Một trong những bờ đê vững chãi giờ đây mang chúng tôi đi, đắm chìm trong màn sương bốc lên từ dòng suối, bao phủ lấy nó, bảo vệ cả hai bờ và dòng nước khỏi ngọn lửa. Như cách người Flemings dựng đắp những con đê giữa Ghent và Bruges để ngăn chặn đại dương, lo sợ trước những cơn thủy triều dữ dội hướng về phía họ, hay cách người Paduans dựng đê dọc theo sông Brenta để bảo vệ thị trấn và lâu đài của mình, trước khi hơi ấm dịu dàng của mùa xuân lan tỏa trên đỉnh Chiarentana; những con đê ấy cũng được dựng lên, dù không cao hay đồ sộ bằng, bởi chính người thợ đã xây nên những bờ đê ở chốn này. Chúng tôi vẫn chưa rời xa cánh rừng bao nhiêu, đến mức ngoái đầu lại là tôi có thể nhận ra nó, thì chúng tôi gặp một toán linh hồn đang đi dọc bờ đê.

Mỗi người trong số họ nhìn chúng tôi, như cách người ta nhìn nhau dưới ánh trăng non lúc hoàng hôn, và họ nheo mắt nhìn chúng tôi chăm chú, như một gã thợ may già đang nheo mắt nhìn qua lỗ kim.

Bị cả nhóm soi xét kỹ lưỡng như vậy, tôi bỗng được một người nhận ra, ông ta nắm lấy vạt áo tôi và kêu lên: "Thật là một điều kỳ lạ làm sao!"

Và tôi, khi ông ta giơ tay ra về phía mình, đã chăm chú nhìn vào khuôn mặt rám nắng ấy, mặc dù nó đã bị lửa thiêu cháy, nhưng điều đó không ngăn cản tôi nhận ra ông; và đưa tay về phía khuôn mặt ấy, tôi đáp lời: "Thưa ngài! Brunetto! Ngài cũng ở đây sao?"

Ông đáp lời tôi: "Con trai ta! Ồ, đừng lấy làm phiền lòng nếu Brunetto Latini này muốn quay lại cùng con một đoạn đường ngắn, và để những người bạn đồng hành của mình đi trước."

Tôi trả lời ông: "Con khẩn cầu ngài hãy làm như vậy; và nếu ngài muốn, con cũng xin được ngồi xuống đây cùng ngài, miễn là người đang dẫn đường cho con cho phép."

"Con trai ơi!" ông nói, "bất cứ ai trong đám người này dừng lại dù chỉ một khoảnh khắc, thì sau đó sẽ phải nằm yên một trăm năm, không có gió quạt cho khi lửa quất đau đớn nhất. Vì vậy con hãy cứ đi tiếp đi. Ta sẽ đi sát bên vạt áo con, rồi sau đó sẽ quay lại cùng toán người của ta, những kẻ đang than khóc cho số phận vĩnh hằng của mình."

Tôi không dám bước xuống khỏi con đường để đi ngang hàng với ông, mà chỉ cúi đầu, như một người đang bước đi với vẻ cung kính.

"Cơ duyên hay định mệnh nào," ông bắt đầu, "lại đưa con xuống đây trước ngày tận thế? Và ai là người đang dẫn đường cho con?"

"Trên kia," tôi đáp, "trong cuộc đời bình lặng, con đã đi lạc vào một thung lũng, khi tuổi đời còn chưa đến độ chín muồi. Nhưng mới sáng hôm qua con vừa rời khỏi đó: rồi một lần nữa, khi đang quay trở lại thung lũng ấy, con đã gặp người này; và ông ấy đang dẫn con trở về bằng con đường này."

"Nếu con," ông đáp, "chỉ cần đi theo ngôi sao của mình, con sẽ không thể nào bỏ lỡ một bến đỗ huy hoàng: trừ khi phán đoán của ta trong những ngày tươi đẹp hơn đã sai lầm. Và nếu số phận của ta không đến sớm như thế, khi thấy thiên đường hào phóng với con như vậy, ta đã vui lòng mang đến cho con sự an ủi trong công việc của mình rồi."

"Nhưng cái giống người vô ơn và hiểm độc kia, những kẻ ngày xưa từ Fesole tràn xuống, ừ và vẫn còn mang hơi hướng của cái chất đá núi thô ráp, sẽ bày tỏ lòng thù địch với con vì những việc tốt con làm. Đừng lấy làm lạ; vì giữa những con cua hôi hám, cây sung ngọt không thể nào đơm trái được. Tiếng tăm xưa nay vẫn gọi chúng là lũ người mù quáng, tham lam, đố kỵ, kiêu ngạo. Hãy cẩn thận đấy: hãy giữ mình cho sạch khỏi những thói hư tật xấu của chúng. Đối với con, vận may đã dành sẵn vinh quang đến nỗi cả hai phe đều sẽ khao khát con đến cháy lòng: nhưng hãy để loại cỏ tươi ấy tránh xa răng dê. Đám người Fesole kia cứ việc làm ổ cho chính mình, chứ đừng chạm vào cái cây ấy, nếu như vẫn còn loại cây nào nảy mầm trên luống đất cằn cỗi của chúng, nơi hạt giống thánh thiện hồi sinh, được truyền lại từ những người La Mã chân chính, những kẻ vẫn còn ở lại đó, khi nơi ấy trở thành cái tổ của biết bao điều ác."

"Giá như mọi ước nguyện của con đều được toại nguyện," tôi đáp ngay, "thì ngài vẫn chưa phải bị trục xuất khỏi nhân gian; bởi trong tâm trí con luôn khắc ghi, và giờ đây khắc sâu vào tim con, hình ảnh thân thương, hiền từ, phụ tử, giống như hình ảnh của ngài, khi chính ngài đã dạy con cách thức để con người đạt đến sự vĩnh hằng; và việc con trân trọng bài học ấy nhường nào, thì chừng nào đời còn, lưỡi con phải nói ra. Những gì ngài nói về số phận của con, con đều ghi chép lại: và con sẽ giữ nó cùng với một văn bản khác để chú giải cho nàng, vị phu nhân thiên quốc, người sẽ biết hết mọi sự nếu con đến được nơi nàng."

"Con chỉ muốn ngài ghi nhận rõ điều này: rằng miễn là lương tâm con không có lời buộc tội nào chống lại mình; thì vận mệnh muốn làm gì thì làm, con đã sẵn sàng. Những lời dặn dò này chẳng có gì mới lạ đối với tai con. Cứ để vận may quay vòng bánh xe của nó theo ý nó, gã nông phu với chiếc cuốc của mình; vạn vật đều có quy luật của nó."

Nghe vậy, vị hướng dẫn thông thái của tôi quay lại bên phải, rồi nhìn tôi và nói: "Kẻ nào biết ghi chép lại, kẻ đó đang lắng nghe có mục đích."

Tuy nhiên tôi vẫn tiếp tục bước đi, trò chuyện với Brunetto, và hỏi xem ai là những người nổi tiếng và đứng đầu trong nhóm của ông.

"Biết về một vài người thì tốt," ông đáp, "nhưng về những kẻ còn lại thì im lặng là tốt nhất. Thời gian sẽ không đủ cho chúng ta kể lể dài dòng như vậy. Nói ngắn gọn cho con biết, tất cả bọn họ đều là những giáo sĩ, những người có học vấn uyên bác và danh tiếng lẫy lừng, bị vấy bẩn bởi cùng một tội lỗi trên thế gian. Cùng với họ có Priscian, và Francesco, con trai của Accorso, cũng đang lẩn khuất trong đám đông khốn khổ đó: và nếu con có ý muốn biết về một kẻ nhơ nhuốc như thế, con cũng có thể đã nhìn thấy hắn, kẻ được tôi tớ của tôi tớ chuyển từ ghế của Arno đến Bacchiglione, nơi hắn trút bỏ xác thân tàn. Ta muốn nói thêm nữa, nhưng phải dừng lại cả câu chuyện lẫn bước chân, vì ở đằng kia ta thấy một màn sương vừa dâng lên trên bãi cát. Một toán người, những kẻ mà ta không thể đi cùng, đang tiến lại gần. Ta giao phó tác phẩm "KHO TÀNG" của ta cho con, nơi ta vẫn còn sống mãi; đó là yêu cầu duy nhất của ta."

Nói đoạn, ông quay đi, trông như một trong những người tham gia cuộc chạy đua trên vùng đồng bằng Verona để giành tấm áo choàng xanh, và ông trông giống như kẻ giành được giải thưởng, chứ không phải kẻ thua cuộc.