Tới đây, ta lại trở về với Olaf Stapledon. Ông hình dung ra Star Maker, nhân vật thần thánh tạo ra và loại bỏ các vũ trụ. Người này như một họa sĩ trên trời, liên tục vẽ ra những vũ trụ mới, chỉnh sửa tính chất của chúng, rồi chuyển sang vũ trụ tiếp theo. Mỗi vũ trụ có những định luật tự nhiên và dạng sống khác nhau.

Star Maker đứng ngoài tất cả các vũ trụ và có thể nhìn chúng một cách tổng thể khi vẽ lên tấm toan đa vũ trụ. Stapledon viết, “Mỗi vũ trụ… được trao tặng một hệ thời gian riêng, sao cho toàn bộ các sự kiện trong mỗi vũ trụ được Star Maker theo dõi không chỉ bằng thời gian của chính vũ trụ đó, mà bằng cả thời gian riêng của cuộc đời ông, tồn tại song song cùng thời gian của các vũ trụ.”

Quan điểm này rất tương đồng với cách lý thuyết dây nhìn nhận đa vũ trụ. Mỗi vũ trụ trong đa vũ trụ là một nghiệm của phương trình dây. Chúng sở hữu những định luật vật lý, hệ thời gian và đơn vị đo lường riêng. Như Stapledon nói, phải ở ngoài thời gian thông thường, ở ngoài mọi vũ trụ, thì mới nhìn được tất cả các bong bóng này cùng lúc.

(Điều này gợi nhớ cách Thánh Augustine nhìn nhận về bản chất của thời gian. Nếu Chúa là đấng toàn năng thì Người sẽ không bị những mối quan tâm trần tục ràng buộc. Nói cách khác, các thần linh chẳng việc gì phải vội vã hoàn thành công việc trước hạn hoặc lên các lịch hẹn. Vì vậy, theo một cách nào đó, Chúa cũng đứng ngoài thời gian. Tương tự, Star Maker và các nhà lý luận lý thuyết dây nhìn vào đám bọt vũ trụ trong đa vũ trụ cũng ở ngoài thời gian.)

Nhưng nếu đám bọt vũ trụ thực sự tồn tại, thì bọt nào là của chúng ta? Điều này làm nổi lên câu hỏi: Có phải vũ trụ của chúng ta do một đấng siêu nhiên thiết kế nên?

Khi xem xét các lực vũ trụ, ta thấy chúng dường như đã được “tinh chỉnh” vừa đủ để giúp sự sống thông minh nảy mầm. Ví dụ, nếu lực hạt nhân mạnh hơn một chút thì hẳn Mặt Trời đã cháy hết từ hàng triệu năm trước. Nếu nó yếu hơn một chút thì Mặt Trời sẽ không bao giờ nóng lên. Trọng lực cũng vậy. Nếu nó mạnh hơn một chút thì Big Crunch hẳn đã xảy ra cách đây mấy tỷ năm. Nếu nó yếu hơn một chút, Big Freeze sẽ xảy ra. Trong cả hai trường hợp, lực hạt nhân và trọng lực đều được “tinh chỉnh” vừa đủ để sinh vật thông minh trên Trái Đất phát triển. Khi xem xét các lực và tham số khác, ta thấy cùng hiện tượng như vậy.

Một số triết lý đã giải thích vì sao những định luật căn bản để nuôi dưỡng sự sống lại nằm trong phạm vi hẹp đến thế.

Đầu tiên là nguyên lý Copernicus[1], cho rằng Trái Đất không hề đặc biệt. Nó chỉ là hạt bụi lang thang vô định trong vũ trụ. Việc các lực tự nhiên đã “tinh chỉnh” vừa đúng mức hoàn toàn chỉ là trùng hợp ngẫu nhiên.

Nguyên lý thứ hai là nguyên lý vị nhân, khẳng định chính sự hiện hữu của chúng ta góp phần đáng kể quyết định loại vũ trụ nào có thể tồn tại. Dạng yếu của nguyên lý vị nhân cho rằng các định luật tự nhiên tạo điều kiện cho sự sống phát triển, bằng chứng là chúng ta đang tồn tại và chiêm nghiệm những định luật đó. Vũ trụ nào cũng tốt như nhau, nhưng chỉ vũ trụ của chúng ta có sinh vật thông minh biết nghĩ tới và viết về điều này. Nhưng dạng mạnh hơn của nguyên lý này thì nói rằng sinh vật thông minh tồn tại là điều khó xảy ra đến mức có lẽ vũ trụ đã bị ép buộc và được thiết kế cho khả năng này.

Nguyên lý Copernicus nói rằng vũ trụ không hề đặc biệt, còn nguyên lý vị nhân lại nói ngược lại. Lạ thay, tuy trái ngược nhau hoàn toàn, nhưng chúng đều tương hợp với vũ trụ mà ta biết.

(Tôi còn nhớ rõ hồi học lớp hai, cô giáo đã giải thích về điều này cho tôi. Cô nói Thiên Chúa yêu Trái Đất đến mức Người xếp nó ở khoảng cách thích hợp so với Mặt Trời. Nếu nó ở quá gần, đại dương sẽ sôi lên. Còn ở quá xa thì đại dương sẽ đóng băng. Chính Chúa đã khiến Trái Đất có khoảng cách thích hợp. Đó là lần đầu tiên tôi được nghe giải thích khoa học theo cách như vậy.)

Để giải quyết vấn đề này mà không cần viện dẫn tôn giáo, chỉ cần nhìn vào các ngoại hành tinh. Hầu hết chúng đều nằm quá gần hoặc quá xa sao mẹ nên không thể có sự sống. Thật may mắn khi chúng ta nằm trong vùng Goldilocks quanh Mặt Trời.

Tương tự, “may mắn” có lẽ cũng là cách giải thích vì sao vũ trụ dường như được tinh chỉnh để sự sống như đã biết xuất hiện, bởi có hàng tỷ vũ trụ song song nhưng chúng không hề được tinh chỉnh để có sự sống, hoàn toàn không có sự sống xuất hiện. Chúng ta là những kẻ may mắn được sống để nói về điều này. Vì vậy, vũ trụ không nhất thiết phải do một đấng cao siêu thiết kế nên. Chúng ta hiện diện và bàn về vấn đề này vì chúng ta sống trong một vũ trụ phù hợp để tạo ra sự sống.

Tuy nhiên, vẫn còn một góc độ khác để tiếp cận vấn đề. Đây là triết lý tôi ưa thích và hiện đang nghiên cứu. Theo đó, có nhiều vũ trụ trong đa vũ trụ, nhưng hầu hết chúng đều không bền vững và cuối cùng sẽ phân rã, mở đường cho một vũ trụ bền vững hơn. Có thể từng có nhiều vũ trụ khác tồn tại trong quá khứ, song chúng đều không tồn tại lâu và đã gộp chung vào vũ trụ chúng ta. Trong bức tranh này, vũ trụ chúng ta sống sót vì nó thuộc loại bền vững nhất.

Như vậy, quan điểm của tôi pha trộn giữa nguyên lý Copernicus và nguyên lý vị nhân. Tôi tin vũ trụ chúng ta không đặc biệt, như đã chỉ ra từ nguyên lý Copernicus, trừ hai đặc tính: nó bền vững và nó phù hợp để tạo ra sự sống như ta biết. Không có vô số vũ trụ song song trôi nổi trong Niết bàn siêu không gian, mà thực ra đa số chúng đều kém bền vững và có lẽ chỉ một số ít sống sót để tạo nên sự sống như chúng ta đang có.

Những lời cuối cùng về lý thuyết dây vẫn chứa được viết. Khi lý thuyết này trở nên hoàn thiện, ta có thể so sánh nó với lượng vật chất tối trong vũ trụ và những tham số miêu tả các hạt hạ nguyên tử để xác định dứt khoát nó có đúng hay không. Nếu đúng, lý thuyết dây cũng sẽ giải đáp được bí ẩn năng lượng tối – loại năng lượng mà giới vật lý cho là một ngày kia sẽ phá hủy vũ trụ. Nếu chúng ta đủ may mắn để phát triển lên thành nền văn minh Cấp IV và có đủ sức khai thác năng lượng ngoại thiên hà, thì lý thuyết dây còn giải thích cách để thoát khỏi cái chết của vũ trụ.

Có lẽ một nhân tài trẻ trung, táo bạo nào đó, sau khi đọc cuốn sách này sẽ có cảm hứng hoàn thiện chương cuối trong lịch sử lý thuyết dây và giải đáp được câu hỏi: Liệu cái chết của vũ trụ có thể đảo ngược được hay không?

❀ ❀ ❀

[1] Đặt theo tên Nicolaus Copernicus, nhà thiên văn học Ba Lan, người khởi xướng thuyết nhật tâm. (ND)