Giờ đây theo lối nhỏ ngầm quanh,

Giữa bức tường vây với chốn đành,

Hồn chịu đọa đày; thầy đi trước,

Tôi bước theo sau sát gót nhanh.

“Hỡi bậc uy quyền tối thượng danh!”

Tôi bèn lên tiếng: “Người dẫn lối,

Qua muôn vòng quỹ đạo thanh tinh,

Theo đúng ý Người, xin hãy nói,

Giải đáp lòng con những ước ao.

Những người nằm trong mồ mả đó,

Liệu chúng ta nhìn thấy được nào?

Tất cả nắp mồ đã mở cao,

Chẳng ai canh giữ ở bên ngoài.”

Người bèn đáp lại lời tôi bảo:

“Tất cả mồ màng sẽ khép hoài,

Khi từ Giô-sa-phát trở lại,

Họ mang theo thể xác trần ai,

Mà nay trên thế gian họ bỏ.

Nơi nghĩa trang này tụ hội đây,

Cùng phái Ê-pi-kua muôn thuở,

Họ tin linh hồn chết với thân này.

Nên chẳng bao lâu nữa ở đây,

Cả câu hỏi lẫn niềm mong ước,

Mà con thầm giữ kín trong lòng,

Sẽ được thỏa lòng và đáp đướm.”

Tôi liền thưa: “Hỡi đấng ơn sư,

Con đâu giấu lòng mình trước Chúa,

Chỉ muốn tránh dài dòng, bớt lời,

Bài học xưa Người từng dạy dỗ.”

“Hỡi người Tốt-can! Khách sống đời,

Mà qua thành lửa bước đi chơi,

Lời lẽ khiêm nhường và kín đáo!

Hãy dừng chân tại đây một hồi.

Tiếng nói của nhà ngươi phát thảo

Cho ta hay xứ sở quê nhà,

Là vùng đất cao quý năm nào,

Mà ta có lẽ đã xử quá pha.”

Bỗng từ trong mộ tiếng vọng ra,

Khiến tôi sợ hãi, vội nép mình

Lại gần bên hướng dẫn của ta.

Người bèn bảo: “Sao thế? Quay nhìn!

Kìa Phê-ri-na-ta ở đằng kia!

Hắn đã vùng lên tự bao giờ:

Từ thắt lưng trở lên thấy rõ.”

Mắt tôi đã dán chặt vào kia,

Ngực và trán hắn ngẩng lên cao,

Dường như khinh bỉ cả địa ngục sâu.

Giữa những nấm mồ, thầy đẩy tôi,

Bằng bàn tay không sợ hãi gì,

Cùng lời nhắc nhở: “Lời ăn tiếng nói phải rõ ràng!”

Khi tôi đứng sát chân mộ nàng,

Hắn nhìn tôi một lúc đăm đăm,

Rồi với giọng khinh miệt cất lời:

“Hãy nói xem tổ tiên ngươi là ai?”

Tôi sẵn sàng tuân lệnh, bày ngay,

Chẳng giấu điều gì, kể hết vanh vách.

Hắn liền nhướn mày, tiếng cất thanh:

“Họ vốn là kẻ thù không đội trời chung

Với ta, đảng phái và dòng dõi ta;

Nên hai lần ta đã đánh tơi bời,

Xua đuổi họ đi khắp mọi nơi.”

Tôi đáp: “Dù bị đuổi đi muôn lối,

Họ vẫn tìm đường trở lại thôi;

Đó là nghệ thuật mà phe ông

Chẳng tài nào học được nên đời.”

Rồi từ cái hàm mộ mở toang,

Một bóng hình khác bỗng nhô lên,

Cao tới cằm, ngỡ như đang tựa gối.

Nó ngó quanh quẩn, mắt khát khao

Dò xem có ai đi cùng tôi sao;

Nhưng khi nhận ra ảo tưởng tan tành,

Nó liền khóc lóc, cất lời rành:

“Nếu ngươi qua ngục tối mù sương này,

Nhờ thiên tài cao cả dẫn bày,

Con ta đâu? Sao chẳng thấy cùng bay?”

Tôi liền đáp: “Tôi chẳng tự mình đi,

Chính người đang đợi tôi ở đằng kia

Đã dẫn dắt tôi qua miền đất này;

Có lẽ Quê-đô, con ông, đã khinh khi.”

Tên tuổi hắn tôi đã sớm hay

Qua lời nói và hình thức đoạ đày,

Nên tôi mới đáp rõ ràng rành rẽ.

Hắn bỗng chồm lên, kêu lớn liền:

“Sao cơ! Ngươi nói là ĐÃ CÓ ư?

Nó không còn sống nữa hay sao?

Ánh dương tươi đẹp chẳng rọi vào mắt nó nữa à?”

Rồi thấy tôi chần chừ giây lát chưa đáp ra,

Hắn ngã ngửa ra sau, từ đó chẳng thấy mặt nữa mà.

Trong khi ấy, vị hào kiệt lớn lao

Mà tôi vẫn đứng cạnh bên nào,

Vẫn giữ nét mặt nghiêm nghị năm nào,

Cổ không động, sườn không nao núng.

Hắn tiếp lời câu chuyện lúc đầu:

“Nếu họ,” hắn nói, “học ít hiểu sâu

Về nghệ thuật đó, thì lòng ta đau đớn hơn chiếc giường này.

Nhưng chưa qua năm mươi lần trăng sáng

Của nữ hoàng cai trị chốn này,

Ngươi sẽ rõ cái nặng nề của nghệ thuật đó thay.

Cầu mong ngươi sớm về thế giới thanh bình,

Hãy nói cho ta hay vì cớ gì

Mà trong mọi luật lệ của họ,

Dân chúng lại căm thù dòng họ ta đến thế kia?”

Tôi đáp: “Cuộc tàn sát và trận tơi bời

Đã nhuộm đỏ dòng sông A-bi-a tươi—

Chính vì những điều đó khiến cho

Trong đền thánh chúng ta lời cầu kinh vang dội.”

Hắn thở dài, lắc đầu bối rối,

Rồi cất lời: “Ta chẳng đứng một mình đâu,

Và nếu không có lý do chính đáng

Thì chẳng đời nào ta hùa theo chúng mau;

Nhưng chỉ một mình ta đứng đó,

Khi toàn dân Phơ-lอn-xê định san bằng thành phố,

Chính ta là kẻ duy nhất dám đứng lên ngăn cỗ.”

“Cầu mong dòng họ ông được yên nghỉ ngàn thu,”

Tôi khẩn khoản thỉnh cầu vị ấy,

“Xin giải đáp cho con nút thắt trong lòng đây.

Nếu con nghe không lầm, hình như các vị

Nhìn thấy trước những gì thời gian mang tới,

Nhưng lại chẳng hay biết chuyện hiện tại đời trôi?”

Hắn đáp: “Chúng ta nhìn rõ mồn một

Những sự vật ở tận chốn xa xôi,

Giống như kẻ mắt kém nhìn ngời;

Đấng Tối Cao vẫn ban ơn chiếu rọi cho chừng ấy ánh sáng.

Nhưng khi chúng đến gần hay hiện thực rõ màng,

Thì trí tuệ chúng ta hoàn toàn tăm tối,

Và tình trạng con người các ngươi,

Nếu không nhờ ai mang tin tới, thì nào biết chi.

Từ đó ngươi có thể hiểu suy,

Rằng toàn bộ hiểu biết của chúng ta sẽ tàn phai

Vào khoảnh khắc cánh cửa tương lai khép lại.”

Bấy giờ tôi nhận ra lỗi lầm, lòng ray rứt,

Nên liền nói thêm: “Xin hãy chuyển lời

Đến kẻ vừa ngã xuống kia ơi,

Rằng dòng dõi hắn vẫn còn gắn với cõi đời;

Và hãy cho hắn hay lý do vì sao

Lúc nãy tôi giữ mình im lặng không chào,

Ấy vì tâm trí tôi đang bận suy tư

Về điều nhầm lẫn mà ông vừa giải trừ.”

Nhưng giờ đây tôi nghe thầy gọi lại,

Nên vội vàng khẩn khoản hỏi thêm hoài

Về những linh hồn cùng chịu chung số phận với ngài.

Hắn đáp: “Hơn một ngàn người nằm đây với ta;

Bên trong có Phơ-rê-đê-rích, vị vua đời thứ hai,

Và Đức Hồng Y nữa, còn những người khác thì thôi

Ta không kể.” Nói xong, hắn khuất dạng rồi.

Tôi quay bước trở về bên bậc cổ nhân,

Lòng ngẫm nghĩ về những lời mang điềm gở ngần.

Người tiếp tục bước đi và cất lời hỏi thăm:

“Điều gì khiến trí giác con ngập tràn kinh ngạc thế?”

Tôi đáp lại thắc mắc, và bậc hiền triết liền bảo thế:

“Hãy ghi khắc những điều con vừa nghe vào trí nhớ,

Những điều mang tai họa đến cho con; và hãy nhớ điều này,”

Người vừa giơ cao ngón tay vừa dặn dò đây,

“Khi con đứng trước ánh hào quang dịu hiền ấy,

Nơi đôi mắt sáng soi thấu muôn loài,

Người sẽ bày tỏ cho con hay con đường tương lai đời dài.”

Ngay lập tức người quay chân sang trái;

Chúng tôi rời bức tường, hướng về khoảng giữa tiến hoài

Theo con đường dẫn đến một thung lũng sâu,

Nơi bốc lên làn khói độc từ lâu.