Loài người sẽ khác biệt đến đâu sau hàng ngàn năm nữa? Liệu ta có còn nhận ra loài người sau hàng vạn năm tách biệt gen không?
Câu trả lời có thể được tìm thấy khi ta sử dụng ADN như một chiếc “đồng hồ”. Các nhà sinh học nhận thấy ADN biến đổi gần như theo cùng một tỷ lệ qua các thời đại. Thí dụ, họ hàng tiến hóa gần nhất của chúng ta là loài tinh tinh. Phân tích cho thấy ADN chúng ta khác tinh tinh chừng 4%. Nghiên cứu hóa thạch của tinh tinh và người chỉ ra rằng chúng ta phân hóa với loài này từ khoảng sáu triệu năm trước.
Như vậy, cứ khoảng 1,5 triệu năm, ADN chúng ta lại biến đổi 1%. Đây chỉ là con số xấp xỉ, nhưng hãy xem liệu nó có giúp chúng ta hiểu về ADN của chính mình thời xa xưa hay không.
Giả định tỷ lệ thay đổi 1% trong mỗi 1,5 triệu năm là con số gần như bất biến.
Hãy xem xét người Neanderthal, họ hàng gần nhất của người hiện đại. Phân tích ADN và hóa thạch cho thấy ADN của họ khác chúng ta khoảng 0,5% và chúng ta tách khỏi họ từ khoảng 500.000 đến một triệu năm trước. Kết quả này tương đồng với đồng hồ ADN.
Phân tích người hiện đại, ta thấy hai người được chọn ngẫu nhiên có ADN khác nhau khoảng 0,1%. Đồng hồ ADN lại cho ta thấy các nhánh khác nhau của loài người bắt đầu phần tách khoảng 150.000 năm trước, đúng với thời điểm nguồn gốc con người.
Vậy là với đồng hồ ADN, ta có thể tính toán tương đối chính xác thời điểm con người tách khỏi tinh tinh, người Neanderthal, cũng như các nhánh người khác.
Điều quan trọng là chúng ta có thể áp dụng phương pháp đồng hồ này để có thể tính toán sự khác biệt của loài người trong tương lai khi chúng ta sống phân tán khắp thiên hà và không biến đổi gen quá nhiều. Giả định rằng thời điểm đó ta sống trong nền văn minh Cấp II và có tên lửa đạt vận tốc thấp hơn ánh sáng trong 100.000 năm.
Ngay cả nếu các khu định cư của loài người mất hết liên lạc với nhau thì ADN con người khi đó nhiều khả năng vẫn chỉ khác với chúng ta 0,1%, bằng với độ khác biệt ta thấy hiện nay giữa các cá thể người.
Kết luận là, khi con người đi khắp thiên hà với tốc độ chậm hơn ánh sáng và các nhánh mất liên lạc với nhau, về cơ bản chúng ta vẫn là con người. Ngay cả sau 100.000 năm, khi ta có lẽ đã tạm đạt được tốc độ ánh sáng, tỷ lệ khác biệt giữa con người ở hai khu định cư cũng không lớn hơn so với giữa hai cá thể người trên Trái Đất hiện nay.
Hiện tượng này cũng xảy ra với ngôn ngữ mà ta đang sử dụng. Các nhà khảo cổ và ngôn ngữ học luôn nhận thấy một mô thức lạ lùng khi họ tìm kiếm nguồn gốc ngôn ngữ. Họ phát hiện mỗi ngôn ngữ thường xuyên phân nhánh thành các phương ngữ nhỏ hơn trong quá trình di dân; theo thời gian, các phương ngữ này lại phát triển thành ngôn ngữ mới.
Nếu chúng ta thiết lập một sơ đồ gồm toàn bộ các ngôn ngữ được biết đến trên thế giới và quá trình phân nhánh của chúng, rồi so sánh với sơ đồ các cuộc di dân từ xưa đến nay, ta sẽ thấy lịch sử ngôn ngữ và lịch sử di dân trùng khớp nhau.
Chẳng hạn, Iceland, vốn đã khá tách biệt với châu Âu từ khi khu định cư đầu tiên của người Na Uy được thành lập năm 874, có thể sử dụng làm “phòng thí nghiệm” để thẩm định lý thuyết ngôn ngữ và di truyền này. Tiếng Iceland có quan hệ gần gũi với tiếng Na Uy của thế kỷ thứ chín, pha trộn một chút tiếng Scotland và tiếng Ireland. (Có lẽ do người Viking bắt nhiều người Scotland và Ireland làm nô lệ.) Tiếp theo ta có thể tạo ra đồng hồ ADN và đồng hồ ngôn ngữ để tính toán sơ bộ mức độ thay đổi tại Iceland qua 1.000 năm. Sau một thiên niên kỷ, dấu vết di dân khi xưa vẫn thể hiện rất rõ trong ngôn ngữ của họ.
Có thể ADN và ngôn ngữ của chúng ta quả thực không biến đổi nhiều qua hàng ngàn năm phân tách, vậy còn văn hóa và tín ngưỡng thì sao? Liệu ta có hiểu và cảm thông được với các nền văn hóa khác?
