Trên rìa tận cùng của một bờ cao, được bao quanh bởi những tảng đá lởm chởm, chúng tôi đã đến nơi mà những nỗi thống khổ bên dưới còn tàn khốc hơn nhiều; và ở đây, để tránh cái mùi xú uế nồng nặc bốc lên từ vực sâu thăm thẳm, chúng tôi nép mình đứng đằng sau nắp của một ngôi mộ lớn, trên đó tôi đọc thấy dòng chữ khắc này: “Ta đang giam giữ Giáo hoàng Anastasius, kẻ mà Photinus đã kéo ra khỏi con đường chân chính.” — “Trước khi xuống sâu, ta cần phải dừng lại một chút, để khứu giác quen dần với thứ hơi thở ghê rợn này, rồi sau đó ta sẽ chẳng còn thấy bận tâm nữa.” Thầy tôi cất lời như vậy; và tôi đáp lại ngài rằng: “Xin hãy tìm cách bù đắp để thời gian trôi qua không uổng phí.” Ngài liền bảo:

“Kìa! Hãy xem tư tưởng của ta hòa hợp với mong muốn của con nhường nào! Hỡi con ta,” ngài bắt đầu nói, “trong những vách đá này có ba vòng tròn khép kín được xếp theo cấp bậc, giống như những vòng mà con vừa rời khỏi. Mỗi vòng đều đầy ắp những linh hồn bị nguyền rủa; nhưng để chỉ riêng diện kiến lúc này cũng đủ cho con hiểu, thì hãy nghe xem họ chịu giam cầm vì những nguyên nhân gì và cách thức ra sao.”

“Trong mọi hành vi hiểm độc khiến thiên đình căm phẫn, mục đích cuối cùng là gây tổn hại; và mọi mục đích như thế đều mang lại tai ương cho kẻ khác bằng bạo lực hoặc gian xảo. Nhưng vì gian xảo là thứ ác tâm riêng của loài người, nên nó càng làm Chúa phật ý hơn; vì thế, những kẻ gian xảo bị kết án phải chịu những cực hình dữ dội hơn. Kẻ bạo ngược chiếm trọn vòng tròn thứ nhất; và bởi vì bạo lực có thể nhắm vào ba đối tượng, nên vòng này được chia thành ba vòng nhỏ lồng vào nhau. Bạo lực có thể do con người gây ra cho Chúa, cho tha nhân, và cho chính bản thân họ — ý ta nói là cho chính họ và tài sản của họ, như con sẽ sớm được nghe tường tận. Hắn giáng cái chết, cái chết bạo tàn và những vết thương đau đớn lên tha nhân, đồng thời tàn phá tài sản của họ qua sự hủy diệt, cướp bóc và lửa đỏ. Những kẻ sát nhân, kẻ đánh đập người khác vì lòng ác độc, những kẻ cướp gióc và trộm cắp, tất cả đều phải chịu hình phạt của vòng tròn đầu tiên trong những bầy đàn khác nhau.”

“Con người có thể dùng bạo lực đối với chính mình và những ân huệ của bản thân; và vì thế, ở vòng tròn thứ hai, bất cứ ai tước đoạt sinh mạng và ánh sáng của chính mình, kẻ tiêu xài hoang phí tài năng của bản thân trong sự liều lĩnh, và kẻ chìm đắm trong đau khổ ở nơi lẽ ra chúng phải được sống trong niềm vui, đều phải đời đời khóc thương tội lỗi của mình trong sự hối hận muộn màng.”

“Bạo lực có thể hướng đến Chúa, khi kẻ đó phủ nhận và báng bổ quyền năng cao cả của Ngài trong tim, đồng thời khinh miệt tự nhiên cùng luật lệ nhân ái của bà. Và vì thế, vòng tròn trong cùng đã khắc lên dấu ấn của mình đối với Sodom, Cahors, và tất cả những kẻ thốt ra lời khinh mạn đối với Đấng Tối Cao trong sâu thẳm tâm hồn.”

“Gian xảo, thứ để lại vết hằn trong mọi lương tâm, có thể được con người áp dụng lên một kẻ đặt trọn niềm tin vào hắn, hoặc lên một kẻ vốn chẳng hề dành cho hắn sự tin tưởng đặc biệt nào. Dường như cách thứ hai chỉ phá vỡ mối dây liên kết ái tình mà Tự nhiên tạo ra. Do đó, trong vòng tròn thứ hai là nơi trú ẩn của thói đạo đức giả, phù thủy, nịnh hót, trộm cắp, gian dối, mại quyền, tất cả những kẻ dụ dỗ người khác sa vào dục vọng, hoặc đem danh dự của mình ra cầm cố, cùng với thứ cặn bã hèn hạ như thế. Cách thức còn lại thì quên mất cả tình yêu phổ quát của Tự nhiên lẫn thứ tình cảm được bồi đắp thêm sau đó để sinh ra lòng trung thành đặc biệt. Thế nên, ở vòng tròn nhỏ hơn, là tâm điểm của vũ trụ, là ngai vàng đáng sợ của Dis, kẻ phản bội bị thiêu đốt đời đời kiếp kiếp.”

Tôi liền thưa: “Thưa thầy, lời giảng của thầy thật rành mạch, phân định chính xác vực thẳm gớm ghiếc cùng cư dân của nó với một tay nghề tuyệt mỹ. Nhưng xin hãy giảng cho con điều này: những kẻ ở chốn đầm lầy nhơ nhớp đục ngầu, bị mưa quất tơi bời, hay bị bão giông cuốn phăng, hoặc những kẻ chạm trán với lưỡi dao tranh đấu đầy hung hãn, tại sao họ lại không bị trừng phạt bên trong thành phố được soi rọi bởi ánh lửa kia, nếu cơn thịnh nộ của Chúa đang giáng xuống họ? Và nếu không phải vậy, tại sao họ lại bị kết án trong dáng vẻ ấy?”

Ngài đáp lại rằng: “Sao mà tâm trí con lại lú lẫn đi lạc hướng thế, chẳng phải vì con đã quen với điều đó sao? Hay có nỗi bận tâm nào khác đang chiếm lấy nó? Chẳng lẽ những lời trong trang sách luân lý của con miêu tả ba tâm tính chống lại ý trời — sự không kiềm chế, lòng hiểm độc và sự tàn bạo cuồng si — cùng với việc sự không kiềm chế xúc phạm Thiên Chúa ít nhất và gánh ít tội lỗi nhất lại không còn lưu dấu trong trí nhớ con sao? Nếu con nhận thức rõ phán quyết này và nhớ lại xem họ là những ai, những kẻ bị kết án phải chịu sự ăn năn vô ích bên ngoài những bức tường kia, con sẽ hiểu vì sao họ lại bị đặt tách biệt khỏi những linh hồn hung ác này, và vì sao công lý thần thánh lại trút giận lên họ với mức độ ít cuồng nộ hơn.”

“Hỡi vầng thái dương chữa lành mọi đôi mắt kém minh mẫn, ngài làm con mãn nguyện biết bao mỗi khi giải tỏa những ngờ vực, khiến cho sự ngu dốt cũng quyến rũ chẳng kém gì tri thức. Tuy nhiên, xin hãy quay lại đôi chút,” tôi tiếp lời, “nơi ngài vừa nói rằng cho vay nặng lãi xúc phạm đến Sự thiện hảo trên trời, và hãy tháo gỡ nút thắt đang bối rối này cho con.”

Ngài đáp lời: “Triết học, đối với một đôi tai chú tâm lắng nghe, chỉ ra một cách rõ ràng — không chỉ ở một nơi duy nhất — rằng bản chất mô phỏng đi theo con đường của tâm trí thiên hạ và nghệ thuật của nó thế nào. Và nếu con đọc kỹ không quá vài trang sách nơi bậc hiết triết người Stagyra mở ra những định luật của bà, con sẽ phát hiện ra rằng nghệ thuật của các người phục tùng tự nhiên, giống như học trò bước theo từng bước chân của người thầy, sao cho nghệ thuật của con xứng đáng mang danh hiệu là hậu duệ đời thứ hai từ Thiên Chúa. Hai yếu tố này, nếu con nhớ lại cuốn sách thánh của sự sáng thế, ngay từ thuở ban đầu đã là cội nguồn chân chính của sự sống và phẩm giá cho nhân loại. Nhưng kẻ cho vay nặng lãi lại bước đi trên một con đường khác; và hắn phớt lờ Tự nhiên trong chính bà cũng như trong kẻ tuân theo bà, khi đặt hy vọng của mình vào một nơi chốn khác. Nhưng giờ đây, hãy bước theo những bước chân của ta đang hướng về hành trình phía trước; bởi vì các vì sao Song Ngư đang đùa giỡn với những tia sáng uốn lượn dọc theo đường chân trời, và chòm Đại Hùng đang trải dài trên bầu trời Tây Bắc, và con đường dốc đứng dẫn chúng ta xuống sườn đá hiểm trở hãy còn ở phía trước.”