ trụ, thì bộ óc con người sẽ trở về đúng với nghĩa sống của nó. Bộ óc con người sẽ thấy trong quãng thời gian ngắn ngủi kia con người sẽ không được gì cả, nếu họ xâu xé nhau, tiêu diệt nhau để nhận lấy cái chết – dù cho cái chết bằng cách nào

Nhưng làm thế nào để bộ óc con người nhận rõ thân phận con người ?

Đó là một điều khó, nhưng không phải không làm được. Sở dĩ con người dần dần xa rời ý thức con người là do sự tiến triển giữa hai lãnh vực đạo học và khoa học không đồng đều. Khoa học và đạo học lúc nào cũng phải thăng bằng, nếu chênh lệch thì cuộc sống con người trở nên bi đát.

Khoa học biểu trưng cho cuộc sống vật chất, đạo học biểu tượng cho cuộc sống tinh thần. Vật chất và tinh thần bao giờ cũng phải cân đối thì đời sống con người mới có nghĩa.

Lấy con người làm ví dụ. Nếu đời sống con người chỉ chú trọng về vật chất mà không chú trọng về tinh thần thì con người họ trở nên độc ác, đê hèn. Nếu kẻ nào chỉ chú trọng về tinh thần mà không chú trọng về vật chất thì đời sống họ sẽ bi quan, yếm thế. Cả hai trạng thái đều bị chênh lệch

Cuộc sống loài người cũng vậy. Những gì loài người khám phá được trong lĩnh vực khoa học, mà chúng ta gọi là văn minh, không thể thay thế cho đạo học được. Cũng như vật chất không thể thay thế cho tinh thần. Chúng ta ngày nay đã bị ánh sáng văn minh vật chất làm áp đảo nguồn văn minh tinh thần mà căn bản của cuộc sống loài người đã để lại. Chúng ta phải thăng bằng hai bên học thuật ấy bằng cách chú trọng về đạo học, nâng cao tinh thần đạo học lên để tránh mọi cực đoan trong lẽ sống.

Nền đạo học của người bình dân không phải là những giáo điều độc tài, uốn nắn tư tưởng con người để phụng sự cho một cá nhân, hay một nhóm người nào trong xã hội. Nó phát xuất từ ý sống thực tiễn, thừa nhận căn nguyên chênh lệch của xã hội và tranh đấu đưa những chênh lệch ấy đến chỗ thăng bằng tự tại