“Cinyras[1] là con trai của Paphos. Giá như không có con cái thì chàng ta hẳn đã là người may mắn trên thế gian. Một câu chuyện kinh tởm mà tôi[2] phải kể ra đây. Hỡi các cô con gái, hãy tránh xa; hỡi các người cha, hãy tránh xa; hay là, nếu các bài hát của tôi có làm các vị vui thú đến mấy chăng nữa thì cũng đừng nên tin vào câu chuyện này, đừng nghĩ là nó đã xảy ra. Trong trường hợp mà các vị thực sự tin thì cũng nên tin vào sự trừng phạt dành cho hành vi đó. Tuy nhiên, nếu tạo hóa cho phép mọi người thấy được một tội ác như thế thì tôi chúc mừng người dân Ismarie[3], và thành phố này của chúng ta, và tôi cũng chúc mừng đất nước chúng ta, tất cả đều ở rất xa những vùng đất mà những hành vi trái đạo đức đó xảy ra. Hãy để miền Panchaie[4] được giàu nhựa thơm, hãy để nó sản xuất quế, lá cúc tây, nhựa hương rỉ ra từ cây, đủ loại kỳ hoa dị thảo, miễn là nó cũng trồng nhiều cây cho ra nhựa trầm hương nữa. Loại cây mới này đâu có đáng được trả với giá cao đến thế.

Chính Cupidon[5] quả quyết là những mũi tên của ông ta đã không làm mi bị thương, Myrrha à, và giải oan cho các ngọn đuốc tình yêu của ông ta đã không dính dáng gì đến tội ác đó của mi.

Một trong ba chị em ‘Furies’ mang mảnh gỗ đang cháy từ con sông Styx[6] để làm mồi lửa, cùng với những con rắn thân phồng to với chất độc, đã cùng gây họa cho mi.

Ghét cha ruột mình đã là một tội ác, nhưng một tình yêu như thế này lại là một tội ác còn lớn hơn sự ghét đó nữa. Nhiều vương tôn công tử đáng giá nhất, từ khắp nơi, tỏ lòng ham muốn mi; nhiều chàng trai trẻ, từ khắp phương Đông, tìm đến đây tranh nhau lấy mi làm vợ. Mi hãy chọn một người trong tất cả đàn ông làm chồng, Myrrha à, miễn là mi hãy để một người trong tất cả đàn ông đó làm ngoại lệ, không được chọn người ấy!

Thật ra, Myrrha hoàn toàn ý thức về nỗi đam mê đáng chê trách của mình, tìm đủ cách chống chọi lại nó, rồi nàng tự nói với chính mình:

‘Tình ý này sẽ đưa tôi về đâu? Tôi định làm gì đây? Hỡi chư vị thần linh, tôi cầu xin các vị, vì lòng hiếu thảo và những quyền thiêng liêng của bậc cha mẹ, hãy giữ cho tôi khỏi sa vào tội lỗi này, hãy ra tay ngăn chặn cái tội ác này của tôi, nếu thực sự đó là một tội ác. Nhưng tôi không tin đó là tội ác, vì lòng hiếu thảo có bao giờ lên án một tình yêu đối với cha mình như thế này. Những sinh vật khác giao cấu với nhau như chúng muốn; có xấu hổ gì đâu khi con bò cái tơ chịu cho cha nó leo lên người nó; và con ngựa lấy con gái nó làm bạn tình; con dê đực đi vào giữa đám dê cái sinh ra từ hạt giống của nó, và những con chim cũng thụ thai từ chính những con chim đã sinh ra chúng. Ôi, hạnh phúc biết bao là những sinh vật có được đặc quyền như thế! Văn minh của loài người đã tạo những luật lệ ác nghiệt, và những gì tạo hóa cho phép thì luật lệ ghen ghét lại ngăn cấm. Thế nhưng, người ta nói rằng có những bộ tộc trong đó mẹ với con trai, cha với con gái, ăn nằm với nhau, với kết quả là lòng yêu thương tự nhiên được tăng thêm nhờ vào sự gắn bó gấp đôi này. Than ôi, khốn khổ cho tôi biết mấy vì số phận đã không cho sinh ra ở đó, vì tôi bị cản trở chỉ đơn giản là do sống nhầm chỗ! Tại sao tôi cứ suy nghĩ hoài về những chuyện thế này? Hãy biến đi cho tôi nhờ, những nỗi ham muốn cấm kỵ! Ông ấy xứng đáng được yêu, nhưng như là một người cha. Vậy thì, nếu tôi không phải là con gái của Cinyras vĩ đại thì tôi có thể ngủ với Cinyras rồi. Nhưng cứ như thế này thì ông ấy không là của tôi, bởi vì ông ấy là của tôi rồi, và tất cả sự bất hạnh của tôi đến từ sự thân thuộc cha con đó. Liệu tôi có được thoải mái hơn nếu tôi là người dưng nước lã đối với ông? Giá mà có thể chạy trốn cái tội lỗi này thì tôi sẵn sàng ra đi rất xa, rời bỏ các biên giới của đất nước mình, nhưng hỡi ôi, niềm đam mê vừa nồng nàn, vừa khổ đau, giữ chân kẻ tình si này - tôi phải ở lại đây để được thấy Cinyras ngay trước mặt mình, được chạm vào người ông, được nói chuyện với ông, và hôn ông, nếu tôi không được phép làm gì khác nữa.

Nhưng, nghe này cô gái lạ thường, cô có thể hy vọng làm được điều gì khác nữa à? Cô có ý thức là có bao nhiêu mối quan hệ, bao nhiêu cái tên gọi mà cô làm cho rối tung lên không? Có phải cô sẽ là tình địch của mẹ cô, sẽ là tình nhân của cha cô không? Có phải cô sẽ được gọi là chị của con trai cô, là mẹ của em trai cô không? Cô không sợ ba chị em gái ‘Furies’ với những con rắn đen trong tóc họ, những nữ thần của sự trừng phạt mà các tâm hồn tội lỗi thấy giương cao những ngọn đuốc tàn bạo hăm dọa bộ mặt và đôi mắt của họ sao? Nhưng vì mi vẫn chưa phạm phải tội lỗi xác thịt, mi hãy đừng ấp ủ tội lỗi trong lòng, và đừng xúc phạm đến quy luật của tạo hóa vĩ đại bằng sự thèm muốn sai trái! Dù đúng là mi mong muốn làm chuyện đó thì hoàn cảnh thực tế cấm đoán mi: Cinyas là một người đàn ông đàng hoàng và cẩn trọng với các quy tắc đạo đức. Ôi, tôi mong ước biết bao một niềm đam mê tương tự bộc phát trong lòng ông ấy!’

Nàng tự nói với mình xong; nhưng Cinyras, trước đám đông những chàng trai đến hỏi cưới Myrrha, tất cả đều xứng đáng với con gái mình, thấy do dự, không biết tính sao, nên hỏi ý nàng muốn chọn ai làm chồng trong danh sách những cái tên mà ông đọc cho nghe. Lúc đầu nàng không nói gì, chỉ trân trối nhìn mặt cha mình, lộ vẻ phân vân rồi những giọt lệ nóng dâng lên đầy trong mắt. Cinyras, tưởng đó là sự e lệ thường thấy ở các cô trinh nữ, lên tiếng bảo nàng không được khóc, đưa tay lau khô nước mắt trên má nàng, và hôn lên môi nàng. Myrrha thấy vui sướng cực kỳ với nụ hôn này, và khi được hỏi muốn có một người chồng thế nào thì nàng nói:‘Một người đàn ông giống như cha vậy.’ Ông buột miệng khen câu trả lời của nàng mà không hiểu rõ ý nghĩa sâu xa của nó, và nói: ‘Hãy luôn giữ lòng hiếu thảo với ta như vậy!’ Nàng vội hạ thấp ánh mắt xuống khi nghe hai chữ ‘hiếu thảo’, vì ý thức về những tình cảm sai trái của mình.

Nửa đêm. Giấc ngủ đã xua đuổi những ưu phiền ra khỏi thân xác con người; nhưng cô con gái của Cinyras vẫn không chợp mắt gần như suốt đêm, trăn qua trở lại với nỗi đam mê không chế ngự được, và sự ham muốn điên rồ lại trỗi dậy trong lòng, khi thì thấy tuyệt vọng, khi thì muốn làm liều tới đâu thì tới; nàng cứ bị giằng co giữa sự xấu hổ và dục vọng thầm kín mà vẫn không biết mình phải làm gì. Và không khác gì một thân cây cao lớn đã bị nhiều nhát rìu chặt rồi, chỉ còn chờ nhát cuối cùng để gục ngã hoàn toàn nên trông nó do dự không biết ngã về phía nào và đe dọa tứ phía, tâm trí của Myrrha sau nhiều dằn vặt cũng loạng choạng lúc nghiêng về phía này, lúc về phía kia, cực kỳ phân vân giữa hai hướng ngược, xuôi. Nàng không thể tìm thấy ở đâu là sự yên nghỉ, ở đâu là cái kết cuộc cho tình yêu của mình, ngoài cái chết. Nàng chọn cái chết. Nàng ngồi dậy, bước ra khỏi giường, quyết tâm tự treo cổ mình. Nàng buộc cái đai nịt của mình vào cái xà trần nhà rồi nói: ‘Vĩnh biệt, hỡi người yêu dấu Cinyras, và hãy hiểu tại sao Myrrha từ giã cõi người.’ Nói xong, nàng đưa tay cột sợi dây đó vào cái cổ tái mét như xác chết của mình.

Người ta kể lại rằng những lời thầm thì lạc lõng của Myrrha không ngờ đến tai bà vú trung thành theo dõi nàng từ bên ngoài cửa phòng đứa con thương yêu của bà. Người đàn bà lớn tuổi này đứng dậy và mở cửa, và khi thấy cảnh sửa soạn tự tử bà hét toáng lên, cùng lúc đưa tay đấm ngực, xé toạc áo khoác, chộp lấy và gỡ cái dây thòng lọng ra khỏi cổ cô gái. Rồi cuối cùng bà mới bật khóc, ôm lấy nàng hôn lấy hôn để và lên tiếng hỏi nàng tại sao có cái dây treo cổ này. Cô gái vẫn im lặng một cách bướng bỉnh, mặt cúi gằm xuống đất, lộ vẻ rầu rĩ là sự cố gắng tìm đến cái chết của nàng, quá chậm chạp, lại bị phát hiện. Bà vú già vừa xổ tung mái tóc trắng, vừa để lộ bộ ngực teo tóp, lên tiếng nài nỉ nàng hãy tin tưởng bà, người đã bú mớm nàng từ khi còn nằm nôi mà nói ra nguồn cơn của nỗi đau khổ đang dằn vặt nàng. Nhưng Myrrha chỉ buột miệng rên rỉ rồi quay mặt sang chỗ khác, không muốn nghe lời van nài của bà nữa.

Bà vú nhất quyết tìm cho ra câu trả lời và hứa hẹn với nàng những gì còn hơn là sự giữ gìn những bí mật giữa hai người. ‘Con hãy nói ra với vú,’ bà thầm thì bên tai nàng, ‘và để vú giúp con. Vú già nhưng không phải không biết xoay sở. Nếu là bệnh điên dại thì vú có dược thảo và bùa chú chữa bệnh đây; hay nếu có ai đó tìm cách hãm hại con bằng bùa mê thuốc lú, vú sẽ thanh tẩy người con với những nghi lễ có phép thuật; hay nếu chư vị thần linh tức giận với con thì vú sẽ làm lễ hiến tế để họ nguôi giận. Vú còn nghĩ thêm được gì nào? Chắc chắn là số mệnh gia đình con vẫn hưng vượng như thường lệ, cha và mẹ con vẫn sống, yên ổn và mạnh khỏe.’ Nghe nhắc đến cha mình, Myrrha buông một tiếng thở dài phát ra tự đáy lòng. Cho đến lúc đó bà vú không biết gì hết về cái xấu xa xuất hiện trong tâm hồn cô gái; tuy vậy bà linh cảm chắc đây là chuyện tình cảm yêu đương gì đó, và không nản chí bà cứ nằn nì đòi nàng nói ra bất kể đó là chuyện gì. Bà ôm người con gái cứ khóc thút thít đó trong vòng tay yếu ớt của mình, đầu nàng tựa vào bộ ngực già nua, và bà nói: ‘Vú biết mà, con đang yêu! Đừng sợ gì hết với chuyện này nghe con. Vú sẽ giúp con hết sức mình, và cha con sẽ không biết gì đâu.’

Myrrha đứng bật dậy, ra khỏi vòng tay bà vú, úp mặt xuống giường, và nói: ‘Xin vú vui lòng đi chỗ khác đi, đừng hỏi con tại sao con đau khổ nữa. Đó là một tội lỗi, vú biết vậy đủ chưa?’ Bà vú thấy khiếp sợ, đưa hai tay run rẩy vì tuổi già và nỗi sợ ra phía trước rồi sụp người quỳ dưới chân người mà bà đã chăm sóc từ tấm bé; khi thì bà dịu dàng dỗ ngọt nàng, khi thì bà tìm cách làm nàng sợ nếu nàng không nói ra gì hết; bà hăm dọa sẽ tiết lộ chuyện cái dây treo cổ và mưu toan tự vẫn của nàng nhưng bà cũng hứa sẽ giúp nàng nếu như nàng thổ lộ tình yêu của mình. Myrrha ngẩng đầu lên, khóc sụt sùi, và nước mắt nàng làm ướt đẫm ngực bà vú. Nhiều lần nàng cố gắng bộc bạch nhưng cứ bị nghẹn ngào không thể nói ra lời được, và che giấu vẻ mặt xấu hổ của mình dưới tà áo khoác. Rồi nàng nói được: ‘Mẹ ơi, mẹ thực là hạnh phúc với chồng của mẹ!’ Không thêm một lời, nàng bật khóc nức nở.

Bà vú đã hiểu. Cả người bà sởn gai ốc, sự khiếp sợ thâm nhập tận xương tủy, tóc trắng dựng đứng trên khắp cả đầu, miệng nói ra nhiều điều để xua đuổi, nếu có thể, sự mê đắm điên rồ này. Tuy Myrrha biết rằng mình được cảnh báo một cách thực tình nhưng nàng vẫn quyết tâm tìm đến cái chết nếu không chiếm hữu được người đàn ông mà nàng đem lòng yêu thương. ‘Vậy thì hãy sống,’ bà vú nói, ‘con sẽ có được’ - bà không dám thốt ra ‘cha của con’; bà không nói thêm gì nữa, chỉ cầu nguyện chư thần làm chứng cho những lời hứa của bà.

Ngày lễ hội được cử hành hàng năm dành cho nữ thần Cérès[7] đã tới. Những người đàn bà có chồng, áo dài bó sát người có màu trắng như tuyết, mang các vòng bông lúa mì tượng trưng cho các sản phẩm đầu mùa gặt hái đến cúng trước bàn thờ, và trong chín ngày, chín đêm họ bị cấm quan hệ tình dục hay tìm khoái cảm qua sự tiếp xúc da thịt với đàn ông. Hoàng hậu Cenchréis[8], vợ vua Cinyras, cũng có mặt thường xuyên trong đám đông đó, cùng họ tham dự vào những nghi lễ bí mật. Và thế là giường ngủ của nhà vua thiếu hơi ấm của người vợ hợp pháp, và khi thấy Cinyras say vì quá chén với rượu vang, bà vú nhiễu sự liền kể với ông là có một cô gái nhan sắc tuyệt trần - bà đưa ra một cái tên giả - yêu ông thực lòng. Khi ông hỏi tuổi tác cô gái đó, bà trả lời: ‘Cùng tuổi với Myrrha.’ Được lệnh mang cô ấy đến, bà vội vã quay về nhà và nói to: ‘Hãy hoan hỉ đi, Myrrha ơi. Chúng ta thành công rồi đó.’ Tận đáy lòng, người con gái bất hạnh không cảm thấy vui sướng gì, tâm trí thì bấn loạn với những linh cảm buồn bã, vậy mà nàng cũng thấy hân hoan; ôi, những cảm xúc của nàng đâu phải lúc nào cũng nhất quán.

Đó là vào thời khắc mà mọi sự đều lặng im. Nằm giữa Đại Hùng và Tiểu Hùng, Mục Phu đã quay đầu chiếc xe bò với cây gậy dài mũi chúc xuống dưới[9]. Myrrha bước đi về phía tội lỗi. Vầng trăng vàng rời bỏ bầu trời, các vì sao giấu mình sau những đám mây đen, và đêm thì không có ánh lửa như thường lệ. Hỡi Icare, mi là người đầu tiên che mặt mình, và hỡi Érigone[10], con gái của Icare, mi được phong thần nhờ tấm lòng hiếu thảo đối với cha mi, mi cũng che mặt nữa. Ba lần Myrrha trượt chân trên đường đi, đó là điềm không lành mách bảo nàng nên dừng chân; ba lần con cú mèo ảo não lên tiếng lạ thường cảnh báo nàng nên quay về nhà; vậy mà nàng vẫn tiếp tục dấn bước, màn đêm dày đặc xung quanh làm dịu đi nỗi xấu hổ bên trong. Bàn tay trái nàng nắm chặt bàn tay bà vú già, và bàn tay mặt dò dẫm tìm đường trong bóng tối.

Bây giờ thì nàng đã đến ngưỡng cửa phòng ngủ, bây giờ nàng đưa tay mở cửa, bây giờ nàng được đưa vào bên trong. Nhưng hai đầu gối nàng run lên, gần như khuỵu xuống, mặt nàng tái mét vì máu dường như không chảy lên đó nữa, và sự can đảm bỏ rơi nàng giữa chừng. Càng tới gần tội lỗi bao nhiêu thì nàng càng rùng mình bấy nhiêu, cảm thấy hối hận trước sự liều lĩnh của mình, và muốn quay gót trở về mà không ai nhận ra nàng. Thấy nàng tỏ ra lưỡng lự, mụ già lắm chuyện liền kéo tay nàng đến bên chiếc giường đặt khá cao, giao nàng cho người đàn ông ở đó, và nói: ‘Này Cinyras, hãy tiếp nhận cô gái này, nàng thuộc về ngài đó!’ rồi rời đi, để lại đằng sau cặp đôi xấu số ở lại với nhau. Người cha ôm đứa con từ máu thịt của chính mình trên chiếc giường loạn luân đó, tìm cách làm dịu bớt nỗi sợ thường tình nơi những nàng trinh nữ, và dùng những lời khích lệ để nàng đừng co rúm người nữa. Chắc là ngẫu nhiên mà ông gọi nàng là ‘con gái’ vì thấy phù hợp với tuổi nàng, và nàng gọi ông là ‘cha’; vậy là sự loạn luân này không thiếu gì nữa, ngay cả những cái tên gọi.

Myrrha rời khỏi phòng đi về nhà, trong người đầy những gì nhận được từ người cha; nàng mang theo cái tội lỗi nẩy mầm trong bụng mình. Những sự khoái lạc được lập lại vào đêm sau, và không chấm dứt từ đó đâu. Cuối cùng Cinyras, vì hăm hở muốn nhìn mặt người tình đã bao lần ăn nằm với mình, nên đã đem đến ngọn đèn, và bất ngờ thấy rõ đứa con gái cùng lúc với tội ác của mình. Nghẹn lời vì quá đau đớn, ông liền đưa tay rút thanh gươm sáng loáng ra khỏi bao treo gần đó. Myrrha bỏ chạy, tránh được cái chết nhờ vào bóng đêm dày đặc xung quanh. Dò dẫm tìm đường đi giữa những cánh đồng mênh mông, nàng rời khỏi vùng đất Arabie nhiều cây cọ và vùng Panchaïe. Rồi sau chín tháng lang thang rày đây mai đó, sức cùng lực tận, cuối cùng nàng đành dừng chân ở Saba[11]. Và giờ đây thì nàng thấy khó mà có thể mang nổi gánh nặng trong bụng. Mệt mỏi vì phải sống, sợ hãi nếu phải chết, và không biết cầu nguyện những gì, nàng thu gọn những niềm mong ước của mình bằng câu nói này: ‘Hỡi chư vị thần linh, nếu có ai nghe được lời nguyện cầu của tôi thì hãy biết cho là tôi không chối từ hình phạt ghê sợ mà tôi xứng đáng; nhưng tôi không muốn xúc phạm người sống nếu như tôi sống sót trên cõi đời này, và tôi cũng không muốn xúc phạm người chết nếu tôi chết xuống cõi âm; vậy tôi mong chư vị hãy xua đuổi tôi ra khỏi cả hai cõi âm dương này, hãy thay đổi tôi nhưng đừng cho tôi sống cũng như đừng cho tôi chết!’

Lúc nào cũng có một vị thần để ý nghe những lời thú nhận của những ai phạm tội, và lời thỉnh nguyện cuối cùng của nàng đã đến được tai những vị thần thích hợp. Bởi vì, ngay cả khi nàng đang nói thì đất ùn lên phủ kín đôi bàn chân nàng, rễ cây bung ra từ những ngón chân rồi đâm ra hai bên chống đỡ cho cái thân cây cao; xương cốt của nàng biến thành gỗ cứng, và trong khi phần tủy vẫn còn đó thì máu biến thành nhựa cây, hai cánh tay thành cành cây dài, những ngón tay thành cành con, da thành vỏ cây rắn chắc. Và bây giờ cái cây mọc ra nhanh đó đã quấn chặt cái bụng mang thai nặng nề của nàng, đã phủ kín ngực nàng và bắt đầu bao quanh cổ nàng. Nhưng cảm thấy không thể chờ đợi lâu hơn nữa, nàng cúi người xuống để gặp gỗ cây đang tiến dần lên và gục mặt vào trong vỏ cây. Mặc dù đã mất đi các xúc cảm quen thuộc cùng với thân thể mình, vậy mà nàng khóc và những giọt nước ấm rỉ ra từ cây. Ngay cả những giọt lệ cũng có thanh danh: nhựa trám hương[12] nhỏ từng giọt từ thân cây vẫn mang tên người đã tạo ra nó và sẽ còn được nhớ tới trong nhiều thế kỷ.

Nhưng đứa con hoang đã lớn dần lên bên trong thân cây, và bây giờ tìm cách để rời khỏi mẹ và xuất hiện trong đời. Cái cây có bụng mang dạ chửa đó phình to ở khoảng giữa thân cây và cả gánh nặng bên trong làm người mẹ phải căng người ra chịu đựng. Nàng không thể nói ra những nỗi đau khi sinh đẻ của mình, và cũng không thể kêu cứu với nữ thần Lucine như những thai phụ bình thường khác khi chuyển bụng. Tuy vậy, cái cây vẫn chúc xuống, vẫn thường rên rỉ, vẫn bị ướt với nước mắt chảy ra. Và Lucine có lòng trắc ẩn vẫn đến đứng bên cạnh những cành cây đang rên hư hử đó, đặt bàn tay ấm áp lên chúng, miệng thầm thì những câu thần chú để giúp đỡ sự sinh nở.

Rồi cái cây nứt toác ra, vỏ cây bị tách ra, và cho ra cái gánh nặng sống động đó, một đứa bé trai cất tiếng khóc chào đời. Các cô ‘Naïde’ nhẹ nhàng đặt nó trên cỏ mềm và làm nghi thức xức dầu lên người nó bằng nước mắt của mẹ nó. Ngay cả mụ Ganh ghét[13] hẳn cũng ca ngợi sắc đẹp của nó, vì nó trông giống như các chàng tình nhân khỏa thân được vẽ trên các bức tranh. Nhưng nếu các bạn muốn áo quần không thay đổi sự giống nhau đó chút nào thì hãy cho đứa bé này một cái bao đựng tên nhỏ và nhẹ hay lấy cái bao tên đó ra khỏi vai của Cupidon.[14]”

❀ ❀ ❀

[1] Cinyras: con trai của nàng Paphos và là cháu ngoại của Pygmalion; là vua đảo Chypre; là cha của nàng Myrrha, và qua cô con gái này, trở thành cha của Adonis.

[2] Orphée tiếp tục kể chuyện qua lời ca, tiếng đàn của mình.

[3] Ismarie: một ngọn núi ở nước Thrace, nơi Orphée đang ngồi kể chuyện.

[4] Panchaie: đảo nằm ở phía Đông Arabie, nằm ở Ấn Độ Dương. Ở đây chỉ những miền đất phương Đông xa xôi, nơi sản xuất hương liệu và gia vị…

[5] Cupidon: thần Tình yêu. Ở đây thần phủ nhận mình đã gây ra nỗi đam mê loạn luân nơi nàng Myrrha.

[6] Styx: con sông ở dưới cõi âm, thường được dùng để chỉ địa ngục. Ba chị em Furies cư ngụ ở đó.

[7] Cérès: câu chuyện về bà Cérès và cô con gái Proserpine bị bắt cóc đã được kể ở Thiên 5.

[8] Cenchréis: vợ vua Cinyras và là mẹ của Myrrha. Vì đi dự lễ hội Cérès và phải tiết dục trong chín ngày đêm nên bà đã vô tình tạo cho Myrrha cơ hội thực hiện hành vi loạn luân.

[9] Mục Phu (Boötes): chòm sao ở Bắc Cực, nằm gần cái đuôi của chòm sao Đại Hùng (Ursa Major). Câu này có ý nói là bây giờ đã quá nửa đêm.

[10] Icare, Érigone: (Icare đây không phải là Icare con trai của Dédale, người đã chết trên biển vì bị mặt trời làm rã cánh khi đang bay, xem Thiên 8). Là một người chăn cừu được thần Bacchus truyền cho bí kiếp làm rượu vang; sau bị các người chăn cừu khác giết khi say vì tưởng lầm Icare muốn đầu độc họ bằng rượu vang. Con chó trung thành Maera đã dẫn Érigone, con gái Icare, đến nơi giấu xác cha mình. Rồi Érigone tự thắt cổ chết theo cha. Nhờ hành động hiếu thảo này mà nàng được phong thần, trở thành chòm sao Xử Nữ (Virgo), cung thứ sáu trong mười hai cung hoàng đạo.

[11] Saba: hiện nay là vùng đất nằm ở phía Tây-Bắc nước Yémen. Chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 198.

[12] Nhựa trám hương: tiếng Anh là myrrh, theo tên nàng Myrrha. (Tương tự, tiếng Pháp là myrrhe).

[13] Mụ Ganh ghét: mụ già xấu xí và độc ác, biểu tượng của sự ghen tuông, đố kỵ. Nguyên tác tiếng La-tinh là Invidia, tiếng Anh là (mụ) Envy.

[14] Cupidon: thần Tình yêu, thường được biểu hiện bằng hình ảnh một bé trai khoảng chín, mười tuổi, tay cầm cung và vai đeo bao đựng tên; ở đây đứa bé con của Myrrha được so sánh với Cupidon, vì cả hai đều có dung mạo đẹp đẽ.