Ở thành Crotone có một người sinh ra ở đảo Samos nhưng ông đã bỏ trốn cả Samos lẫn những kẻ cai trị ở đó, và do thù ghét chế độ độc tài của họ mà ông tự nguyện sống đời lưu vong. Dù các đấng thần linh ở rất xa, trên thiên giới, ông vẫn tiếp cận họ với sự suy tư của mình, và những thứ gì mà Tự nhiên từ chối cho con người nhìn thấy, ông thích thú khám phá chúng với con mắt của trí tuệ mình. Và khi đã xem xét mọi thứ bằng lý trí và sự cần mẫn thận trọng, ông thường truyền đạt một cách rộng rãi tới công chúng những điều xứng đáng cho họ học hỏi, và ông cũng thường dạy các đám đông, họ nghe trong sự im lặng pha lẫn ngạc nhiên những lời lẽ về sự khởi thủy của vũ trụ rộng lớn ngoài kia, nguyên nhân của các sự vật và bản chất của chúng là gì, Thượng đế là gì, tuyết đến từ đâu, nguồn gốc của tia chớp là cái gì, và sấm từ đâu mà ra, do Jupiter hay do những luồng gió bão đẩy những đám mây va chạm mạnh vào nhau, cái gì gây ra động đất, các tinh tú chuyển động là theo định luật nào, và bất cứ cái gì khác bị che giấu để tri thức con người không vươn tới được. Ông là người đầu tiên công khai chỉ trích việc đưa thịt súc vật lên bàn ăn chúng ta. Ông cũng là người đầu tiên nói ra những lời lẽ này, từ cái miệng quả là thông thái nhưng không ai tin:

“Hỡi con người phàm tục, đừng làm ô nhiễm cơ thể bạn với các thức ăn tồi tệ! Bạn có ngũ cốc, bạn có táo trên cành cây trĩu nặng, và các chùm nho to ra và chín dần trên cây nho; bạn cũng có rau thơm và các loại rau quả vừa miệng mà lửa có thể làm cho mềm và ngon ngọt. Bạn cũng không thiếu sữa tươi hay mật ong, thơm phức với các bông hoa của cây húng tây. Quả đất, hào phóng với của cải giàu có của mình, cung cấp cho bạn đồ ăn thức uống bổ dưỡng và ban tặng bạn thực phẩm mà không có đổ máu và giết hại. Chính những con thú mới giải quyết cơn đói bằng thịt, nhưng không phải tất cả bọn chúng, bởi vì ngựa, cừu và bò sống nhờ cỏ. Chỉ có những con thú có bản chất dã man và không được thuần dưỡng, cọp ở xứ Arménie, sư tử lúc nào cũng giận dữ, gấu và chó sói, mới thấy thích thú với thức ăn đẫm máu.

Ôi, sai trái biết bao khi thịt được tích trữ trong thịt, ruột gan được chứa đầy trong ruột gan, bởi vì cơ thể háu ăn của chúng ta to béo ra với thức ăn lấy từ cơ thể khác, bởi vì một sinh vật sống tiếp tục sống thông qua sự hủy hoại một sinh vật sống khác! Vậy là giữa bao nhiêu là thực phẩm phong phú mà Đất, người mẹ tốt nhất, đã và đang sản xuất ra, bạn lại thấy thích thú khi nhai lên nhai xuống, bằng mấy cái răng thô bạo của bạn, các miếng thịt đáng thương hại của các con thú bị giết mổ, và như thế bạn lập lại thói ăn uống kinh khiếp của bọn ‘Cyclope’[1]. Và bạn không thể làm dịu đi sự thèm thuồng của cái bao tử háu ăn và không thể thỏa mãn của bạn mà không hủy hoại cuộc sống khác!

Nhưng vào thời đại cổ xưa đó mà tôi gọi là thời đại hoàng kim, con người, để được sung sướng, chỉ cần quả từ cây và rau củ từ đất, và máu không làm bẩn môi miệng họ. Vậy nên chim đập cánh bay trong không trung một cách an toàn, và con thỏ rừng tung tăng không sợ hãi trên các cánh đồng có người cày bừa, con cá không mắc vào lưỡi câu vì sự ngây thơ của mình. Mọi sinh vật đều không bị dính vào những cái bẫy xảo trá, không sợ bị lừa đảo, và cảm thấy hoàn toàn yên bình. Nhưng sau khi có người nào đó, bất kể là ai nhưng là một tấm gương xấu, thèm muốn thức ăn của sư tử, và bắt đầu nhồi thịt vào cái bụng háu ăn của mình, tức là hắn mở đường cho tội ác. Rất có thể là từ nguyên thủy, vũ khí thì ấm và lấm máu với việc giết những con thú hoang dã. Điều này hẳn đã được biện minh, và ta thừa nhận là những sinh vật nào làm nguy hại đến sự sống của chính ta thì có thể bị sát hại không thương xót. Nhưng trong khi ta có thể giết chúng, ta không nên ăn thịt chúng.

Từ sự việc đó sự vô đạo nẩy nở, lây lan, và người ta nghĩ con heo xứng đáng bị giết đầu tiên như một nạn nhân cho nghi lễ hiến tế vì với cái mõm rộng, nó xới lên các hạt giống dưới đất và hủy hoại mọi hy vọng về vụ mùa trong năm. Con dê, vì cái tội gặm lá nho, theo miệng lưỡi người đời, mà bị giết trước bàn thờ để trả thù cho ông thần Rượu nho Bacchus. Ôi trời, heo và dê, cả hai đều bị giết vì chính mình phạm tội! Thế thì các bạn cừu ơi, các bạn đã làm gì trên đời này mà người ta cũng thấy các bạn xứng đáng bị giết cơ chứ? Một đàn cừu hiền lành, sinh ra để phục vụ con người, từ bầu vú căng cứng cho ta sữa ngọt để uống, từ bộ lông dày cho ta len để đan những chiếc áo mềm mại, khi sống thì có ích cho ta hơn là khi chết, vậy giết là sao chứ? Và các con bò đã làm gì nào? Trung thành, trong sạch, vô hại và ngây ngô, sinh ra chỉ để làm lụng cực nhọc, sao lại giết chúng? Thôi đúng rồi, con bò, nó vô ơn lắm, không xứng đáng chút nào với các món quà tặng của đất, nó có thể giết ngay người nông dân của mình khi vừa mới được tháo cái cày nặng trịch ra khỏi cổ; nó có thể dùng rìu chặt ngay cái cổ kiệt sức vì làm công việc nặng nhọc cho mình đó, kiệt sức vì từng giúp đỡ nó bao nhiêu lần làm mới lại ruộng đồng khô cứng với bao nhiêu mùa gặt hái.

Người ta làm những điều ô nhục như thế mà vẫn thấy chưa đủ nên còn kéo thêm các đấng thần linh vào làm tòng phạm cho các tội ác của mình, và giả bộ tin rằng trên trời cao các vị đó vui sướng với máu thịt của con bò kéo cày vất vả! Một nạn nhân không có vết nhơ, lại xinh đẹp nữa - ôi, nhan sắc hóa ra là lời nguyền! - được làm nổi bật theo nghi lễ với các dải buộc đầu và sừng mạ vàng, được dẫn đến trước bàn thờ, nghe lời thầy tế đọc kinh mà chẳng hiểu gì, nhìn người ta rắc lên đầu, giữa hai cái sừng, các hạt lúa mạch mà chính nó đã cày bừa để sản xuất ra, rồi nó bị đâm cho đến chết, máu làm vấy lưỡi dao mà nó có lẽ đã thấy phản chiếu trong ao nước trong. Ngay lập tức người ta mổ cái ngực còn phập phồng của nó, lấy ra các nội tạng mà họ chăm chú xem xét, cố tìm ra trong đó những ý muốn của thần linh trên trời cao[2]. Và sau đó - sự thèm khát của con người trước những thức ăn bị cấm đoán thì mãnh liệt đến thế! - người ta dám ăn thịt nó, ôi, cái dòng giống người phàm này! Các bạn ơi, tôi van nài các bạn đấy, đừng làm chuyện đó, hãy để ý đến những lời cảnh báo này của tôi, và khi các bạn bỏ vào miệng miếng thịt của con bò bị giết thì hãy biết và nhận thức rằng mình đang nhai ngấu nghiến người bạn lao động của chính mình.

Bây giờ, bởi vì có một vị thần gây cảm hứng cho cái lưỡi ăn nói của mình, tôi sẽ nghiêm túc vâng theo lời của vị thần đó[3], tôi sẽ mở đường vào đền ở thành Delphes, tôi sẽ mở đường vào bầu trời trên kia, và tôi sẽ tiết lộ những lời sấm truyền của cái trí tuệ đó. Tôi sẽ hát về những điều bí ẩn lớn mà trí tuệ của cha ông chúng ta đã không thăm dò, những điều bị giấu kín từ lâu. Tôi biết đó sẽ là một niềm vui khi du hành trong bầu trời đầy sao, và bỏ lại đằng sau trái đất với những vùng miền chán ngắt của nó, khi cưỡi mây mà đi, khi đứng trên vai thần Atlas khổng lồ[4] và nhìn xuống rất xa bên dưới con người lang thang không mục đích, không lý do, lo lắng và sợ hãi kiếp sau. Và đây là những gì tôi sẽ nói với họ để họ yên tâm bằng cách mở ra trước mắt họ cuốn sách của số mệnh.

Hỡi loài người, tôi biết các bạn thấy sững sờ trước nỗi sợ cái chết đến lạnh cả châu thân, sợ con sông Styx, sợ các hồn ma bóng quế, sợ các cái tên vô nghĩa, nhưng tại sao phải thế chứ? Tại sao lại sợ những chuyện tầm phào do các nhà thơ tạo ra, những nỗi đau khổ được hư cấu trong một thế giới không có thật cơ chứ? Về phần thân thể các bạn, hãy tin chắc rằng chúng không còn có thể đau khổ vì điều xấu hay có hại nào nữa, dù nó bị hủy hoại bởi giàn thiêu hay bởi sức mạnh tàn phá của thời gian. Linh hồn chúng ta thì bất tử; khi rời bỏ chỗ trú ngụ đầu tiên, nó bao giờ cũng đi đến chỗ ở mới, tức là trong cái hình hài đã tiếp nhận nó. Chính tôi đây, tôi còn nhớ rõ mà - trong cuộc Chiến tranh thành Troie, tôi là Euphorbe, con trai của Panthous, vào một ngày nọ, bị một ngọn giáo nặng của Ménélas đâm thủng ngực. Mới đây thôi, trong đền thờ bà Junon ở thành Argos của vua Abas, tôi nhận ra tấm khiên mà trước đây tôi thường cầm bằng tay trái[5]!

Mọi thứ đều thay đổi nhưng không có gì chết đi. Linh hồn lang thang, khi thì đến chỗ này, khi thì đi chỗ kia, và vào cư ngụ trong bất cứ hình hài nào mà nó thấy bằng lòng. Từ trong con thú vật, nó chuyển vào trong con người, và từ con người chúng ta nó lại sang con thú nhưng nó không bao giờ chết. Như chất sáp dễ nhào nặn được in lên một hình vẽ mới thì không còn như trước nữa, không giữ lâu cùng một hình dạng nhưng nó vẫn là chất sáp; nên chi tôi dạy rằng linh hồn thì bao giờ cũng là chính nó, dù nó di chuyển sang những hình hài lúc nào cũng thay đổi. Vì vậy, trong trường hợp lòng hiếu thảo của các bạn bị thói háu ăn chế ngự, tôi cảnh báo các bạn như một nhà tiên tri, đừng xua đuổi những linh hồn có thể là của bà con thân thiết trong dòng họ của các bạn bằng sự giết hại thú vật để ăn thịt, đừng để máu được nuôi dưỡng bằng máu.

Và vì tôi lao vào một chuyến hải hành trên biển cả mênh mông, và để các cánh buồm mặc cho gió lộng, các bạn hãy biết rằng không có gì trong toàn vũ trụ giữ được hình dạng của mình. Mọi thứ đều ở trong tình trạng thay đổi liên tục, và mọi thứ được tạo ra đều mang bản chất thay đổi trong nó. Thời gian, bản thân nó cũng trôi qua trong một sự chuyển động liên miên, không khác gì một dòng sông. Vì cả sông lẫn thời gian đều không thể ngừng trôi; nhưng, như sóng xô đuổi nhau, và mỗi con sóng đến thì bị con sóng sau đẩy và chính nó thì đẩy con sóng trước, thời gian cũng thế, nó vừa chạy trốn, vừa đuổi theo, và nó bao giờ cũng mới. Vì cái gì đã hiện hữu trước đây thì bây giờ không còn nữa, và cái gì trước đây không có mặt thì bây giờ xuất hiện, và như thế mỗi khoảnh khắc đều được làm mới lại.

Các bạn thấy đêm gần tàn thì nhanh chân đến gặp rạng đông, và các tia sáng mặt trời theo sát sau bóng tối của đêm. Và bầu trời không phải lúc nào cũng có cùng một diện mạo, khi mọi sinh vật mệt mỏi vì công việc đều nghỉ ngơi lúc nửa đêm thì không giống như khi Lucifer sáng rỡ xuất hiện trên con ngựa trắng như tuyết; bầu trời còn đổi khác khi Aurore, kẻ báo hiệu rạng đông, nhuộm hồng chân trời để đón chờ Apollon đến. Tấm khiên tròn của vị thần này thì đỏ chói vào buổi sáng khi nó mọc lên từ dưới đất, và cũng đỏ chói khi nó lặn xuống dưới đất lần nữa; nhưng nó thì trắng khi ở đỉnh điểm bởi vì trên đó bầu không khí thì tinh khiết hơn và rất xa sự hiện diện gây ô nhiễm của quả đất. Và Diane, nữ thần của Đêm, không bao giờ có thể giữ được cùng một hình dạng của chính mình. Nàng thì nhỏ đêm nay hơn đêm mai nếu là trăng tròn, sẽ lớn hơn đêm nay so với đêm mai nếu là trăng khuyết.

Rồi một lần nữa các bạn không thấy bốn hình sắc nối tiếp nhau của năm, như bắt chước bốn giai đoạn của đời người hay sao? Vào đầu mùa xuân, nó thì mỏng manh nhưng đã có sức sống tươi mát, y như một đứa bé; lúc đó các chồi cây nhú khỏi mặt đất, tuy yếu và mềm nhưng đã gặp được ánh sáng để nẩy nở nhanh hơn, khiến các nông dân khấp khởi mừng thầm. Rồi mọi thứ đơm bông kết trái, và những cánh đồng phì nhiêu bỗng rực rỡ những sắc hoa nhưng lá xanh trên cành chưa đủ cứng cáp. Khi mùa xuân đi qua, năm lớn lên trông rắn rỏi hơn, và khi bước vào mùa hè thì trở nên giống như một thanh niên mạnh mẽ. Không có mùa nào táo bạo hơn nó, không có mùa nào cởi mở hơn nó trong cuộc sống phong phú và ấm áp. Rồi mùa thu đến, khi sự sôi nổi của thời thanh xuân không còn nữa, chín chắn và trầm tĩnh hơn, ở giữa tuổi trẻ và tuổi già, hai bên thái dương thấy lấm tấm những lọn tóc muối tiêu. Rồi mùa đông đến với những bước chân loạng choạng, người run rẩy, tóc không còn hay đã bạc.

Thân thể của chính chúng ta cũng biến đổi không ngừng: chúng ta, ngày mai, sẽ không là như chúng ta từng là ngày hôm qua và sẽ khác chúng ta đang là ngày hôm nay. Đã có một thời chúng ta chỉ là một hạt mầm đơn giản và hy vọng thành người, nằm kín đáo trong bụng mẹ. Rồi Tự nhiên đến giúp với các bàn tay khéo léo của mình, và vì không muốn cơ thể chúng ta cứ chịu cảnh tù túng trong cái bụng mẹ căng to, kéo chúng ta ra khỏi chỗ trú ngụ đầu tiên đó và đưa vào bầu không khí tự do. Xuất hiện trong ánh sáng như thế, đứa bé sơ sinh nằm đó, không có chút sức lực nào. Nhưng chẳng mấy chốc nó trở mình rồi đưa người lên trên bốn chân theo cách các con thú, rồi dần dần nó đưa tay nắm cái gì đó và đứng lên được, tuy hai đầu gối còn yếu và người thì lảo đảo. Sau đó, mạnh mẽ và nhanh nhẹn, nó trải qua tuổi thanh xuân; rồi khi thời trung niên cũng qua đi, nó trượt theo con dốc xuống của tuổi già tàn tạ.

Sự già nua ngấm ngầm làm suy yếu rồi làm đổ sụp các sức mạnh của những năm trước; và Milon[6], khi về già, đã bật khóc khi nhìn những cánh tay của mình, trước đây đã từng giống như các cánh tay của Hercule với các cơ bắp nổi to và cứng cáp, bây giờ thì yếu ớt và mềm nhão. Nàng Hélène của thành Troie cũng không cầm được nước mắt khi thấy trong gương những nếp nhăn già nua trên mặt, và vừa khóc, vừa tự hỏi tại sao mình bị làm con mồi của những người đàn ông yêu mình, đến hai lần[7]. Hỡi Thời gian, mi là kẻ tham tàn lớn, và mi nữa, hỡi Tuổi già đố kỵ, cả hai đứa mi cùng nhau hủy hoại mọi thứ trên đời; và bằng cách gặm nhấm với bộ răng của mình một cách từ từ, cuối cùng bọn mi tàn phá mọi thứ qua cái chết chậm.

Và ngay cả những thứ mà chúng ta gọi là nguyên tố cũng không tiếp tục tồn tại. Những thay đổi nào mà chúng trải qua, các bạn hãy lắng nghe và tôi sẽ nói. Trong vũ trụ vĩnh hằng có bốn nguyên tố phát sinh. Hai trong số này, đất và nước, thì nặng và dưới sức nặng của chính mình, chúng trụt xuống ở những vùng thấp hơn. Hai cái còn lại, không khí và lửa - lửa thì thuần khiết hơn không khí, và không có trọng lực - và nếu như không được giữ lại thì sẽ bay lên những vùng cao hơn nữa. Những nguyên tố này, dù bị chia cách xa ra trong không gian, tất cả đều bắt nguồn mỗi cái này từ mỗi cái kia và khi trở lại cũng thế, mỗi cái này vào mỗi cái kia. Nguyên tố đất, tan dần và loãng ra thành nước trong, và loãng hơn nữa, nước biến đổi thành gió và không khí; rồi mất đi sức nặng lần nữa, cái không khí này, đã rất loãng rồi, nhảy vọt lên lửa, chỗ cao nhất trong tất cả. Rồi chúng trở lại lần nữa, theo thứ tự ngược lại: lửa tụ lại trở thành không khí đặc, rồi biến thành nước, và nước đông và cứng lại thì thành đất.

Không có cái gì, kể cả những nguyên tố nói trên, bảo toàn được hình dạng của riêng nó; nhưng Tự nhiên, kẻ làm mới vĩ đại, tạo ra những hình dạng từ những hình dạng khác. Trong toàn thể vũ trụ, hãy tin tôi đi, không có cái gì chết đi, nó chỉ biến đổi và làm mới hình dạng nó thôi. Cái mà ta gọi là “sinh” chỉ là bắt đầu một sự hiện hữu khác với sự hiện hữu trước đó, và “tử” chỉ là chấm dứt sự hiện hữu đó. Và dù cho các nguyên tố có thể di chuyển từ chỗ này sang chỗ kia và từ chỗ kia sang chỗ này, tổng số của toàn thể các nguyên tố đó vẫn không đổi.

Về phần mình, tôi nghĩ rằng không có gì tồn tại lâu dài dưới cùng một hình dạng. Vậy nên các thời đại đã biến chuyển từ thời hoàng kim sang đồ sắt[8], và vậy nên tình trạng của các nơi này, chốn kia cũng thay đổi. Chính mắt tôi đã từng thấy cái mà trước đây là một vùng đất cứng chắc nay trở thành biển; và tôi lại thấy đất nổi lên thay thế cả một vùng biển; vỏ ốc, vỏ sò được tìm thấy nằm rất xa bờ đại dương, và một cái neo xưa ơi là xưa được tìm thấy trên một đỉnh núi. Mưa như thác đổ đã biến một vùng đồng bằng thành thung lũng, và các trận lụt dữ dội đã đẩy những ngọn đồi trôi xuống biển; trước đây là những bãi lầy thì giờ thấy phủ đầy cát nóng như nung, và trước đây là vùng đất khô hạn, thiếu nước, nay lại thành đầm lầy.

Ở chỗ này, thiên nhiên đã mở cho tuôn chảy những dòng suối tươi mát, ở chỗ kia thì chúng bị chặn lại vô cớ; và các con sông, được khai thông bởi những sự chuyển động trong lòng quả đất, trào ra chảy mạnh hay bị khô cạn rồi chìm sâu khuất mắt. Chẳng hạn như sông Lycus bị nuốt chửng bởi một kẽ nứt sâu của quả đất rồi chui đầu ra ở nơi rất xa đó, dưới một diện mạo khác. Như Érasinus hùng vĩ, sau khi bị nhận chìm và chảy ngầm dưới mặt đất, lại xuất hiện như một con sông cao kỳ ở vùng đồng quê gần thành Argos. Và người ta kể là Mysie, vì xấu hổ về cái đầu nguồn và hai cái bờ trước đó của mình, đã chọn một vùng đất khác để chảy, với cái tên mới là Caïque. Aménanus, khi thì chảy tràn bờ, cuốn theo cát của đảo Sicile, khi thì bị cạn nước, nằm trơ đáy. Trước đây người ta uống được nước sông Anigros nhưng giờ thì chẳng ai muốn đụng tới từ khi - nếu ta tin theo lời kể của các nhà thơ - những con “centaure” đầu người thân ngựa xuống rửa những vết thương do những mũi tên của Hercule, người anh hùng cầm chùy, gây ra[9]. Hơn nữa, có phải Hypanis, bắt nguồn từ những dãy núi ở vùng Scythie, trước đây có nước mát và ngọt, giờ thì lại có vị mặn vì có muối lẫn vào?

Ngày xưa nước bao quanh các đảo Antissa, Faros, và Tyr thuộc vùng Phénicie, bây giờ không một cái nào được gọi là đảo nữa. Những cư dân lớn tuổi trong vùng đó thường hay nói là Leucas ngày xưa là một phần của đại lục, nhưng bây giờ có sóng vỗ chung quanh nó. Zanclé[10] cũng thế, theo lời kể, từng là một phần của Ý cho tới khi các ranh giới của thành phố này bị sóng to gió lớn cuốn đi, và nước biển xâm thực đẩy lùi đất liền vào trong[11]. Nếu các bạn muốn tìm Hélicé và Buris, xưa kia là hai thành phố ở vùng Achaïe, các bạn sẽ tìm thấy chúng dưới các làn sóng biển, và các thủy thủ vẫn chỉ cho các bạn thấy hai thành phố xiêu vẹo với các bức tường thành bị chìm ngập[12].

Gần Trézène, thành phố do Pitthée trị vì, có một ngọn đồi cao và trọc, trước đây là mặt đất hoàn toàn bằng phẳng, nay lại là đồi. Bởi vì - thật kinh khiếp khi kể ra - những sức mạnh tàn bạo của các luồng gió bị giam giữ trong các hang động tối tăm dưới mặt đất và tìm một lối thoát ra ngoài để thổi cho thỏa thích, chúng đã cố gắng xoay sở dưới đó để có được một không gian tự do hơn vì trong ngục tối không có lấy một kẽ hở nào như một lối ra cho hơi thở của chúng, nhưng các nỗ lực của chúng thảy đều vô ích, nên chúng bèn ra sức kéo dài và làm căng phình mặt đất, giống như ta dùng hơi từ miệng làm nở to cái bong bóng hay cái túi làm từ da của con dê có sừng. Cái vùng đất phồng lên vẫn còn đó, mang hình dạng một quả đồi cao, và càng rắn chắc ra với năm tháng trôi qua.

Dù có rất nhiều ví dụ mà tôi nghe nói hay biết rõ đến trong đầu tôi lúc này nhưng tôi chỉ nói thêm một vài cái thôi. Nước, các bạn có thấy nó cho và nhận những hình dạng kỳ lạ hay không? Dòng suối của mi, hỡi Ammon đầu có sừng[13], vào buổi trưa thì lạnh, nhưng buổi sáng hay chiều tối thì ấm. Người ta kể đó là do người “Athamane”[14] lấy củi đốt lửa rồi dụi nó xuống suối khi vầng trăng lưỡi liềm đang khuyết dần từng đêm đạt tới chỗ mảnh nhất. Người Cicone có một con sông mà ai uống nước của nó thì thấy ruột gan mình hóa đá; không những thế, nước sông này hễ chạm vào cái gì thì cái đó cũng bị hóa đá cẩm thạch luôn. Crathis, và Sybaris, một con suối nằm không xa vùng đất của chúng ta, làm cho tóc mọi người có màu của hổ phách và của vàng; và còn chuyện lạ lùng hơn nữa, là có những con suối mà nước của nó có quyền năng thay đổi không những thân thể mà còn cả trí óc nữa.

Ai mà không nghe tiếng xấu về những làn sóng của hồ Salmacis[15] và về các cái hồ ở xứ Éthiopie chứ? Bất cứ ai uống nước của chúng, hoặc là phát điên ăn nói lảm nhảm, hoặc rơi vào trạng thái đờ đẫn, uể oải một cách nặng nề và kỳ lạ. Và bất cứ ai giải cơn khát ở con suối Clitorium thì sau đó xa lánh rượu nho, chỉ thích uống một cách điều độ nước trong và sạch; đó là, hoặc do nước suối này có tính chất ngược với hơi nhiệt của rượu, hoặc do, theo lời kể của người dân trong vùng, Mélampus, con trai của Amythaon, sau khi đã chữa lành bệnh điên cho các cô con gái loạn trí của Prétus, vua thành Argos, bằng những câu thần chú và thảo dược có phép thuật, đã vứt xuống con suối phần thảo dược còn thừa đó, và sự ác cảm đối với rượu nho ở lại trong suối nước. Nhưng dòng sông Lynceste lại tạo ra một hiệu ứng ngược lại: ai mà uống nước của nó, dù ít thôi, sẽ thấy mình đi lảo đảo như thể đã nốc rượu nho nguyên chất. Và ở Arcadie có một cái hồ mà người xưa gọi là Phénéos, bị ngờ vực vì nước của nó có tính chất nhập nhằng: tránh xa nó vào ban đêm vì uống vào thì gây tổn thương cho cơ thể; nhưng vào ban ngày, có uống cũng vô hại. Vậy nên hồ và suối, khi thì có hiệu ứng này, khi thì có hiệu ứng kia.

Đảo Ortygie đã có một thời trôi nổi trên sóng nước nhưng nay vững chắc đứng một chỗ[16]. Con thuyền Argo[17] sợ hai cái đảo đá Symplégade[18] vào thời đó thường va đập vào nhau và bụi nước biển bắn tung tóe rất cao; nhưng bây giờ chúng đứng bất động và xem thường sóng to gió lớn. Và ngọn núi Etna, ngày nay sáng và nóng rực với các lò lửa đầy lưu huỳnh, trong tương lai sẽ không phải lúc nào cũng phun lửa cũng như sẽ không phải lúc nào cũng đầy lửa như bây giờ. Vì nếu trái đất là một con thú sống và có nhiều lỗ thông phụt ra lửa thì nó có thể thay đổi những lỗ thông này, và mỗi khi nó bị rung chuyển mạnh thì nó cũng có thể đóng chúng và mở ra những lỗ khác; hoặc, nếu những luồng gió mạnh bị giam cầm trong các hang sâu, nếu chúng thổi đá va chạm với đá cùng các chất có chứa mầm lửa bên trong, và các chất này phát cháy từ sự cọ xát của đá, các hang động đó sẽ lạnh trở lại khi gió không còn sức để thổi; hoặc, nếu đó là nhựa khoáng tự nhiên bốc lửa, và chất lưu huỳnh màu vàng cũng cháy mà khó thấy ngọn lửa, thì chắc chắn là một khi trái đất không còn cung cấp chất đốt và chất bổ dưỡng phong phú để duy trì lửa, và sức lực của nó bị suy kiệt sau rất nhiều thế kỷ, và Tự nhiên tham lam sẽ cảm nhận sự thiếu hụt những dưỡng chất riêng của mình, khi đó nó sẽ không chịu đựng nổi tình trạng thiếu thốn cùng cực đó, và một khi nó bị bỏ rơi như thế thì nó sẽ từ bỏ lửa của mình.

Người ta kể là ở thành Pallène có những người Hyperboréen, sau khi lao chín lần xuống hồ Triton của nữ thần Minerve, thì thấy thân thể mình bị phủ lên một lớp lông chim nhẹ mềm. Tôi không bảo đảm chuyện đó có thật. Người ta cũng kể là đàn bà ở miền Scythie, họ rắc lên người những thứ nước ép có ma thuật nào đó và tạo ra cùng một hiệu ứng.

Tuy nhiên, nếu ta tin vào những cái đã được chứng nghiệm trong thực tế, các bạn không thấy là khi các xác chết thối rữa, do để lâu hay do trời nóng quá, thì có các sinh vật bé tí sinh sôi nẩy nở trong đó sao? Chôn cái xác của con bò đực trong một cái hố sau khi nó bị giết trong lễ hiến tế - đây là một thử nghiệm nhiều người biết - và từ trong khắp nội tạng thối rữa của nó sinh ra những con ong sẽ đi tìm nhụy hoa; và theo cách của con bò đã sinh ra chúng, chúng hay lui tới những cánh đồng, ham thích lao động, và làm việc vất vả với hy vọng được thưởng bằng thành quả của mình. Một con ngựa chiến chôn trong đất sẽ sinh ra những con ong bắp cày. Nếu bạn cắt bỏ hai cái càng cong của con cua biển và chôn cái phần còn lại dưới đất thì từ cái xác cua bị chôn đó sẽ xuất hiện một con bọ cạp có cái đuôi cong đáng gờm. Và các con sâu bướm dệt tổ kén màu trắng trên lá cây - một thực tế quen thuộc đối với dân quê - biến thành những con bướm tang tóc[19]. Trong bùn nhầy nhụa có tinh dịch tạo ra các con ếch màu lục, lúc đầu không có chân nhưng chẳng mấy chốc chân được mọc ra đáp ứng cho việc bơi lội, và cùng lúc, hai chân sau dài hơn hai chân trước, thích hợp cho việc nhảy vọt rất xa. Chú gấu con mà mẹ gấu mới sinh ra không phải là gấu con mà là một cục thịt vừa mới sống; nhưng mẹ gấu cho nó một cơ thể bằng cách liếm nó và tạo cho nó ra một hình dạng giống mình. Các bạn không thấy bằng cách thức nào những ấu trùng của các con ong mật, nằm sâu trong sáp có hình sáu cạnh, được sinh ra mà cơ thể không có chi nào hết nhưng rồi sau đó mới có thêm chân và cánh? Con chim của bà Junon, con công đó, có đuôi trang điểm bằng sao trời, con chim đại bàng mang vũ khí của Jupiter, và những con bồ câu của Vénus, và toàn thể loài chim - vậy thì ai, nếu không biết đó là thực tế - có thể tin được là chúng sinh ra từ bên trong một quả trứng? Và cũng có người nghĩ rằng, khi xương sống của một con người thối rữa trong nấm mồ chật hẹp thì tủy sống biến thành con rắn.

Tuy vậy, tất cả những con thú này bắt đầu sự sống của chúng từ các sinh vật khác; nhưng có một con chim, duy nhất, tự làm mới và tự tái tạo từ chính mình; người Assyrien[20] gọi nó là phượng hoàng. Nó không sống bằng hạt ngũ cốc hay những gì có màu lục nhưng bằng nhựa trầm hương và nước vắt của cây sa nhân. Thực ra, con chim này, sau khi đã sống đủ năm thế kỷ, tự xây cho mình một cái tổ trên ngọn cây cọ đung đưa, chỉ dùng cái mỏ sạch sẽ và móng vuốt của mình; và khi đã đặt trên cái tổ đó vỏ quế thanh và bông của cây cam tùng có mùi thơm, những mảnh quế vụn và nhựa trầm hương có màu vàng, nó nằm lên trên và chấm dứt cuộc đời nó giữa những mùi thơm đó. Theo lời kể, từ thân xác của con chim cha này, một con phượng hoàng con ra đời và được định trước là sẽ sống lâu cũng chừng ấy năm. Khi tuổi tác đã cho nó đủ sức mạnh để chịu đựng gánh nặng, nó làm nhẹ bớt các cành của cây cọ cao bằng cách mang cái tổ nặng nề đó đi chỗ khác, và một cách thành kính, nó mang cái mộ của cha và cũng là cái nôi của chính mình xuyên qua không trung trong vắt đến tận thành phố Mặt trời[21] và đặt cái tổ xuống trước các cánh cửa thiêng liêng của điện thờ thần Mặt trời ở đó.

Nhưng nếu có cái gì đáng ngạc nhiên trong những sự lạ thường này, chúng ta có thể ngạc nhiên trước con linh cẩu thay đổi giới tính, khi thì nó là cái, khi thì nó là đực sau khi giao cấu với con đực. Và còn con tắc kè hoa nữa, tự nuôi sống bằng gió và không khí, nó đổi ngay tức khắc sang màu của bất cứ thứ gì nó chạm tới. Ấn Độ bại trận tặng các con linh miêu cho Bacchus, vị thần có lá và quả nho quấn quanh đầu; và người ta kể là nước đái con thú này đông lại và biến thành đá khi gặp không khí. Và san hô cũng vậy, nó là một thực vật mềm ở dưới nước nhưng một khi bị không khí chạm tới lần đầu tiên thì nó cứng lại.

Ngày sẽ tàn, và Apollon sẽ tắm các con ngựa thở hổn hển của mình ở dưới biển sâu trước khi ta có thể kể ra tất cả những thứ đã mang lấy các hình dạng mới. Vậy nên chúng ta thấy thời thế thay đổi, vài nước tạo ra sức mạnh mới cho mình, vài nước rơi vào tình trạng suy yếu. Như thành Troie chẳng hạn, từng một thời hùng mạnh về nhân lực và tài lực, và cả mười năm không tiếc hy sinh xương máu, nhưng Troie giờ đây thì hèn kém, không có gì để khoe ra ngoài mấy tàn tích xưa cũ, không có châu báu mà chỉ có mấy nấm mộ tổ tiên. Sparte đã có một thời là thành phố danh tiếng; và thành Mycènes[22] từng là một cường quốc hưng thịnh cũng như thành Athènes của Cécrops và thành Thèbes của Amphion. Nhưng hiện nay thì sao? Sparte chỉ còn là một vùng đồng quê chẳng có giá trị gì, Mycènes kiêu hãnh đã sụp đổ; và có phải Thèbes, quê hương của Oedipe, còn lại gì ngoài cái tên? Và Athènes của Pandion nữa, cũng chỉ còn là một cái tên không hơn không kém. Và bây giờ mụ Dao ngôn nói rằng thành La Mã của những người hậu duệ của Dardanus[23] đang nổi lên bên con sông Tibre bắt nguồn từ dãy núi Apennin và đang đặt nền móng sâu dày và vững chắc cho một đế chế khổng lồ. Nó thì thay da đổi thịt trong khi càng ngày càng lớn mạnh, và một ngày kia sẽ là kinh đô của thế giới bao la! Đó là số mệnh của La Mã mà các nhà tiên tri và các sấm truyền tiết lộ, theo lời người ta kể lại với chúng ta.

Và như chính tôi nhớ lại, khi thành Troie sụp đổ, nhà tiên tri Hélénus, con trai của vua Priam, đã nói với Énée lúc đó đang khóc và không biết số phận mình ra sao:

‘Này người con trai của Vénus, ngươi hãy luôn nhớ những dự cảm sâu kín của tâm hồn ta là chừng nào ngươi còn sống thì Troie sẽ không bị hủy diệt hoàn toàn đâu! Lửa và gươm sẽ mở đường cho ngươi. Ngươi sẽ ra đi và mang theo Pergame của mình, cho tới khi ngươi tìm thấy một đất nước tuy xa lạ nhưng tử tế với Troie và với ngươi hơn đất nước riêng của ngươi. Ta cũng thấy ra, ngay cả bây giờ, một thành phố mà số mệnh đã định sẵn cho những hậu duệ của người Phrygie[24] như ngươi cái vai trò tạo dựng nó lên, và không có lấy một thành phố nào khác vĩ đại hơn nó, hôm nay hay mai sau, hay cả trong quá khứ nữa. Những quân vương khác, trong suốt những thế kỷ dài, sẽ làm nó hùng mạnh, nhưng có một người[25], sinh ra từ máu mủ của Iule[26], sẽ đưa nó lên vị thế bá chủ thế giới. Khi trái đất đã hưởng đủ những ân huệ của ông, thiên giới trên cao xanh kia sẽ hoan hỉ với sự hiện diện của ông và cõi trời sẽ là nơi ông dừng chân mãi mãi.’

Đây là những điều tiên tri, tôi còn nhớ rõ, mà Hélénus đã tiết lộ với Énée trong khi Énée lên đường lưu vong, mang theo những vị gia thần hộ mạng, và tôi thấy vui mừng là những bức tường thành được các hậu duệ của Énée dựng lên và người Hy Lạp đã chiến thắng nhưng chính người Troie cuối cùng hưởng lợi[27].

Nhưng tôi e rằng mình sẽ bị lạc đề nếu các con ngựa đưa ta đi quên mất phi nhanh đến đích. Bầu trời và bất cứ cái gì ở dưới nó đều thay đổi hình dạng của chúng, cũng như trái đất và tất cả những gì bên trong nó. Chúng ta, một phần của vũ trụ, thì cũng vậy, bởi vì chúng ta không chỉ là xương thịt mà còn là những linh hồn có cánh, và chúng ta có thể nhập vào trong hình hài của những con thú hoang dã cũng như ở trọ trong thân xác của bầy gia súc. Những thân xác đó có thể đã cho linh hồn của cha mẹ hay anh em của chúng ta hay có liên hệ với chúng ta bằng những mối ràng buộc khác, hay ít ra là linh hồn của con người, vào ẩn náu, vậy nên chúng ta hãy để chúng được sống yên ổn và quý trọng, đừng làm đầy cái bụng chúng ta với thịt của chúng như trong bữa tiệc của Thyeste[28].

Ôi cái thói quen độc ác, ôi cái hành động nghịch đạo của những ai sửa soạn làm đổ máu con người, hay dùng dao cắt cổ một con bê và nghe những tiếng kêu be be của nó một cách hoàn toàn dửng dưng! Hay những ai có thể giết một con dê con khóc không khác gì một đứa bé hay ăn một con chim mà họ vừa cho nó ăn! Có một khoảng cách nào không giữa những hành vi như thế với sự giết người thực sự? Thói quen ăn thịt này sẽ đưa ta đi về đâu? Hãy để con bò kéo cày và chết tự nhiên khi quá già; hãy để con cừu cho ta bộ lông để chống chọi những luồng gió lạnh lẽo từ phương Bắc thổi xuống; hãy để con dê cái cho ta sữa tươi từ bầu vú đầy của nó. Hãy dẹp qua một bên nào lưới săn, nào bẫy hầm, nào bẫy dây, nào tài nghệ đánh lừa. Đừng bắt chim với cái que dài có nhựa bẫy chim; đừng cười nhạo nữa con nai ngây thơ với con bù nhìn gắn lông chim làm nó sợ hãi, hay giấu cái lưỡi câu cong dưới miếng mồi trông như đồ ăn. Hãy giết những sinh vật làm hại các bạn, nhưng ngay cả trong các trường hợp này, giết chúng là đủ rồi. Đừng lấy thịt chúng làm thực phẩm, hãy ăn những thứ vô hại hơn.”

❀ ❀ ❀

[1] Pythagore: triết gia và nhà toán học Hy Lạp, sinh vào khoảng 570 trước Công nguyên ở đảo Samos (Hy Lạp), di cư sang Crotone (Ý) năm 531, và chết vào khoảng năm 480 ở Métaponte (Ý); lập ra trường phái triết học và toán học Pythagore, thường chú trọng đến thuyết luân hồi; ông còn được biết đến với định lý hình học Pythagore mà học sinh trung học đều học qua. Ở đây tác giả Ovide không nhắc trực tiếp đến tên ông (cái tiểu tựa ở trên là của bản dịch tiếng Pháp) để tỏ lòng kính trọng, theo như phong tục thời đó.

[2] Cyclope: giống người khổng lồ sống ở vùng bờ biển đảo Sicile (Ý), có một mắt ở giữa trán, có sức rất mạnh và cực kỳ hung dữ, ưa ăn thịt sống. Xem Thiên 13 và Thiên 14 về câu chuyện của Polyphème, một “Cyclope”.

[3] Ovide ám chỉ đến thuật bói lòng của người La Mã. Xem Chú thích 1, trang 274.

[4] Tức Apollon. Pythagore rất hâm mộ Apollon, và trong đoạn văn này ông nói chuyện như một hóa thân của vị thần này.

[5] Pythagore so sánh triết học với sự đứng trên vai Atlas. (Atlas là một Titan gánh vác cả bầu trời trên vai).

[6] Trong trường thi Iliade của Homère, Ménélas, sau khi đâm chết Euphorbe, người thành Troie, đã dâng hiến tấm khiên của kẻ tử trận cho đền thờ bà Junon (Héra) nằm ở Argos (Hy Lạp). Chú thích của bản dịch tiếng Pháp, trang 587. Đây chỉ là một trong những chuyện đầu thai của Pythagore được tác giả Ovide chọn kể ra.

[7] Milon (tên tiếng Anh: Milo): một đô vật rất nổi tiếng vào thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên, sống gần như cùng thời với triết gia Pythagore ở thành phố Crotone, quê hương ông; từng vô địch sáu lần ở “Olympic Games” tổ chức ở Olympie và bảy lần ở “Pythian Games” tổ chức ở Delphes.

[8] Nàng Hélène bị bắt cóc đến hai lần: lần đầu bởi Thésée khi mới vào tuổi dậy thì, rồi sau được các anh trai mình giải thoát; lần hai, khi đã có chồng là Ménélas ở thành Sparte, bị Pâris mang về thành Troie. Cuộc bắt cóc lần hai này thì rất nổi tiếng vì đã gây ra Chiến tranh thành Troie.

[9] Xem ở đầu Thiên 1 lý thuyết về “Bốn thời đại”.

[10] Những mũi tên của Hercule được tẩm chất cực độc là máu của con quái thú Hydre ở Lerne.

[11] Zanclé: tên cũ của thành phố Messine hiện nay, nằm ở cực Đông - Bắc đảo Sicile. Eo biển Messine ngay đó chia cách (khoảng 3,3 cây số) đảo Sicile với miền Nam Ý.

[12] Về mặt địa lý, tất cả các nhận xét này đều chính xác. Chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 296.

[13] Hai thành phố Buris và Hélicé (ở gần mũi đất Corinthe, Hy Lạp) bị hủy diệt vì động đất vào năm 372 trước Công nguyên, nhưng Pythagore (570 - khoảng 495 trước Công nguyên) lại sống trước đó gần hai thế kỷ. Đây là một trong những sự lẫn lộn về thời gian và nhân vật của tác giả Ovide trong tác phẩm này.

[14] Các thần Sông, Suối thường được biểu hiện có sừng trên đầu.

[15] Athamane: một bộ tộc sống ở vùng Épire (Hy Lạp).

[16] Salmacis: xem Thiên 4 về Salmacis và chàng Hermaphrodite.

[17] Ortygie: tên cũ của đảo Délos, khi nó còn là một cái đảo trôi nổi trên biển cho tới khi nó tiếp nhận bà Léto (Latone) sắp chuyển bụng sinh ra Apollon và Diane.

[18] Argo: con thuyền chở Jason và những người Argonaut đi tìm Bộ Lông Cừu Vàng. Xem Thiên 7.

[19] Symplégade: hai đảo đá khi có gió lớn thì va đập vào nhau, đè nát thuyền bè đi ở giữa chúng.

[20] Nguyên văn tiếng Anh: “funereal butterfies” (trang 298). Bướm được xem là một “biểu hiện của linh hồn”, và vì thế, có liên quan đến cái chết.

[21] Assyrien: người vùng Assyrie. Vào thời cổ đại, về mặt địa lý, Đế chế Assyrie bao trùm gần như hết vùng Trung Đông (Middle East) hiện nay.

[22] Thành phố Mặt trời: tức là thành phố Héliopolis ở Ai Cập, nơi có đền thờ thần Mặt trời (Hélios).

[23] Mycènes: nằm ở bán đảo Péloponnèse (Hy Lạp), từng là vương quốc của vua Agamemnon, người thống lĩnh các đạo quân Hy Lạp đánh thành Troie

[24] Dardanus: con trai của Jupiter vàÉlectre, đã từ Ý đến Troade (nơi có thành Troie sau này), và là một trong những tổ tiên của dòng họ vua trị vì Troie. La Mã được lập nên bởi các hậu duệ của Énée, một người Troie lưu vong, và được xem là hậu duệ của Dardanus.

[25] Người Phrygie: ở đây chỉ người Troie.

[26] Ám chỉ hoàng đế Auguste của La Mã.

[27] Iule: còn có tên là Ascagne, con trai củaÉnée, có các hậu duệ không những là Romulus mà còn là Jules César vàAuguste. Về César, xem Chú thích 3, trang 607. Về Auguste, xem Chú thích 2, trang 608.

[28] Người Hy Lạp đã chinh phục được thành Troie, đẩy Énéecùng đám người Troie mất nước lưu vong sang đất Ý, và cuối cùng hậu duệ của họ đã tạo dựng ra La Mã, một thành Troie mới và hùng cường. La Mã sau đó đã chinh phục Hy Lạp và nhiều nước khác ở châu Âu, Á, và Phi, trở thành Đế chế La Mã kéo dài gần 1500 năm (từ năm 27 trước Công nguyên đến năm 1453). Xem: https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Empire.