Tìm kiếm cuộc sống vĩnh cửu là một trong những chủ đề cổ xưa nhất trong văn chương nhân loại. Epic of Gilamesh (Sử thi Gilgamesh) của người Sumer, được viết cách đây gần 5.000 năm, kể về những chiến công của một chiến binh trong hành trình thực hiện nhiệm vụ cao cả. Trên con đường dài, chàng trải qua bao cuộc phiêu lưu, gặp gỡ nhiều người, trong đó có một người trông giống Noah[1], người từng chứng kiến nạn Đại Hồng Thủy. Mục đích của hành trình dài này là tìm ra bí mật của sự bất tử. Hay như trong Kinh Thánh, Thiên Chúa đuổi Adam và Eva khỏi Vườn địa đàng vì họ đã không nghe lời Chúa và ăn quả của cây trí tuệ. Chúa giận dữ vì họ có thể dùng trí tuệ thu nhận được để trở thành bất tử.

Con người ám ảnh với sự bất tử suốt nhiều thế hệ. Cả một giai đoạn dài trong lịch sử nhân loại, trẻ em thường chết ngay khi chào đời; những bé may mắn sống sót cũng thường phải sống trong cảnh đói khát. Bệnh dịch lan tràn do thời xưa người ta thường vứt thẳng rác trong bếp ra cửa sổ. Việc làm vệ sinh như ngày nay không tồn tại, khiến các làng mạc và thành phố đều bốc mùi xú uế. Bệnh viện, nếu có, cũng chỉ là nơi để người nghèo nằm la liệt chờ chết. Người giàu thì có thầy thuốc riêng. Nhưng người giàu cũng mắc bệnh, còn thầy thuốc riêng của họ không hơn lang băm là mấy. (Một vị thầy thuốc miền trung tây Hoa Kỳ ghi lại nhật ký về các chuyến thăm bệnh nhân mỗi ngày. Ông thú nhận rằng trong chiếc túi đen của mình chỉ có hai món đồ thực sự có tác dụng. Tất cả những thứ còn lại chỉ dùng để lừa bịp. Hai thứ đó là chiếc cưa để cưa chân tay bị thương hoặc nhiễm trùng và morphine để giảm đau khi cưa.)

Năm 1900, tuổi thọ trung bình ở Hoa Kỳ là 49. Nhưng nhờ hai cuộc cách mạng, con số này đã tăng thêm vài thập niên. Thứ nhất là cách mạng vệ sinh, mang đến nước sạch, dọn dẹp sạch sẽ rác rưởi, góp phần loại trừ một số bệnh dịch truyền nhiễm nguy hiểm nhất, giúp tăng thêm 15 năm tuổi thọ.

Thứ hai là cách mạng y tế. Chúng ta tin rằng tổ tiên từng sống với nỗi sợ hãi thường trực trước những căn bệnh cổ xưa (như lao, đậu mùa, sởi, bại liệt, ho gà, vv..). Sau Thế chiến II, chúng đã gần như bị loại trừ nhờ các loại kháng sinh và vắc xin, vậy là tuổi thọ trung bình tăng thêm 10 năm nữa. Trong thời gian này, uy tín của các bệnh viện cũng được cải thiện đáng kể. Chúng thực sự trở thành nơi để cứu chữa người bệnh.

Vậy liệu khoa học hiện đại có thể khám phá bí mật của sự lão hóa để làm chậm lại hay thậm chí ngưng đọng thời gian, giúp tuổi thọ con người tăng lên gần như vô tận?

Đây là câu hỏi đã được đặt ra từ xa xưa, nhưng điều mới mẻ bây giờ là nó đã thu hút được sự chú ý của một số người giàu có nhất hành tinh. Thật vậy, nhiều doanh nhân ở thung lũng Silicon đang ồ ạt đầu tư hàng triệu đô-la để chống lại quá trình lão hóa. Không dừng lại ở việc kết nối thế giới, mục tiêu tiếp theo của họ là một cuộc sống vĩnh cửu. Sergey Brin, nhà đồng sáng lập Google, quyết tâm “chữa lành bệnh chết”. Và công ty Calico do Brin dẫn dắt có thể sẽ chi hàng tỷ đô-la với đối tác là doanh nghiệp dược AbbVie để thực hiện tham vọng trên. Larry Ellison, nhà đồng sáng lập Oracle, nghĩ rằng chấp nhận cái chết là điều “không thể hiểu nổi”. Peter Thiel, nhà đồng sáng lập PayPal, muốn sống đến tuổi thọ khiêm tốn là 120 năm, trong khi nhà tài phiệt Internet người Nga Dmitry Itskov muốn sống đến 10.000 năm. Với sự ủng hộ của những người như Brin cùng các tiến bộ công nghệ, có lẽ một ngày kia, ta sẽ có thể dùng toàn bộ sức mạnh của khoa học hiện đại để giải mã bí mật cổ xưa trên và kéo dài thêm sự sống của con người.

Gần đây, các nhà khoa học đã lật mở được một số bí mật của quá trình lão hóa. Sau nhiều thế kỷ lạc lối, chúng ta đã xây dựng thành công một số lý thuyết triển vọng, đáng tin cậy và có thể kiểm định. Đó là lý thuyết về hạn chế calo, telomerase và gen tuổi thọ.

Trong ba thuyết trên, chỉ có một phương pháp đã được chứng minh là có thể kéo dài tuổi thọ của động vật, có khi đến gấp đôi. Đó là phương pháp hạn chế calo trong khẩu phần ăn của động vật.

Trung bình, các loài vật ăn ít đi 30% calo thì tuổi thọ kéo dài thêm 30%. Điều này đã được chứng minh chắc chắn với tế bào men, sâu bọ, côn trùng, chuột, chó, mèo và linh trưởng. Thực ra, đây là phương pháp kéo dài tuổi thọ duy nhất được giới khoa học toàn cầu chấp thuận thử nghiệm. (Loài quan trọng duy nhất chưa được thử nghiệm là con người.)

Theo thuyết này, động vật trong môi trường hoang dã thường sống trong trạng thái đói khát. Vào thời điểm dồi dào thức ăn, chúng sẽ sinh sản; nhưng khi khó kiếm thức ăn, chúng chuyển sang trạng thái gần giống ngủ đông để bảo toàn năng lượng và sống sót qua thời kỳ này. Động vật được cho ăn ít sẽ kích hoạt trạng thái đáp ứng sinh học thứ hai kể trên và chúng sống lâu hơn.

Tuy nhiên, một vấn đề của phương pháp hạn chế calo là động vật sẽ trở nên lờ đờ, chậm chạp và đánh mất cảm hứng tình dục. Phần lớn con người cũng không hứng thú gì với viễn cảnh phải ăn ít đi 30% calo. Như vậy, ngành công nghiệp dược sẽ phải tìm ra các chất hóa học giúp điều chỉnh quá trình hấp thụ năng lượng, để phương pháp hạn chế calo phát huy ưu điểm nhưng không gây tác dụng phụ đáng ngại.

Gần đây, một chất rất hứa hẹn có tên resveratrol đã được phân lập. Resveratrol có trong rượu vang đỏ, giúp kích hoạt các phân tử sirtuin làm chậm sự oxy hóa - yếu tố cơ bản của quá trình lão hóa - do đó, nó có thể bảo vệ cơ thể khỏi những tổn hại phân tử do lão hóa.

Tôi từng phỏng vấn nhà nghiên cứu ở đại học MIT Leonard P. Guarente, một trong những người đầu tiên chứng minh mối liên quan giữa các chất chống oxy hóa và quá trình lão hóa. Ông rất ngạc nhiên khi thấy một số người cuồng thực phẩm coi các chất trên như một dạng suối nguồn tươi trẻ. Ông nghi ngờ điều đó nhưng để ngỏ khả năng nếu thuốc chữa lão hóa thật sự được tìm ra, thì resveratrol và những hóa chất tương tự có thể đóng vai trò nhất định. Thậm chí ông còn đồng sáng lập công ty có tên Elysium Health (Sức khỏe thiên đường) để nghiên cứu những khả năng này.

Chất thứ hai có thể gây nên lão hóa là telomerase, một loại enzyme giúp điều tiết đồng hồ sinh học con người. Cứ mỗi lần tế bào phân chia, các đầu mút của nhiễm sắc thể, gọi là telomere, đều ngắn lại một chút. Cuối cùng, sau khoảng 50 đến 60 lần phân chia, telomere trở nên cực ngắn rồi biến mất hoàn toàn và nhiễm sắc thể bắt đầu tan rã, các tế bào bắt đầu bước vào giai đoạn lão hóa, không còn hoạt động chính xác nữa. Số lần tế bào có thể phân chia là có giới hạn, gọi là giới hạn Hayflick. (Tôi từng phỏng vấn Tiến sĩ Leonard Hayflick, ông bật cười khi tôi hỏi liệu giới hạn Hayflick có thể bị đảo ngược để giúp ta chữa “bệnh chết” không. Ông tỏ ra cực kỳ hoài nghi. Ông cho biết giới hạn sinh học này là yếu tố cơ bản của quá trình lão hóa nhưng các hệ quả của nó vẫn đang được nghiên cứu và do lão hóa là quá trình sinh hóa phức tạp liên quan đến nhiều phương diện khác nhau, nên chúng ta vẫn còn xa mới có thể điều chỉnh được giới hạn này trên con người.)

Nhà sinh học từng đoạt giải Nobel Elizabeth Blackburn thì lạc quan hơn. Bà nói: “Mọi dấu hiệu, bao gồm cả di truyền học, đều cho thấy có quan hệ nhân quả [giữa telomere] và các tác động tiêu cực của lão hóa.” Bà chỉ ra rằng có mối liên quan trực tiếp giữa telomere bị thu ngắn với một số bệnh. Thí dụ, nếu sở hữu telomere ngắn - nằm ở 1/3 dưới cùng của dân số, xét theo độ dài telomere - thì nguy cơ mắc bệnh tim mạch của bạn tăng thêm 40%. “Sự rút ngắn telomere,” bà kết luận, “có vẻ là thứ đứng sau những bệnh gây chết người, như tim mạch, tiểu đường, ung thư, thậm chí cả Alzheimer.”

Mới đây, giới khoa học thực hiện nhiều thí nghiệm với telomerase, loại enzyme do Blackburn và các cộng sự tìm ra, có chức năng ngăn rút ngắn. Có thể nói, đây là enzyme “làm ngưng đọng đồng hồ”. Khi được “tắm” trong telomerase, tế bào da sẽ phân chia vô hạn, vượt xa giới hạn Hayflick. Tôi từng phỏng vấn tiến sĩ Michael D. West khi ông còn làm việc với công ty Geron. Ông đã thí nghiệm telomerase và tuyên bố mình có thể “bất tử hóa” một tế bào da trong phòng thí nghiệm để nó sống mãi mãi. (Ông đã đưa một động từ mới vào tiếng Anh: “to immortalize – bất tử hóa”.) Tế bào da trong phòng thí nghiệm này có thể phân chia hàng trăm lần, chứ không chỉ 50 hay 60 lần.

Nhưng cần hết sức thận trọng với telomerase, vì tế bào ung thư cũng bất tử và chúng sử dụng telomerase để đạt được sự bất tử đó. Thực tế, một trong những điểm khiến tế bào ung thư khác với tế bào thông thường là chúng sống mãi và phân chia vô hạn, sau cùng sẽ tạo ra khối u giết chết người bệnh. Vì vậy, ung thư có thể là sản phẩm phụ không mong muốn khi sử dụng telomerase.

❀ ❀ ❀

[1] Theo kinh Cựu ước trong Thánh kinh đạo Cơ Đốc giáo, khi Đại Hồng Thủy xảy ra, nhấn chìm thế giới, Noah đã đóng con tàu lớn, cứu loài người và các loài động vật khỏi bị tận diệt. (ND)