Gần đây, ngành công nghệ sinh học có bước tiến rất nhanh, với đỉnh điểm là sự xuất hiện của một kỹ thuật mới có tên gọi CRISPR (clustered regularly interspaced short palindromic repeats: nhóm các đoạn xuôi ngược ngắn lặp lại thường xuyên và cách nhau đều đặn). Nhờ CRISPR, việc chỉnh sửa ADN hứa hẹn sẽ rẻ, hiệu quả và chính xác. Trước kia, công nghệ gen rất chậm và thiếu chính xác. Thí dụ, với liệu pháp gien, một “gen tốt” sẽ được đưa vào virus (virus đã được vô hiệu hóa nên không gây hại). Sau đó virus được đưa vào bệnh nhân, nó sẽ lan nhanh khắp các tế bào và “tiêm” vào ADN. Mục đích là ADN sẽ tự lắp vào vị trí thích hợp giữa nhiễm sắc thể, sao cho mã lỗi trong tế bào sẽ được thay bằng gen tốt. Một số bệnh thường gặp xảy ra do một lỗi duy nhất trong ADN, như thiếu máu hồng cầu hình liềm, Tay-Sachs và xơ nang. Phương pháp này được kỳ vọng sẽ sửa được lỗi ADN đó.
Tuy nhiên, kết quả điều trị thường gây thất vọng. Cơ thể người xem virus là kẻ địch nên đã tổ chức phản công, gây ra phản ứng phụ có hại. Thêm nữa, gen tốt cũng thường không tự cấy đúng vào vị trí chính xác. Sau một tai nạn chết người tại Đại học Pennsylvania năm 1999, nhiều thí nghiệm về liệu pháp gen bị hủy bỏ.
Công nghệ CRISPR giúp giải quyết rất nhiều vấn đề phức tạp kể trên. Thật ra, nền tảng công nghệ này đã xuất hiện từ hàng tỷ năm trước. Các nhà khoa học rất ngạc nhiên khi thấy vi khuẩn phát triển cơ chế rất hữu hiệu để chống lại các đợt tấn công của virus. Làm thế nào vi khuẩn lại phát hiện được virus nguy hiểm rồi vô hiệu hóa chúng? Họ nhận ra vi khuẩn làm được vậy vì bên trong chúng có mang một mảnh vật liệu gen của virus. Nhờ mảnh này, vi khuẩn sẽ nhận ra ngay virus xâm nhập. Khi nhận ra chuỗi gen, và sau đó là virus, vi khuẩn sẽ cắt virus ở vị trí chính xác, vô hiệu hóa chúng và ngăn chặn sự nhiễm bệnh.
Các nhà khoa học đã bắt chước được cách này – thay thế thành công trình tự virus bằng các dạng ADN khác rồi đưa vào tế bào đích – và cho ra đời phương pháp “phẫu thuật gen”. CRISPR nhanh chóng thay thế các công nghệ gen cũ, giúp việc chỉnh sửa gen trở nên sạch sẽ, chính xác và nhanh chóng hơn nhiều.
Cuộc cách mạng đưa ngành công nghệ sinh học phát triển như vũ bão. “Nó làm mọi thứ thay đổi hoàn toàn.” Jennifer Doudna, một nhà tiên phong về CRISPR, nhận định. David Weiss thuộc Đại học Emory nói: “Tất cả chỉ diễn ra trong vòng một năm. Thật không thể tin được.”
Hiện nay, một nhóm nghiên cứu ở Viện Hubrecht, Hà Lan, đã công bố họ có thể chỉnh sửa lỗi gen gây bệnh xơ nang. Như vậy, trong tương lai, nhiều chứng bệnh di truyền nan y có thể sẽ được chữa khỏi. Các nhà khoa học hy vọng một số gen của vài dạng ung thư nhất định sẽ được thay thế nhờ công nghệ CRISPR, nhờ đó ngăn chặn được sự phát triển của khối u.
Tuy nhiên, các nhà đạo đức sinh học lại lo ngại nguy cơ công nghệ này bị lạm dụng. Họ đã tổ chức nhiều hội thảo về vấn đề này do còn nhiều tác dụng phụ và sự phức tạp chưa được biết tới, đồng thời đưa ra nhiều khuyến cáo để kìm hãm bước tiến quá nhanh trong nghiên cứu CRISPR. Đặc biệt, họ quan ngại công nghệ này sẽ dẫn tới liệu pháp gen tế bào mầm. (Có hai loại liệu pháp gen: một là liệu pháp tế bào soma, chỉnh sửa các tế bào không phải tế bào sinh dục, đột biến sẽ không kéo sang thế hệ sau; hai là liệu pháp gen tế bào mầm, các thế bào sinh dục bị biến đổi và các thế hệ sau sẽ thừa kế gen biến đổi.) Nếu không được kiểm soát, liệu pháp gen tế bào mầm sẽ làm biến đổi di sản gen của loài người. Nghĩa là khi ta thám hiểm các vì sao thì những nhánh gen mới của con người có thể sẽ phát triển. Quá trình này thường phải mất hàng chục nghìn năm, nhưng công nghệ sinh học có thể thực hiện nó chỉ sau một thế hệ, nếu liệu pháp gen tế bào mầm thành hiện thực.
Tóm lại, giấc mơ chỉnh sửa con người để có thể chinh phục các hành tinh xa xôi của giới nhà văn khoa học viễn tưởng từng bị coi là phi thực tế và kỳ quặc. Nhưng với sự xuất hiện của CRISPR, những giấc mơ “viển vông” đó sẽ không còn bị bỏ qua. Tuy thế, ta vẫn cẩn thận trọng phân tích mọi hệ quả đạo đức từ công nghệ phát triển quá nhanh này.
