Xa xôi, cô độc, u hoài, chậm rãi,

Bên sông Scheldt êm đềm hay Po lãng du.

Tôi chưa từng ở một nơi nào hay tâm trạng nào tốt hơn lúc này để viết về chủ đề này. Tôi có một con chim câu đang thui dở cho bữa tối, ngọn lửa đang cháy rực trong lò sưởi, tiết trời khá dịu êm so với mùa này trong năm, hôm nay tôi chỉ bị một cơn khó tiêu nhẹ (điều duy nhất khiến tôi ghét bỏ bản thân), tôi có trọn vẹn ba tiếng đồng hồ thong thả trước mắt, và vì thế tôi sẽ bắt tay vào làm. Thà làm ngay một lần còn hơn cứ phải bận lòng vì nó trong cả tuần tới.

Nếu viết về chủ đề này đã chẳng phải việc dễ dàng, thì bản thân điều đó lại còn khó khăn hơn. Để có được sự ngưỡng mộ của kẻ khác cần một nỗ lực phiền hà: nhưng để tự vừa lòng với những tư tưởng của chính mình lại đòi hỏi một nỗ lực lớn hơn nhiều. Khi nhìn qua cửa sổ ra khoảng đồng hoang bao la trơ trụi trước mặt, và qua làn không khí mờ sương dưới ánh trăng thấy những rặng dái thỏ dập dềnh trên đỉnh Winterslow,

Trong khi mái vòm giáo đường trời cao mù lấp bởi mưa tuyết,

tâm trí tôi lại du hành qua một chuỗi năm tháng dài đằng đẵng, chỉ dựa vào sự kiên nhẫn của tư duy cùng niềm khao khát thầm kín hướng về chân lý và thiện mỹ, nên tôi chẳng đến mức không hiểu được cảm giác mà mình định viết; song tôi không chắc liệu điều này có giúp tôi truyền tải nó đến người đọc một cách dễ chịu hơn hay không.

Phu nhân Grandison, trong thư gửi cô Harriet Byron, đã quả quyết rằng "anh trai bà, Sir Charles, sống cho riêng mình"; và Phu nhân L. ngay sau đó (vì Richardson chưa từng chán một câu nói hay) cũng lặp lại nhận xét tương tự; rồi cô Byron thường xuyên viện lại câu đó trong các thư phản hồi cho cả hai chị em, "Vì các chị biết đấy, Sir Charles sống cho riêng mình," cho đến khi nó trở thành một câu cửa miệng giữa những người bạn đường thư từ xinh đẹp này. Tuy nhiên, đây không phải là một ví dụ về điều tôi hiểu là sống cho riêng mình, vì Sir Charles Grandison thực ra luôn luôn nghĩ về bản thân; nhưng qua cụm từ này, tôi muốn nói đến việc hoàn toàn không bao giờ nghĩ về bản thân, chẳng khác nào không hề có một con người như thế trên đời. Nhân vật mà tôi đang nói đến ít có tính vị kỷ nhất có thể: còn nhân vật cưng của Richardson lại vị kỷ hết mức có thể. Một nhà phê bình trào phúng đã khắc họa ông ta ở chốn Elysium đang "cúi đầu hôn lên bàn tay héo hòn của Phu nhân Grandison" (tức cô Byron trước kia) — đúng ra phải khắc họa ông ta đang cúi đầu hôn chính bàn tay mình mới phải, vì ông ta chẳng bao giờ ngưỡng mộ ai ngoài bản thân, và là vị Thần của chính sự sùng bái của mình. — Tôi cũng không gọi việc rút lui vào sa mạc (như các vị thánh và thánh tử đạo xưa kia) để bị thú dữ xé xác, hay chui xuống hang sâu để được coi là bậc ẩn sĩ, hay leo lên đỉnh cột đá để chịu hình phạt cuồng tín cho muôn người nhòm ngó là sống cho riêng mình. Điều tôi muốn nói khi nói về sống cho riêng mình là sống trong thế gian, như thể ở trong đó chứ không thuộc về nó: như thể chẳng ai biết có một con người như thế tồn tại, và bạn cũng chẳng muốn ai biết đến; là trở thành một khán giả lặng lẽ của khung cảnh bao la của muôn vật, chứ không phải một đối tượng gây chú ý hay tò mò; là dành một sự quan tâm suy tư, lo âu đến những gì đang diễn ra trên đời, nhưng không cảm thấy một chút mong muốn dính dấp hay can thiệp vào đó. Đó là một cuộc sống mà một linh hồn thuần khiết có thể dẫn dắt, và một sự quan tâm mà nó dành cho công việc của con người: bình thản, trầm tư, thụ động, xa xăm, xúc động bởi niềm thương hại đối với những nỗi đau của họ, mỉm cười trước những trò ngu xuẩn của họ mà không chút cay đắng, chia sẻ những tình cảm của họ nhưng không bị quấy rối bởi những đam mê của họ, không tìm kiếm sự chú ý của họ, cũng chưa từng xuất hiện trong giấc mơ của họ. Người sống khôn ngoan cho riêng mình và cho chính trái tim mình nhìn ra thế giới nhộn nhịp qua những khe hở của chốn ẩn dật, và không muốn lao vào cuộc chiến. "Người nghe thấy tiếng náo động, và vẫn lặng im." Người không thể sửa chữa nó, cũng chẳng muốn làm hỏng nó. Người thấy đủ nhiều trong vũ trụ để làm mình hứng thú mà không cần phải bước ra phía trước để thử xem mình có thể làm gì để thu hút ánh mắt của vũ trụ về phía mình. Hơi đâu mà hoài công! Người đọc những đám mây, nhìn ngắm những vì sao, dõi theo sự trở lại của các mùa, những chiếc lá rơi mùa thu, hơi thở ngát hương mùa xuân, giật mình thích thú trước tiếng hót của chim hoét trong lùm cây gần đó, ngồi bên lò sưởi, lắng nghe tiếng gió thở dài, nghiền ngẫm một cuốn sách, hay trò chuyện cho qua những giờ phút giá lạnh, hoặc làm tan chảy những giờ thành từng phút trong những suy tưởng êm đềm. Trong suốt thời gian ấy, người bận rộn với những điều khác mà quên mất chính mình. Người thưởng thức văn phong của một tác giả mà không nghĩ đến việc trở thành tác giả. Người thích ngắm nhìn một bản in từ bức tranh cổ trong phòng mà không tự làm khổ mình để chép lại nó. Người không tự dằn dỗi đến chết khi cố trở thành điều mình không phải, hoặc làm điều mình không thể. Người hầu như không biết mình có khả năng gì, và chẳng mảy may bận tâm liệu mình có bao giờ làm nên chuyện trên đời hay không. Người cảm nhận được sự chân thực trong những dòng thơ —

Kẻ nào ánh mắt luôn chăm chăm vào bản thân,

Thì chỉ thấy một công trình bé nhỏ nhất của tự nhiên;

Một kẻ có thể khiến người khôn ngoan nổi giận khinh bỉ

Điều mà sự khôn ngoan coi là bất hợp pháp muôn đời.

Người nhìn ra ngoài bản thân vào quang cảnh bao la, rộng lớn của tự nhiên, và dành một sự quan tâm vượt xa khỏi những tham vọng hẹp hòi của mình đối với nhân loại nói chung. Người tự do như không khí, và độc lập như ngọn gió. Tai họa thay cho kẻ bắt đầu nghĩ xem người khác nói gì về mình! Chừng nào một người còn hài lòng với bản thân và những nguồn lực của chính mình, mọi sự đều tốt đẹp. Khi người đó đứng ra đóng một vai trên sân khấu, và thuyết phục thế gian nghĩ về mình nhiều hơn nghĩ về chính họ, người đó đã bước vào một con đường nơi họ chẳng tìm thấy gì ngoài gai góc, phiền muộn và thất vọng. Tôi có thể nói đôi chút về điểm này. Trong nhiều năm đời mình, tôi chẳng làm gì ngoài suy nghĩ. Tôi chẳng có việc gì khác ngoài việc giải quyết một khúc mắc hóc húa, hay đọc lướt một tác giả thâm thúy, hay ngắm nhìn bầu trời, hay lang thang bên bờ biển rải sỏi —

Để thấy những đứa trẻ nô đùa trên bờ biển,

Và nghe tiếng sóng nước đại dương cuồn cuộn muôn đời

Tôi chẳng bận tâm điều gì, tôi chẳng muốn điều gì. Tôi dành thời gian để suy ngẫm về bất cứ điều gì nảy ra trong đầu, và không vội vã đưa ra một câu trả lời ngụy biện cho một câu hỏi — chẳng có chú thợ in nào đứng chờ tôi cả. Tôi thường viết một hai trang có lẽ trong nửa năm; và còn nhớ mình đã cười khoái trí thế nào trước nhà thực nghiệm nổi tiếng Nicholson, người đã nói với tôi rằng trong hai mươi năm ông đã viết một lượng sách đủ đóng thành ba trăm tập khổ tám. Nếu tôi không phải là một tác giả vĩ đại, tôi có thể đọc với niềm thích thú luôn tươi mới, "không bao giờ kết thúc, vẫn luôn bắt đầu," và chẳng việc gì phải viết một bài phê bình khi đọc xong. Nếu tôi không thể vẽ như Claude, tôi có thể ngưỡng mộ "phép thuật của bầu trời xanh mềm mại" khi bước ra ngoài, và hài lòng với niềm vui mà nó mang lại cho tôi. Nếu tôi u uẩn, điều đó chẳng khiến tôi bận tâm; nếu tôi phấn chấn, tôi chiều theo cảm xúc của mình. Tôi cầu chúc những điều tốt đẹp cho thế gian, và tin tưởng vào nó một cách thuận lợi nhất có thể. Tôi như một kẻ xa lạ ở một vùng đất xa xôi, nhìn ngắm nó với sự ngạc nhiên, tò mò và thích thú, mà không trông đợi trở thành đối tượng được chú ý đáp lại. Tôi không có mối liên hệ nào với nhà nước, không có nghĩa vụ nào phải thực hiện, không có dây ràng buộc nào nối tôi với người khác: tôi không có bạn bè lẫn nhân tình, không vợ cũng không con. Tôi sống trong một thế giới của sự trầm tư, chứ không phải của hành động.

Kiểu tồn tại mơ mộng này là tuyệt vời nhất. Kẻ từ bỏ nó để đi tìm những thực tại thường đánh đổi sự thanh thản lấy những thất vọng lặp đi lặp lại và những hối tiếc muộn màng. Thời gian, tư tưởng và cảm xúc của người đó không còn thuộc về sự tự do quyết định của chính mình nữa. Kể từ giây phút đó, người đó không còn quan sát các đối tượng của tự nhiên như chính bản chất của chúng, mà nhìn lé mắt vào chúng để xem liệu có thể biến chúng thành công cụ cho tham vọng, lợi ích hay niềm vui của mình hay không; thay cho một tính cách thành thật, không mưu đồ, không che giấu, cái nhìn của người đó trở nên vàng ố, ám ảnh và hai lòng: người đó không còn quan tâm đến những biến chuyển lớn lao của thế giới ngoại trừ phần nhỏ hẹp mà mình đóng góp vào đó: thay vì mở rộng các giác quan, trí tuệ và trái tim trước công trình rực rỡ của vũ trụ, người đó lại giơ một chiếc gương cong trước mặt, để tự ngắm nghía bản thân và những tham vọng của mình, rồi liếc mắt sang bên xem người khác có đang ngưỡng mộ mình hay không. Người đó không còn tồn tại trong ấn tượng mà "sự đa dạng tuyệt mỹ của muôn vật" tạo ra cho mình, vốn được làm dịu và lắng xuống bởi sự trầm tư quen thuộc, mà trong cảm giác sốt sắng về tầm quan trọng tự phong của bản thân. Bằng cách cố gắng cố định, người đó đã trở thành nô lệ của dư luận. Người đó là một công cụ, một bộ phận của một cỗ máy không bao giờ ngừng lại, và thấy buồn nôn, chóng mặt vì sự chuyển động không ngừng ấy. Người đó chẳng có niềm vui nào ngoài sự phản chiếu hình ảnh của chính mình trong ánh mắt công chúng — ngoài sự lặp đi lặp lại tên tuổi mình trong tai công chúng. Chính người đó đã tự trộn lẫn và làm hỏng mọi thứ. Tôi kinh ngạc không hiểu sao Buonaparte lại không chán những chữ N. N. dán khắp Louvre và trên toàn nước Pháp. Goldsmith (như tất cả chúng ta đều biết) khi ở Hà Lan đã bước ra ban công cùng một số phụ nữ Anh đẹp đẽ, và khi thấy họ được khán giả vỗ tay khen ngợi, ông đã quay lại và gắt gỏng nói: "Có những nơi tôi cũng được ngưỡng mộ đấy chứ." Ông không thể cho sự thèm khát kiêu ngạo của một tác giả được nghỉ ngơi dù chỉ một ngày. Tôi từng thấy một diễn giả nổi tiếng thời chúng ta tái mặt và bước ra khỏi phòng khi một cô gái lộng lẫy bước vào, người trong một khoảnh khắc đã chia sẻ sự chú ý của người nghe. — Biết bao là sự tủi hổ trong nỗ lực đơn độc nhằm ngoi lên khỏi sự vô danh; vô số những thất bại; và còn lớn lao, cay đắng hơn nữa là những thăng trầm và những sự dằn dằn đi kèm của thành công —

Trèo lên đỉnh cao ấy

Là chắc chắn gục ngã, hoặc trơn trượt đến mức

Nỗi sợ hãi cũng tồi tệ như khi ngã xuống.

"Ước gì Chúa chứng giám," Oliver Cromwell đã thốt lên khi bị Quốc hội cản trở bất kỳ lúc nào, "thà tôi ở lại bên rừng chăn đàn cừu, còn hơn bị đẩy vào một chính phủ như thế này!" Khi Buonaparte bước vào cỗ xe của mình để tiến hành cuộc chinh phạt nước Nga, thong dong xoay chiếc găng tay và hát điệu nhạc "Malbrook ra trận," ông đâu có nghĩ đến cú ngã mà mình phải chịu sau đó, một cú sốc mà ngoài ông ra chẳng ai có thể chịu đựng nổi. Chúng ta chủ yếu nhìn thấy và nghe nói về những đứa con cưng của Vận mệnh và Nàng thơ, về các đại tướng, các diễn viên hàng đầu, các nhà thơ nổi tiếng. Họ ở trên đỉnh cao; chúng ta bị mê hoặc bởi sự lấp lánh trên tầm cao mà họ đứng, và khao khát dấn thân vào cùng một sự nghiệp đầy cám dỗ ấy, — mà không nghĩ đến biết bao nhiêu trung úy nhận nửa lương bất mãn đang hoài công tìm kiếm sự thăng tiến suốt đời, và đành phải chịu đựng "sự hách dịch của kẻ có quyền, cùng những cú đá mà tài năng nhẫn nại phải nhận từ kẻ bất tài"; biết bao nhiêu diễn viên lưu suýt chết đói bị lên án sống trong cảnh nghèo khổ và xiêm áo rách rưới ở các vùng quê, mơ ước cho đến phút cuối về một hợp đồng ở London; biết bao nhiêu kẻ vẽ vời khốn khổ run rẩy trong cơn sốt rét của những hy vọng và sợ hãi luân phiên, hao mòn và héo hon trong sự teo tóp của tài năng, hoặc trở thành thầy dạy vẽ, người lau chùi tranh, hay nhà phê bình báo chí; biết bao nhiêu nhà thơ bất hạnh đã trút hết tâm hồn cho Nàng thơ một cách tuyệt vọng, mà chẳng bao giờ khiến những vần thơ của mình được biết đến xa hơn Góc Nhà Thơ trên một tờ báo địa phương, rồi cứ nhìn và nhìn với ánh mắt thèm thuồng, ghen tị vào chân trời hẹp hòi giới hạn danh tiếng tỉnh lẻ của họ! — Giả sử một diễn viên chẳng hạn, "sau những nỗi đau đớn của trái tim và hàng ngàn nỗi đau tự nhiên mà thể xác phải gánh chịu," đạt được đỉnh cao trong nghề nghiệp của mình, anh ta không còn chịu nổi một đối thủ nào gần ngai vàng nữa; trở thành người thứ hai hay chỉ ngang bằng với kẻ khác cũng coi như không là gì: anh ta giật mình trước triển vọng của một người kế vị, và giữ chặt chiếc gậy quyền giả tạo với một sự nắm chặt run rẩy: có lẽ khi anh ta sắp sửa chiếm lấy vị trí hàng đầu mà mình đã tăm tia từ lâu, một đối thủ không ai ngờ tới bước vào trước anh ta, và đoạt mất giải thưởng, để mặc anh ta bắt đầu lại công việc cực nhọc của mình. Anh ta sống trong tình trạng báo động trước mọi sự xuất hiện hoặc tin đồn về sự xuất hiện của một diễn viên mới: "một con chuột ở nhờ trong tai con mèo" còn có một dinh thự hòa bình hơn anh ta: anh ta sợ hãi mọi gợi ý phản đối, và nhất là không thể tha thứ cho lời khen ngợi lẫn lộn với sự khiển trách: nghi ngờ là xúc phạm; phân biệt là hạ thấp: anh ta dường như không dám nhìn vào một bài phê bình trừ khi có ai đó đã nếm thử cho anh ta, để xem không có gì xúc phạm trong đó: nếu anh ta không thu hút đông đảo khán giả mỗi đêm, anh ta chẳng thể ăn cũng chẳng thể ngủ; hoặc nếu tất cả những biến cố khủng khiếp này được loại bỏ, và anh ta có thể "ăn bữa ăn của mình trong hòa bình," thì anh ta lại trở nên bội thực với những tràng vỗ tay và không hài lòng với nghề nghiệp của mình: anh ta muốn trở thành một cái gì đó khác, được chú ý như một tác giả, một nhà sưu tập, một học giả cổ điển, một người có trí tuệ và thông tin, và cân nhắc từng từ mình thốt ra, rồi rút lại một nửa trước khi thốt ra, e rằng nếu anh ta phạm một sơ suất nhỏ nhất về lưỡi thì nó sẽ bị đồn ầm lên rằng Ngài —— chỉ giỏi như một diễn viên!

Nếu từng có một người không gặt hái nhiều cay đắng hơn niềm vui từ sự kiêu ngạo của mình, thì người đó, Rousseau nói, không ai khác chính là một kẻ ngu ngốc. Một vị điền chủ ở gần Taunton đã dành cả đời mình để chép hàng trăm bức tranh tồi tệ từ các bức tranh hạng hai, vốn được mua lại khi ông qua đời bởi một quý tộc hàng xóm, người mà

Có con Quỷ nào đó thầm thì, L——, hãy có gu đi!

Một bức tranh nhỏ của Wilson trong một góc khuất đã thoát khỏi tay người sành sỏi, và được một nhà buôn tranh ở Bristol mang đi với giá ba guinea, trong khi những bản chép mờ mịt của chủ nhân dinh thự (cùng với khung) lại bán được ba mươi, bốn mươi, sáu mươi, một trăm ducat một bức. Một người bạn của tôi đã tìm thấy một bức Canaletti rất đẹp trong tình trạng biến dạng kỳ lạ, với phần trên của bầu trời bị bôi bẩn và biến đổi một cách quái dị với những đám mây kiểu Anh; và khi hỏi người sở hữu bức tranh xem liệu có ai đã làm gì với nó không, thì nhận được câu trả lời rằng "một vị quý tộc, một họa sĩ vĩ đại trong vùng, đã dặm lại một số phần của nó." Thật là một sự mê muội! Vậy mà ứng viên cho những vinh quang của cây cọ này có lẽ đã có thể trở thành một thợ săn cáo vui vẻ hoặc một thẩm phán hòa giải kính cẩn nếu ông ta chỉ cần trung thành với những gì tự nhiên và vận mệnh đã dành cho mình. Cô —— nhất quyết không chịu rời bỏ sân khấu ở ——, một thị trấn nhỏ ở miền Tây nước Anh. Lương của cô đã bị giảm, thân hình cô bị chế nhạo, lối diễn xuất của cô bị cười chê; chẳng có gì bận tâm — cô quyết tâm trở thành một diễn viên, và khinh bỉ việc quay lại công việc trước đây là một thợ may nón. Tôi có nên tiếp tục không? Một diễn viên trong cùng đoàn kịch đã được người bán thuốc trong vùng ghé thăm trong một cơn sốt rét, người này khi hỏi bà chủ nhà về lối sống của anh ta, đã được kể rằng vị quý ông tội nghiệp ấy rất lặng lẽ và ít gây phiền hà, anh ta thường có một đĩa khoai tây nghiền cho bữa tối, và nằm trên giường phần lớn thời gian để lặp lại vai diễn của mình. Một đôi vợ chồng trẻ, về mọi mặt đều đáng yêu và xứng đáng, sắp sửa kết hôn, và một buổi diễn từ thiện đã được các sĩ quan của trung đoàn đóng quân ở đó đặt hàng để trang trải chi phí giấy phép và nhẫn cưới, nhưng lợi nhuận của đêm diễn không đủ số tiền cần thiết, và tôi e rằng họ đã "giữ mình trinh bạch từ đó đến nay"! Ôi, giá mà có cây cọ của Hogarth hay Wilkie để diễn tả sức mạnh hài hước của đoàn kịch ở ——, được xếp thành đội hình chiến đấu trong vở *Cuộc hôn nhân lén lút*, với một cái nhìn toàn cảnh về khán phòng, các hộp ghế và hành lang, để chữa khỏi vĩnh viễn niềm yêu thích lý tưởng, và khao khát tỏa sáng cùng làm kỳ nghỉ trong mắt người khác, thay vì rút lui vào chính mình và giữ những mong muốn cùng tư tưởng của chúng ta ở nhà! — Ngay cả trong những chuyện thường tình của cuộc sống, trong tình yêu, tình bạn và hôn nhân, chúng ta có bao nhiêu sự đảm bảo khi gửi gắm hạnh phúc của mình vào tay người khác! Hầu hết những người bạn mà tôi từng thấy đều trở thành những kẻ thù cay đắng nhất, hoặc những người quen lạnh nhạt, khó chịu. Những người bạn cũ giống như những món ăn được dọn ra quá nhiều lần, mất đi hương vị và sự bổ dưỡng. Kẻ nhìn vào vẻ đẹp để ngưỡng mộ, để sùng bái nó, kẻ đọc về sức mạnh kỳ diệu của nó trong tiểu thuyết, trong thơ ca, hay trong các vở kịch, không phải là kẻ vô minh; nhưng đừng để người đàn ông nào rơi vào tình yêu, vì từ giây phút đó anh ta đã trở thành "đứa trẻ của một cô gái." Tôi rất thích lặp lại những dòng thơ như thế này trong vở kịch *Mirandola* —

Với dáng đi uyển chuyển làm sao cô ấy bước đi

Dọc theo hành lang! Mềm mại như một con hươu con!

Nhưng lại uy nghi hơn. Kìa! Không một âm thanh nào, dù nhỏ nhất,

Cũng không một tiếng vang dịu dàng nào báo hiệu khi cô bước đi,

Nhưng mỗi chuyển động của vóc dáng cô dường như

Được thánh hóa bởi sự im lặng.

Nhưng dù sự mô tả có đẹp đẽ đến đâu, xin hãy bảo vệ tôi khỏi việc gặp gỡ bản gốc!

Con ruồi nhấm nháp mật đường

Sẽ chìm lấp trong ngọt ngào;

Cũng vậy kẻ nào nếm trải phụ nữ

Sẽ gặp phải sự diệt vong.

Bài hát này là của Gay, không phải của tôi, và đó là một sự ngọt ngào cay đắng. Mấy ai trong số vô vàn những người kết hôn và được gả bán lại cưới người mà họ ưa thích nhất trên đời! Không, phần lớn hơn nhiều được gắn kết với nhau chỉ vì lý do tiện lợi, tình cờ, sự giới thiệu của bạn bè, hay quả thực không hiếm khi vì chính nỗi sợ hãi sự kiện này, bởi sự ghê tởm và một kiểu mê hoặc định mệnh! Vậy mà mối ranh buộc này là suốt đời, không thể rũ bỏ trừ khi chịu nhục nhã hay cái chết: một người không còn sống cho riêng mình nữa, mà là một cơ thể (cũng như tâm trí) bị xiềng xìch vào một người khác, dù bản thân không muốn —

Như sự sống và cái chết gặp nhau trong sự bất cân xứng.

Vì vậy Milton (có lẽ từ chính kinh nghiệm của mình) đã khiến Adam thốt lên trong sự mãnh liệt của niềm tuyệt vọng,

Vì hoặc là

Người ấy sẽ không bao giờ tìm thấy người bạn đời phù hợp, ngoại trừ những kẻ

Do tai họa nào đó mang lại hoặc sự nhầm lẫn

Hoặc người mà người ấy mong muốn nhất sẽ hiếm khi đạt được

Do sự bướng bỉnh của cô ta, mà sẽ thấy cô ta thuộc về

Một kẻ tồi tệ hơn nhiều; hoặc nếu cô ta yêu, lại bị cản trở

Bởi cha mẹ; hoặc sự lựa chọn hạnh phúc nhất của người ấy đã quá muộn

Sẽ gặp gỡ, khi đã ràng buộc và đính ước hôn nhân

Với một kẻ thù hung tàn, sự ghét bỏ và nhục nhã của người ấy;

Điều mà tai họa vô tận này sẽ gây ra

Cho cuộc sống con người, và làm rối loạn sự hòa thuận gia đình.

Nếu tình yêu từ cái nhìn đầu tiên là từ hai phía, hoặc có thể hòa giải bằng những cử chỉ tốt đẹp; nếu tình cảm tha thiết nhất không thường xuyên bị đền đáp và làm lạnh nhạt bởi sự thờ ơ và khinh bỉ; nếu biết bao người yêu nhau cả trước và sau kẻ điên trong *Don Quixote* đã không "sùng bái một bức tượng, đuổi theo ngọn gió, kêu gào với sa mạc"; nếu tình bạn là bền vững; nếu tài năng là danh tiếng, và danh tiếng là sức khỏe, giàu sang cùng tuổi thọ; hoặc nếu sự tôn kính của thế gian được dành cho giá trị tự giác cùng những khát vọng chân chính hướng về sự xuất sắc, thay vì những dấu hiệu lộng lẫy và trang hoàng bên ngoài của nó, thì quả thực tôi có thể có ý kiến rằng sống cho người khác tốt hơn sống cho riêng mình; nhưng như thực tế hiện tại, tôi nghiêng về phía tiêu cực của câu hỏi này.

Tôi chưa từng yêu thế gian, và thế gian cũng chẳng yêu tôi;

Tôi chưa từng nịnh hót hơi thở hôi hám của nó, cũng chẳng quỳ

Đôi gối nhẫn nại trước những sự sùng bái của nó —

Cũng chẳng uốn má thành nụ cười — cũng chẳng kêu gào

Trong sự sùng bái một tiếng vọng; trong đám đông

Họ không thể coi tôi là một kẻ như thế; tôi đứng

Giữa họ, nhưng không thuộc về họ; trong một tấm liệm

Của những tư tưởng vốn không phải tư tưởng của họ, và vẫn có thể,

Nếu tôi không lấp đầy tâm trí mình, điều mà chính nó đã khuất phục.

Tôi chưa từng yêu thế gian, và thế gian cũng chẳng yêu tôi —

Nhưng hãy để chúng ta chia tay như những kẻ thù công bằng; tôi tin rằng,

Dù tôi chưa tìm thấy chúng, rằng có thể có

Những từ ngữ vốn là sự thật — những hy vọng sẽ không lừa dối,

Và những đức tính nhân từ chứ không giăng

Cạm bẫy cho kẻ lầm lỡ: tôi cũng muốn tin rằng

Trước những nỗi đau của người khác, có những kẻ chân thành đau xót;

Rằng hai, hoặc một, hầu như đúng như những gì họ thể hiện —

Rằng sự thiện lương không phải một cái tên, và hạnh phúc không phải một giấc mơ.

Những vần thơ ngọt ngào tẩm lệm cho tinh thần cay đắng của sự ghét đời; nhưng tai họa thay cho nhà văn văn xuôi hèn hạ nào dám so sánh những ghi chép với thế gian như thế, hoặc quy buộc nó một cách thẳng thắn với sự lừa đảo.

Nếu tôi có đủ sự kích động để chửi rủa công chúng, như Ben Jonson đã làm với khán giả trong các Lời mở đầu cho các vở kịch của ông, tôi nghĩ mình sẽ làm việc đó bằng những thuật ngữ thích đáng, đại loại như sau: — Không có một con vật nào hèn hạ, ngu ngốc, nhát gan, đáng khinh, ích kỷ, hằn học, ghen tị, vô ơn hơn Công chúng. Nó là kẻ hèn nhát lớn nhất, vì nó sợ chính bản thân mình. Từ kích thước cồng kềnh, quá khổ của mình, nó sợ sự chống đối nhỏ nhất đối với nó, và rung lên như thạch khi bị một ngón tay chạm vào. Nó giật mình trước cái bóng của chính mình, như người đàn ông trên núi Hartz, và run rẩy khi nghe đến tên mình. Nó có cái miệng của sư tử, trái tim của thỏ rừng, với đôi tai dựng đứng và đôi mắt không ngủ. Nó đứng "lắng nghe những nỗi sợ hãi của mình." Nó e sợ ý kiến của chính mình đến mức không bao giờ dám tự hình thành bất kỳ ý kiến nào, mà chộp lấy tin đồn nhảm đầu tiên, e rằng mình sẽ chậm chân trong việc đánh giá, và lặp lại nó cho đến khi bị điếc tai bởi âm thanh của chính giọng nói mình. Ý niệm về những gì công chúng sẽ nghĩ ngăn cản công chúng không bao giờ suy nghĩ cả, và hoạt động như một phép thuật lên việc thực thi phán đoán cá nhân, sao cho, ngắn gọn lại, tai của công chúng nằm dưới sự định đoạt của kẻ ngông cuồng đầu tiên muốn lấp đầy nó bằng những khẳng định ồn ào, hoặc những phỏng đoán sai lầm, hoặc những lời thì thầm bí mật. Điều một người nói được tất cả mọi người nghe thấy; giả định rằng một điều được cả thế giới biết đến khiến cả thế giới tin vào điều đó, và sự lặp lại rỗng tuếch của một báo cáo mơ hồ làm chết đi "tiếng nói nhỏ nhẹ, tĩnh lặng" của lý trí. Chúng ta có thể tin hoặc biết rằng những gì được nói không phải là sự thật; nhưng chúng ta biết hoặc tưởng tượng rằng người khác tin vào điều đó, — chúng ta không dám phản bác hoặc quá lười biếng để tranh cãi với họ, và do đó từ bỏ niềm tin nội tâm, và như chúng ta nghĩ, niềm tin cô độc của mình cho một âm thanh không có thực chất, không có bằng chứng, và thường không có ý nghĩa. Hơn thế nữa, chúng ta có thể tin và biết không chỉ rằng một điều là sai sự thật, mà người khác cũng tin và biết nó là như vậy, rằng họ cũng nằm trong bí mật của sự lừa đảo như chúng ta, rằng họ thấy các con rối đang hoạt động, bản chất của bộ máy, vậy mà nếu ai đó có nghệ thuật hay quyền lực để quản lý nó, kẻ đó sẽ nắm giữ tai của công chúng nhờ vào một cụm từ lừa mị hay một biệt danh, và nhờ vào sự trơ trẽn cùng sự kiên trì khiến cả thế giới tin và lặp lại những gì cả thế giới biết là sai sự thật. Tai thì nhanh hơn phán đoán. Chúng ta biết rằng những điều nhất định được nói ra; chỉ riêng hoàn cảnh đó, chúng ta biết rằng chúng tạo ra một hiệu ứng nhất định lên trí tưởng tượng của người khác, và chúng ta tuân theo những định kiến của họ bằng sự đồng cảm cơ học, và vì thiếu tinh thần cần thiết để khác biệt với họ. Vì vậy, ý kiến công chúng không hề dựa trên một nền tảng rộng lớn và vững chắc, như sự tổng hòa của tư tưởng và cảm xúc trong một cộng đồng, mà nó nông cợt, cạn kẹt và biến đổi đến mức tối đa — một bọt nước của khoảnh khắc; sao cho chúng ta có thể nói một cách an toàn rằng công chúng là nạn nhân của ý kiến công chúng, chứ không phải cha đẻ của nó. Công chúng nhút nhát và hèn nhát, vì nó yếu đuối. Nó tự biết mình là một kẻ đần độn lớn, và rằng nó không có ý kiến nào ngoại trừ theo sự gợi ý. Vậy mà nó không muốn xuất hiện như kẻ bị dắt mũi, và muốn người ta nghĩ rằng các quyết định của mình cũng khôn ngoan như trọng lượng của chúng. Nó nhanh chóng nhận các nhân vật cưng của mình, lại càng nhanh chóng bỏ rơi họ, e rằng mình bị coi là thiếu sáng suốt trong cả hai trường hợp. Nó thường được chia thành hai phe mạnh mẽ, mỗi phe sẽ không chấp nhận cả sự khôn ngoan thông thường lẫn sự trung thực thông thường của phe kia. Nó đọc *Edinburgh Review* và *Quarterly Review*, và tin cả hai — hoặc nếu có sự nghi ngờ, sự độc hại sẽ làm nghiêng cán cân. Taylor và Hessey đã nói với tôi rằng họ đã bán được gần hai bản in của cuốn *Các nhân vật trong các vở kịch của Shakespear* trong khoảng ba tháng, nhưng sau khi bài phê bình của *Quarterly Review* về chúng xuất hiện, họ không bao giờ bán được thêm một bản nào nữa. Công chúng, dù được khai sáng như họ vốn thế, hẳn phải biết ý nghĩa của cuộc tấn công đó cũng như những kẻ đã thực hiện nó. Đó không phải là sự ngu mờ, mà là sự hèn nhát, đã khiến họ từ bỏ ý kiến của chính mình. Một nhóm các nhà phê bình tinh quái ở Edinburgh đã gắn biệt danh "Trường phái Cockney" cho một hoặc hai nhà văn sinh ra tại thủ đô, khiến tất cả mọi người ở London đều sợ nhìn vào các tác phẩm của họ, e rằng họ cũng bị kết án là mang tính Cockney. Ôi, công chúng dũng cảm! Biệt danh này đã chứng tỏ là quá sức đối với một trong những nhà văn được đề cập, và cắm chặt như một mũi tên có ngạnh vào trái tim anh. Keats tội nghiệp! Những gì là trò đùa đối với thị trấn lại là cái chết đối với anh. Trẻ trung, nhạy cảm, tinh tế, anh như

Một nụ hoa bị sâu ghen tị cắn xé,

Trước khi nó kịp xòe những chiếc lá ngọt ngào ra không khí

Hay dâng hiến vẻ đẹp của mình cho mặt trời;

và không thể chịu đựng được tiếng kêu gian trá cùng tiếng cười ngu ngốc, đã rút lui để trút hơi thở cuối cùng ở những vùng đất xa xôi. Công chúng cũng ghen tị và vô ơn như sự ngu mờ, đần độn và nhát gan của nó —

Một con quái vật khổng lồ của sự vô ơn.

Nó đọc, nó ngưỡng mộ, nó ca ngợi, chỉ vì đó là thời thượng, chứ không phải từ bất kỳ niềm yêu thích nào đối với chủ đề hay con người đó. Nó tung hô bạn hay dập tắt bạn chỉ vì sự bốc đồng và nông nổi. Nếu bạn đã làm nó hài lòng, nó lại ghen tị với sự công nhận vô thức của chính mình về tài năng, và chộp lấy cơ hội đầu tiên, cái cớ tồi tàn đầu tiên, để gây sự với bạn và hòa nhau một lần nữa. Mọi kẻ bới lông tìm vết nhỏ nhặt đều được dựng lên thành thẩm phán, mọi kẻ mách lẻo đều được tin tưởng tuyệt đối. Mọi sinh thể nhỏ bé, thấp kém, tồi tàn từng há hốc miệng kinh ngạc chỉ vì người khác làm vậy, giờ lại vui mừng khi thấy bạn (như nó nghĩ) ngang hàng với chính nó. Một tác giả vậy là cuối cùng không phải là một sinh thể thuộc cấp độ khác. Sự ngưỡng mộ của công chúng là gượng ép, và đi ngược lại bản chất. Sự lăng mạ của công chúng lại chân thành và nồng nhiệt: mỗi cá nhân đều cảm thấy tầm quan trọng của chính mình trong đó. Họ giao bạn bị trói chặt tay chân vào tay những kẻ buộc tội bạn. Việc cố gắng tự bảo vệ mình là một tội lỗi lớn và một hành vi bất kính, một sự coi thường tòa án, một sự vô lễ cực điểm. Hoặc nếu bạn chứng minh mọi cáo buộc là không có căn cứ, họ không bao giờ nghĩ đến việc rút lại sai lầm của mình hay bồi thường cho bạn. Đó sẽ là một sự tổn hại đến phẩm giá của họ; họ tự coi mình là bên bị hại, và phẫn nộ trước sự vô tội của bạn như một sự quy chụp lên phán đoán của họ. Bub Doddington nổi tiếng, khi bị thất sủng tại triều đình, đã nói rằng "ông sẽ không bào chữa trước quân vương của mình: việc của Bệ hạ là không hài lòng, và việc của ông là tin rằng mình sai!" Công chúng thì không được khiêm tốn như thế. Người ta đã bắt đầu nói về những tiểu thuyết Scotland như những tác phẩm được đánh giá quá cao. Vậy thì làm sao các tác giả thông thường có thể giữ đầu mình nổi trên mặt nước lâu được? Như một quy luật chung, tất cả những ai sống nhờ công chúng đều chết đói, và trở thành một từ ngữ chế nhạo cùng một trò cười thường trực trong giao kèo. Hậu thế chẳng tốt hơn (chẳng khai sáng hơn hay rộng lượng hơn một chút nào), ngoại trừ việc bạn không còn nằm trong tay họ nữa, và tiếng nói của danh tiếng chung giúp họ đỡ phải vất vả quyết định về các yêu sách của bạn. Công chúng hiện tại là hậu thế của Milton và Shakespear. Hậu thế của chúng ta sẽ là công chúng đang sống của một thế hệ tương lai. Khi một người chết đi, họ bỏ tiền vào quan tài của người đó, dựng tượng đài cho ký ức của người đó, và kỷ niệm ngày sinh nhật của người đó bằng những bài phát biểu theo mẫu. Liệu họ có chú ý đến người đó nếu người đó còn sống không? Không! — Tôi đã phàn nàn về điều này với một người Scotland vừa tham dự một bữa tối và một cuộc quyên góp để dựng tượng đài cho Burns. Anh ta trả lời rằng anh ta thà quyên góp hai mươi bảng cho tượng đài của ông còn hơn đưa số tiền đó cho ông khi ông còn sống; sao cho nếu nhà thơ có sống lại, anh ta cũng sẽ đối xử với ông đúng như ông đã bị đối xử trên thực tế. Đây là một người Scotland trung thật. Những gì anh ta nói, những người còn lại cũng sẽ làm.

Đủ rồi: tâm hồn tôi ơi, hãy quay lưng lại với họ, và hãy để tôi cố gắng tìm lại sự ẩn dật và tĩnh lặng mà tôi yêu thích, "xa rời cuộc chiến náo nhiệt," trong một góc khuất của riêng tôi, hoặc ở một vùng đất xa xôi nào đó! Trong trường hợp sau, tôi có thể mang theo như một sự an ủi đoạn văn trong cuốn *Những suy ngẫm về sự lưu vong* của Bolingbroke, trong đó ông mô tả bằng những màu sắc rực rỡ những nguồn lực mà một người luôn có thể tìm thấy trong chính mình, và điều mà thế giới không thể tước đoạt khỏi người đó: —

'Hãy tin tôi, sự an bài của Chúa đã thiết lập một trật tự như thế trong thế giới, rằng trong tất cả những gì thuộc về chúng ta, chỉ có những phần ít giá trị nhất mới có thể rơi vào ý chí của người khác. Bất cứ điều gì tốt đẹp nhất đều an toàn nhất; nằm ngoài tầm với của quyền lực con người; không thể được ban cho cũng không thể bị tước đoạt. Đó là công trình vĩ đại và tuyệt đẹp này của tự nhiên, thế giới. Đó là tâm trí của con người, vốn chiêm ngắm và ngưỡng mộ thế giới, nơi nó tạo nên phần cao quý nhất. Những điều này gắn liền với chúng ta một cách không thể tách rời, và chừng nào chúng ta còn ở trong một điều thì chúng ta sẽ tận hưởng điều kia. Do đó, hãy bước đi một cách dũng cảm bất cứ nơi nào chúng ta được dẫn dắt bởi dòng chảy của những tai họa con người. Bất cứ nơi nào chúng dẫn dắt chúng ta, trên bờ biển nào chúng ta bị ném vào bởi chúng, chúng ta sẽ không thấy mình hoàn toàn là những kẻ xa lạ. Chúng ta sẽ cảm nhận được cùng một sự quay vòng của các mùa, và cùng một mặt trời cùng mặt trăng sẽ dẫn dắt dòng chảy năm tháng của chúng ta. Cùng một mái vòm xanh thẫm, đốm lấp lánh những vì sao, sẽ được giăng ra khắp nơi trên đầu chúng ta. Không có phần nào của thế giới mà từ đó chúng ta không thể ngưỡng mộ những hành tinh vốn xoay chuyển, như hành tinh của chúng ta, trong các quỹ đạo khác nhau quanh cùng một mặt trời trung tâm; từ đó chúng ta không thể khám phá một đối tượng còn kinh ngạc hơn nữa, đạo quân của những ngôi sao cố định được treo lên trong khoảng không bao la của vũ trụ, vô số những mặt trời mà chùm sáng của chúng soi sáng và nuôi dưỡng những thế giới chưa biết vốn xoay chuyển quanh chúng: và trong khi tôi bị mê hoặc bởi những sự trầm tư như thế này, trong khi tâm hồn tôi được nâng cao lên trời như thế, thì việc tôi bước đi trên mặt đất nào đối với tôi chẳng có mấy ý nghĩa.'

GHI CHÚ CHO BÀI LUẬN 10

(1) Viết tại Winterslow Hut, 18-19 tháng 1 năm 1821.

(2) Vở kịch *Nữ tước vùng Malfi* của Webster.

(3) Shenstone và Gray là hai người, một người giả vờ sống cho riêng mình, còn người kia thì thực sự làm như vậy. Gray co mình lại khỏi ánh nhìn của công chúng (ông thậm chí không thích chân dung mình được đặt ở đầu các tác phẩm của mình) vào trong những tư tưởng và sự suy tưởng lười biếng của chính mình; Shenstone lại thích sự riêng tư để ông có thể được thế giới tìm kiếm; một người tìm kiếm sự ẩn dật để tận hưởng sự rảnh rỗi và thanh thản, còn người kia lại làm nũng với nó chỉ để được quấy rầy bởi sự nài nỉ của khách khứa và những lời nịnh hót của những người bạn vắng mặt.

(4) Trích *Về sự lưu vong* của Plutarch. Ông so sánh những người không thể sống ngoài quê hương mình với những người đơn sơ tưởng rằng mặt trăng ở Athens đẹp hơn mặt trăng ở Corinth,

Labentem coelo quae ducitis annum.

—VIRG. Georg.