Tuy vậy Esculape chỉ là một vị thần đến từ nước ngoài, còn César mới là thần ở ngay thành phố của mình. Danh tiếng lẫy lừng trong chiến tranh cũng như hòa bình; và nếu ông đã biến thành một thiên thể mới, một vì sao rực lửa[1], đó không phải chỉ nhờ vào những cuộc xung đột quân sự chấm dứt trong sự khải hoàn hay những hoạt động dân sự thành công, và sự vinh quang được tạo ra nhanh chóng, mà còn nhờ vào Auguste, người con nuôi của ông nữa, người đã tôn ông làm thần. Bởi vì không có công cuộc nào giữa tất cả những thành tựu lớn của César mà vĩ đại hơn việc này: trở thành cha của hoàng đế chúng ta[2]. Thật vậy, dù đã chinh phục được người Anh trên đảo của họ, đã dẫn cả hạm đội chiến thắng ngược dòng Nil có bảy cửa sông và rất nhiều cây cói, đã tập hợp người Numide nổi loạn, với vua của họ là Juba, và vương quốc Pont của các vì vua tài giỏi Mithridate, về dưới sự cai trị người La Mã[3], tóm lại, dù đã xứng đáng với nhiều chiến thắng và đã cử hành một vài cái[4], thì tất cả vẫn không vĩ đại bằng chuyện đã sinh ra Auguste[5], một con người xuất chúng đến thế. Với Auguste như là người trị vì thế giới, hỡi chư vị thần linh, các ngài đã ban phúc rất nhiều cho nhân loại! Người con Auguste đó không thể sinh ra từ máu mủ của một người phàm, vậy thì người cha César cần phải được biến thành thần.

Khi Vénus, mẹ của Énée, thấy ra chuyện này, và cũng thấy cái chết thảm khốc dành cho César, trưởng giáo[6] của nàng, đang được sửa soạn trong bóng tối, và thấy một âm mưu có vũ trang đang hình thành, thì mặt nàng tái xanh vì sợ và nói to với tất cả những vị thần mà nàng lần lượt gặp mặt: “Hãy nhìn cả một ổ âm mưu chống lại ta đang được sửa soạn, hãy nhìn cái cạm bẫy nào được giăng ra để giết hại cuộc đời của con người cuối cùng của gia đình Iule, hậu duệ của Dardanus, mà ta còn có. Có phải chỉ một mình ta luôn luôn bị những sự lo lắng có căn cứ quấy rầy không? Khi thì ta bị ngọn giáo của tên Diomède đến từ Calydon gây ra thương tích, khi thì ta bị bối rối vì sự sụp đổ của các bức tường thành ở Troie được phòng thủ quá tệ, khi thì ta chứng kiến cảnh con trai ta lang thang nơi này, chỗ nọ hầu như không dứt, trôi nổi trên biển, xuống tận cõi âm im lặng như tờ, tiến hành cuộc chiến tranh chống lại Turnus, hay, nếu chúng ta nói ra sự thật, đúng hơn là chống lại bà Junon đó! Nhưng tại sao bây giờ ta nhớ lại những nỗi đau khổ xưa kia của dòng giống ta? Sự sợ hãi hiện nay này của riêng ta không cho phép ta gợi ra những chuyện buồn thảm ngày trước. Nhìn kìa! Các vị không thấy các lưỡi đao đang được mài bén sao? Hãy ngăn chặn chúng lại, ta khẩn cầu các vị đó, hãy phá vỡ cái âm mưu ám sát này, đừng để cho những ngọn lửa của Vesta bị dập tắt bởi máu của người trưởng giáo của bà ấy!”

Đó là những lời than phiền mà Vénus, trong sự lo âu, đã nói ra khắp bầu trời nhưng tất cả đều vô ích. Các vị thần, quả thật, đều xúc động; và dù cho họ không thể hủy bỏ cái sắc lệnh cứng như sắt của các chị em cổ xưa[7] nhưng họ vẫn đưa ra những điềm báo rõ ràng của tai họa sắp xảy ra đến nơi.

Tiếng ầm ĩ của vũ khí va chạm nhau giữa các đám mây đen chứa bão trong lòng, tiếng kèn trom-pet và tù và gây sợ hãi nghe vang lừng trên trời, theo lời người ta kể, tất cả báo trước cho mọi người biết cái tội ác gần kề. Hơn nữa, còn có bộ mặt bị tối đi của mặt trời chiếu ra ánh sáng nhợt nhạt xuống vùng đất bất ổn. Nhiều lần người ta thấy những khúc củi đang cháy giữa các vì sao[8]; nhiều lần những giọt máu rơi xuống từ các đám mây; Lucifer, ngôi sao buổi sáng, thì mờ tối, nhiều vết bẩn có màu đỏ sậm xuất hiện trên mặt ông, và cỗ xe của nàng Nguyệt thì lấm máu.

Ở cả nghìn chỗ khác nhau, con cú, chim của cõi âm, phát ra những tiếng cảnh báo tang tóc; ở cả nghìn chỗ khác nhau, các bức tượng bằng ngà rơi nước mắt; và người ta nghe trong những khu rừng cây thiêng liêng những bài ca ai oán và những lời lẽ đe dọa. Không nạn nhân của sự hiến tế nào là đủ cho sự chuộc tội; gan trong bộ đồ lòng của con vật bị hy sinh cảnh báo là những cuộc đụng độ theo điềm gở sắp xảy ra đến nơi, và cái thùy của gan có vết dao cắt. Ở ngoài chợ, chung quanh nhà của người phàm và các đền thờ của các đấng thần linh, chó tru vào ban đêm, và người ta thấy lang thang vất vưởng những hồn ma bóng quế nín lặng, và thành phố La Mã rung chuyển vì các trận động đất.

Thế nhưng, ngay cả những cảnh báo của thần linh cũng không thể ngăn ngừa những âm mưu phản bội của con người cũng như số mệnh đang tiến bước về phía trước. Gươm kiếm tuốt trần được mang vào trong curia thiêng liêng, nơi viện nguyên lão hội họp[9], vì không có chỗ nào trong toàn thành phố thuận lợi hơn nó đối với cái tội ác này, cái hành động đẫm máu đáng sợ này. Rồi Vénus, nữ thần của núi Cythère, đành lấy cả hai tay đấm ngực mình và tìm cách che giấu César của nàng[10] trong một đám mây, mà trong đó Pâris ngày xưa đã thoát khỏi sự trả thù chết người của Ménélas, chồng của nàng Hélène, trong đó Énée đã trốn vào, tránh được lưỡi gươm của Diomède. Nhưng Jupiter, cha nàng, lên tiếng:

“Con gái của ta ơi, con có nghĩ rằng con, chỉ bằng quyền hạn của riêng mình, làm lung lay số mệnh bất di bất dịch được sao? Con hãy tự mình đi vào nhà, con được phép đó, của ba chị em ‘Parque’; ở đó con sẽ thấy các biên bản của tất cả những gì đã xảy ra, một công trình đồ sộ, được khắc ghi trên các phiến đồng hay phiến sắt khối, chúng là vĩnh viễn, không thể hủy hoại được, chúng không sợ trời sập hay sét đánh, hay bất cứ sự chấn động có tính tàn phá nào xảy ra. Ở đó con sẽ tìm thấy số phận người hậu duệ của con được khắc trên một loại đá cứng[11] vĩnh cửu. Chính ta cũng đã đọc những biên bản đó và ghi nhận đầy đủ trong trí nhớ, và ta sẽ kể cho con nghe để mà con sẽ không còn mù quáng trước tương lai.

Người hậu duệ của con, nữ thần của núi Cythère à, mà con thương tiếc đó, đã sống đủ thời gian dành cho ông, và số năm tháng mà ông mắc nợ với trần gian thì đang được trả xong đó. Chính con, và Auguste, người con nuôi của ông, sẽ lo liệu sao cho ông lên được cõi trời như một vị thần và được thờ phụng trong các đền đài trên mặt đất. Auguste, như người thừa kế cái tên của ông, sẽ mang, một mình, gánh nặng đặt trên vai, và như một kẻ phục thù dũng cảm nhất cho sự ám sát cha mình, sẽ có chúng ta làm đồng minh trong các cuộc chiến của anh ta.

Dưới sự chỉ huy của Auguste, các thành lũy của Modène bị bao vây sẽ quỳ xuống xin hòa bình; những cánh đồng ở Pharsale sẽ cảm thấy sức mạnh dữ dội của anh ta; và ở vùng Émathie, Philippes sẽ bốc mùi máu một lần nữa[12]; và cái người mang một tên tuổi lớn là Pompée[13] sẽ bị đánh bại trên biển Sicile. Và người tình Ai Cập của một tướng lãnh La Mã[14], quá tin tưởng vào cuộc hôn nhân của mình, sẽ quy hàng trước anh ta, và sự đe dọa của nàng rằng ngọn đồi Capitole của chúng ta sẽ cúi đầu trước thành phố Canope của nàng được chứng tỏ là vô ích[15]. Nhưng tại sao ta lại nhắc đến với con những vùng đất mọi rợ hay các dân tộc sống hai bên bờ đại dương? Không đâu, bất cứ vùng đất nào có thể trú ngụ được trên thế giới thì sẽ thuộc về anh ta, và các vùng biển mênh mông cũng nằm dưới sự thống trị của anh ta!

Khi hòa bình được Auguste ban cho trên mọi vùng miền, anh ta sẽ tập trung suy nghĩ về những quyền dành cho các công dân, và như một nhà lập pháp chính trực nhất, anh ta sẽ thúc đẩy sự ra đời của luật lệ. Bằng cái gương tốt của chính mình anh ta sẽ dạy cho người đời cách sống, và nhìn xa về tương lai và những thế hệ sẽ đến, anh ta sẽ ra lệnh cho con trai, Tibère, do người vợ đức hạnh sinh ra, mang tên anh ta và mang gánh nặng của những trách nhiệm[16]; cuối cùng, nhưng chỉ khi nào, như một người già, đạt tới tuổi của Nestor[17] thì anh ta mới đặt chân vào chỗ ở trên cõi trời, giữa những vì sao của gia đình mình[18].

Trong khi đó, Vénus à, con hãy mang đi linh hồn của Jules César từ cái thân xác bị giết đó và biến nó thành một ngôi sao, để mà vị thần mới là Jules lúc nào cũng có thể để mắt đến Capitole và Forum của chúng ta từ ngôi đền cao của ông ấy.”

Jupiter mới nói xong là nàng Vénus độ lượng xuất hiện ngay trong phòng họp của Viện nguyên lão La Mã mà không ai thấy, và bắt lấy, từ cái xác chết còn nằm đó, linh hồn vừa thoát ra của César của nàng, và nhằm ngăn chặn nó tan biến trong không khí, nàng mang nó thẳng lên giữa các vì sao trên trời. Và trong khi mang nó trong người, nàng bỗng cảm thấy nó rực sáng và bốc cháy và nàng buông nó rời khỏi ngực mình. Nó bay lên cao hơn cả mặt trăng, kéo theo đàng sau một cái đuôi lửa và tỏa sáng như một vì sao.

Và bây giờ César nhìn thấy những việc tốt đẹp mà con trai mình đã thực hiện, ông thừa nhận là chúng thì lớn lao hơn những gì ông đã làm được, và thấy vui mừng vì đứa con trai đã vượt qua mình. Dù Auguste cấm mọi người đặt những thành quả riêng của mình lên trên những thành quả của người cha, nhưng mụ Dao ngôn, không bị ràng buộc và không vâng lời ai, ca tụng ông hết lời, bất chấp ý muốn của ông, và trong trường hợp này mụ ta đã chống lại lệnh ông. Vậy nên sự vinh quang của Atrée vĩ đại nhường chỗ cho con trai mình, Agamemnon; Thésée vượt qua cha mình, Égée, và Achille cũng vượt qua Pélée, cha chàng; và cuối cùng, chỉ nêu ra một ví dụ xứng đáng với César và Auguste, là Saturne[19] thì ở bậc thấp hơn Jupiter. Jupiter trị vì trên các tầng cao của cõi trời và ba vương quốc của thế giới; nhưng mặt đất thì đặt dưới sự thống trị của Auguste. Mỗi vị này vừa là cha, vừa là người thống trị.

Hỡi các đấng thần linh, bạn đồng hành của Énée, mà trước mặt cả lửa lẫn gươm phải nhường bước, tôi khẩn cầu các vị, và các thần bản địa ở Ý, và ngài, Romulus, tổ phụ của thành phố chúng tôi, và Mars, người cha bất khả chiến bại của Romulus, và Vesta, nữ thần luôn giữ một chỗ thiêng liêng giữa những vị thổ công của gia đình César, và ngài nữa, Apollon, ngài chia sẻ chỗ thờ phụng Vesta trong nhà César của chúng tôi, và Jupiter có đền thờ trên đồi Tarpéia[20], và tất cả các vị thần khác, mà nhà thơ thấy thích hợp để cầu khẩn: quý vị hãy làm chậm lại, hãy làm lùi lại cho thật xa và muộn hơn thời gian tồn tại trên đời của chúng tôi, cái ngày mà Auguste sẽ đi lên cõi trời, bỏ lại ở dưới cái thế giới mà ông trị vì, và trên đó, xa cách với sự hiện diện của chúng tôi, ông sẽ lắng nghe những lời nguyện cầu của chúng tôi!

❀ ❀ ❀

[1] Jules César: tên La-tinh là Caius Julius Ceasar, sinh ở Roma vào năm 101 hay 100 trước Công nguyên, chết (bị ám sát) năm 44 trước Công nguyên, cũng ở Roma; chính trị gia, sử gia, tướng lãnh với nhiều chiến thắng vang dội, cuối cùng là nhà cai trị tối cao của La Mã; nhận người cháu Octave làm con nuôi, sau này trở thành Auguste, hoàng đế đầu tiên của La Mã. Tên ông được đặt cho tháng Bảy (July, từ tên Julius).

[2] Vào tháng 7 năm 44 trước Công nguyên, một sao chổi xuất hiện trên bầu trời thành La Mã. Các nhà chiêm tinh, sau nhiều cuộc thảo luận, cuối cùng đã phải thừa nhận đó là ngôi sao của César sau khi thành thần. Chú thích của bản dịch tiếng Pháp, trang 591. César đã bị đâm chết trước đó vài tháng, vào ngày 15 tháng 3 năm 44 trước Công nguyên.

[3] Tức là Auguste (tên La-tinh: Augustus; 63 trước Công nguyên-14), con nuôi của Jules César; từ khi César bị ám sát năm 44 trước Công nguyên, Auguste, khi đó mới mười chín tuổi, đã lần lượt đánh bại các đối thủ chính trị hay quân sự như Sextus Pompée, Brutus, Cassius và Cicéron cũng như tướng Marc Antoine, và lên ngôi hoàng đế năm 27 trước Công nguyên. Dưới thời Auguste, Đế chế La Mã rộng lớn có được hòa bình, kinh tế và nghệ thuật phát triển. Tên ông được đặt cho tháng Tám (August).

[4] Đây là lời kể dài dòng về các chiến thắng quân sự của Jules César. Chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 308.

[5] Viện nguyên lão La Mã (Tiếng La-tinh: Senatus Romanus, tiếng Anh: the RomanSenate) đã biểu quyết chấp nhận nhiều chiến thắng, nhưng César chỉ cử hành lễ mừng cho hai cái thôi. Theo chú thích của bản dịch tiếng Pháp, trang 591.

[6] Theo luật La Mã, con nuôi được xem như con sinh ra từ máu mủ của người nhận làm cha hay mẹ. Theo chú thích của bản dịch tiếng Pháp, trang 591.

[7] Jules César được phong làm Pontifex Maximus (Đại Trưởng giáo), trông coi quốc giáo của La Mã vào năm 63 trước Công nguyên, và với danh nghĩa này, chủ trì sự thờ phụng nữ thần Vesta và cai quản các Vestal Virgin.

[8] Nguyên văn tiếng Anh: “the ancient sisters” (trang 308). Tức ba chị em Parque, nữ thần Số mệnh mà ngay cả các vị thần cũng phải phục tùng các sắc lệnh của họ.

[9] Các ngôi sao băng.

[10] Curia: từ chỉ phòng họp của Viện nguyên lão La Mã, và cũng chỉ bản thân Viện nguyên lão. Theo chú thích của bản dịch tiếng Pháp, trang 592, thì César bị ám sát ở trong phòng họp tạm thời của Viện nguyên lão nằm trong điện thờ nữ thần Vénus ở khu Champs de Mars (Roma) trong khi chờ đợi phòng họp cũ ở Forum (Roma) sửa chữa sau vụ hỏa hoạn năm 52 trước Công nguyên.

[11] César được xem là hậu duệ của Énée, mà Énée là con trai của Vénus.

[12] Adamant (bản dịch tiếng Anh, trang 309): một loại đá huyền thoại được cho là không thể xuyên thủng được, thường được đồng nhất với kim cương hay đá nam châm.

[13] Năm 42 trước Công nguyên, ở Philippes (thuộc miền Đông của vùng Macédoine, Hy Lạp), Octave (sau này là hoàng đế Auguste) đánh bại Brutus và Cassius, hai người đã giết chết Jules César.

[14] Đó là Sextus Pompée (tên La-tinh: Sextus Pompeius, 67 - 35 trước Công nguyên), con trai của Pompée vĩ đại (Pompey the Great, 106 - 48 trước Công nguyên): một tướng lãnh La Mã chống đối Auguste.

[15] Tức Marc Antoine (tên tiếng Anh: Mark Antony, tên La-tinh: Marcus Antonius, 83 - 30 trước Công nguyên), chính trị gia và tướng lãnh La Mã và là người tình của nữ hoàng Cléopâtre (69 - 30 trước Công nguyên) của Ai Cập. Bị Octave đánh bại, đành tự sát ở thành Alexandria (Ai Cập).

[16] Ovide chỉ kể ngắn gọn ở đây về sự bại trận của Marc Antoine, một tướng lãnh La Mã, và “người tình Ai Cập” của ông tên là Cléopâtre (thực sự gốc Hy Lạp) trước đoàn quân củaOctave, sau này được biết đến với cái tên Auguste. Trận hải chiến có tính quyết định ở Actium vào năm 31 trước Công nguyên đã bảo đảm là kinh đô sẽ không bị dời từ La Mã (Roma) về thành phố Ai Cập Canope, và cũng làm cho nước Ai Cập trù phú trở thành tài sản riêng của Auguste. Chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 326.

[17] Tibère(42 trước Công nguyên- 37) là con riêng của Livie, vợ của Auguste, có với chồng trước là Tibérius Claudius Néron; được Auguste chính thức nhận làm con vào năm 4 khi đã 46 tuổi, và nối ngôi hoàng đế La Mã vào năm 14 khi Auguste qua đời.

[18] Nestor: nhà hiền triết trong sử thi Iliade có tiếng là trường thọ. Xem Thiên 12.

[19] Tức là Vénus đã có ngôi sao Lucifer (hay sao Kim, Vénus), và Jules César sắp sửa có một ngôi sao cho riêng mình.

[20] Saturne (hay Cronos) là cha của Jupiter.