Nếu giả dối là trạng thái biến động của khối óc con người mưu tìm lẽ sống trong phạm vị ích kỷ thì độc ác chính là trạng thái biến động của tình cảm, khi tình cảm bị lẽ sống cám dỗ.

Lòng vị kỷ đưa con người từ thương đến ghét và tiếp tục diễn biến tai hại hơn nữa là độc ác. Vậy độc ác cũng phát xuất từ lòng vị kỷ. Nhưng, khi nói đến độc ác thì chúng ta nghĩ ngay đến lãnh vực tình cảm con người. Bởi vì, nếu không đặt vấn đề tình cảm thì độc ác không còn ý nghĩa nữa.

Vũ trụ sinh ra vạn hữu, nhưng vũ trụ cũng bắt vạn hữu phải gánh chịu những tai ương trong qui luật mâu thuẫn và sinh diệt. Riêng đối với loài người, vũ trụ cũng đem đến những phong ba bão tố, những cảnh chết chóc hãi hùng mà con người phải đem trí óc thông minh để chống lại thiên nhiên, bảo tồn lẽ sống, vậy chúng ta không thể bảo vũ trụ độc ác với loài người, vì đó là qui luật chung cho vạn hữu. Đối với loài vật, các thú dữ lúc nào cũng lăm le tiêu diệt sinh mệnh của loài thú nhỏ hơn để nuôi sống, vậy loài vật cũng không là độc ác, vì đó là qui luật sinh tồn.

Nhưng, khi loài người giết nhau để cướp giật lẽ sống, tranh đoạt nhau để mưu sinh, chúng ta cảm thấy con người độc ác. Tại sao ?

Đó chỉ vì con người tự cho mình là một sinh vật có khối óc thông mình, có một tình cảm tế nhị hơn muôn loài vạn vật. Lẽ ra chúng ta phải dùng khối óc ấy, tình cảm ấy để thương yêu đùm bọc lấy nhau, tổ chức một cuộc sống dựa trên tinh thần tương thân tương trợ, thì chúng ta lại dùng sự thông minh hiểu biết của chúng ta để chém giết lẫn nhau, làm hại lẫn nhau. Đó chính là sự độc ác mà loài người nói đến. Bộ óc con người càng khôn ngoan thì trạng thái độc ác của xã hội loài người càng khốc liệt.

Đem hai cuộc chiến tranh làm ví dụ :

Ngày xưa tuy con người cổ lỗ, dã man, song họ giết nhau chỉ bằng gậy gộ, tầm sát hại không bao nhiêu. Ngày nay chúng ta văn minh hơn, chế ra tàu bay, bom đạn, một tiếng nổ có thể giết hàng loạt người. Như vậy, cái độc ác của loài người không còn nằm trong qui luật sinh diệt của thiên nhiên, mà nằm trong trạng thái tiến triển của khối óc.

Không phải đến ngày nay chúng ta mới thấy yếu tố độc ác của con người nẩy sinh do khối óc mưu đồ việc tranh đoạt mà chính người xưa cũng đã nhận thấy điều đó. Cho nên, họ đã phản ảnh qua ca dao :

Sông sâu còn có kẻ dò,

Lòng người nham hiểm ai đo cho cùng.

Nếu sự giả dối của con người diễn biến qua thiên hình vạn trạng, thì lòng độc ác con người cũng phức tạp vô cùng, không phải chỉ đóng khung trong hành động chém giết, mà nó rải rác bàng bạc trong mọi lãnh vực của cuộc sống.

Ở đây chúng ta thử soát xét qua một số ca dao của người bình dân thời xưa để chứng minh lòng độc ác con người qua mọi lãnh vực ấy.

Trước hết, trong lãnh vực tình yêu, chúng ta thấy :

Con cua anh không sợ, anh sợ con còng,

Người du côn anh không sợ, anh sợ gái hai lòng hại anh.

Lòng độc ác con người không phải lúc nào cũng biểu tượng bằng hung dữ, đôi khi nó ẩn nấp trong những cử chỉ dịu dàng, lả lướt, êm ả, mà con người không sao đề phòng được. Truyện Kiều, Nguyễn Du diễn tả cái độc ác của Hoạn-Thư trong tính chất ghen tương chính là cái độc ác của trường hợp này. Người bình dân tuy hiền lành, chất phác, song không phải vì hiền lành chất phác mà tâm tư họ không tìm thấy những trạng thái độc ác như vậy :

Anh thấy em nhan sắc, anh bắt rùng mình,

Nổi xung gan thì có, thuận nhơn tình thì không.

Thì rõ ràng họ đã có một nhận xét tinh vi về lòng dạ con người. Sự độc ác không thể ẩn núp trong cái đẹp mỹ miều mà làm họ mù quáng được. Ngày nay chúng ta khám phá ra những tư tưởng lạ, như :

Hồng nào hồng chẳng có gai.

Hoặc : Một hai nghiêng nước nghiêng thành,

Sắc đành đòi một, tài đành họa hai. (Kiều)

Mà chúng ta cho là mới mẻ, thì chính là người bình dân thời xưa đã tìm thấy rồi.

Lòng độc ác của con người có lúc lại ẩn núp trong cái vỏ đạo đức, mà người bình dân đã khám phá ra được, như :

Tiếng đồn cha mẹ anh hiền,

Cắn cơm không bể, cắn tiền bể hai.

Hoặc : Ngoài miệng thì niệm Nam-mô,

Trong lòng thì chứa một bồ dao găm.

Những tính xấu có lúc lại liên kết với nhau theo trình độ khôn ngoan của bộ óc con người, ví như trên đây là trường hợp sự độc ác liên kết với sự giả dối, lừa gạt. Cũng như :

Đi lên đi xuống bờ dừa,

Lấy ai có chửa, đổ thừa cho tôi !

Chúng ta không thể nào kể hết những trạng thái ác độc của con người khi nó uốn nắn theo trí khôn hòa vào lẽ sống.

Để kết luận, chúng ta có tể tóm lược một cách đại khái là dù tính cách độc ác thế nào cũng đều phát xuất nơi lòng vị kỷ của con người mà ra. Chính lẽ sống con người đã tạo nên nó và biến nó thành sự mâu thuẫn giữa con người và con người.