Tiến lên phía trước rồi ngồi xếp bằng trên nền đất trong bộ y phục trắng muốt và chiếc khăn xếp quấn chặt, người trưởng nhóm nghệ nhân tung hứng Ấn Độ mở đầu màn diễn bằng việc tung hai quả cầu đồng—một trò mà bất kỳ ai trong chúng ta cũng làm được—rồi kết thúc bằng việc giữ liền lúc bốn quả cầu liên tục bay lượn trên không trung, một kỳ tích mà dù có đem cả mạng sống ra đánh đổi, hay dẫu có dành trọn kiếp người để luyện tập, chẳng ai trong chúng ta làm nổi. Vậy đó là một trò vặt vãnh ta đang chứng kiến, hay chẳng phải là một điều gần như phép màu? Đó là đỉnh cao tột cùng của tài khéo con người, điều mà không gì có thể đạt tới, thậm chí chẳng thể mảy may chạm tới mép ngoài, nếu không uốn nắn mọi năng lực thể xác lẫn tinh thần ngay từ thuở ấu thơ non nớt nhất, bằng sự chuyên tâm nhọc nhằn, chẳng một phút ngơi nghỉ cho tới tuổi trưởng thành. Hỡi con người, ngươi thật là một sinh vật kỳ diệu, và những đường đi nước bước của ngươi khôn dò biết bao! Ngươi có thể làm nên những chuyện lạ lùng, nhưng lại biến chúng thành những trò chẳng bõ bèn!—Hình dung về nỗ lực phi thường của sự khéo léo này cũng đủ làm trí tưởng tượng phải rối bời và niềm thán phục phải nghẹt thở. Thế nhưng người biểu diễn dường như chẳng tốn chút công sức nào, chẳng khác gì một trò lừa thị giác thuần túy máy móc mà anh ta chẳng cần nhúng tay, chỉ việc đứng nhìn rồi cười thầm trước sự kinh ngạc của đám đông khán giả. Chỉ một sai sót nhỏ bằng sợi tóc, trong một phần tích tắc nhỏ nhất có thể tưởng tượng được, cũng đủ mang lại thất bại thảm hại: sự chính xác của từng động tác phải như một chân lý toán học, và tốc độ phải tựa ánh chớp lóa. Bắt liên tiếp bốn quả cầu trong chưa đầy một giây đồng hồ, rồi đẩy chúng ngược trở lại sao cho chúng dường như tự có tri giác mà tìm về với bàn tay; khiến chúng xoay vần xung quanh mình theo từng chu kỳ chuẩn xác như những hành tinh trên quỹ đạo; làm cho chúng đuổi bắt nhau như những tia lửa bập bùng, hay vút lên như những đóa hoa hoặc những dải sao băng; quăng chúng ra sau lưng rồi quấn quanh cổ như những dải lụa hay những con rắn trườn; làm được điều tưởng chừng bất khả, mà lại thực hiện với tất cả sự thong dong, duyên dáng và thản nhiên đến mức khó tin; vừa cười cợt vừa đùa giỡn với những trò giả tạo lấp lánh ấy; dõi mắt theo chúng như thể ánh nhìn rực rỡ của anh có thể mê hoặc chúng, hay như thể anh chỉ cần canh chừng sao cho chúng chuyển động đúng theo nhịp điệu âm nhạc trên sân khấu,—ở tất cả những điều ấy có một ma lực mà kẻ nào không biết trầm trồ thì hẳn suốt đời chưa từng thực sự biết chiêm ngưỡng bất cứ điều gì. Đó là sự khéo léo vượt lên trên độ khó, và nét đẹp ngự trị trên đỉnh cao kỹ thuật. Dường như một khi độ khó đã được thuần thục, nó tự nhiên hóa thành sự nhẹ nhàng thanh thoát, và dường như để chinh phục được nó, người ta phải vượt qua mà không để lộ một nét gắng gượng nào. Chỉ một chút vụng về nhỏ nhất, một thoáng thiếu mềm dẻo hay mất bình tĩnh cũng sẽ làm sụp đổ toàn bộ màn diễn. Đó là công phu của ma thuật, nhưng lại diễn ra nhẹ nhàng như trò đùa trẻ thơ. Một số tiết mục khác cũng kỳ lạ và đáng kinh ngạc không kém, chẳng hạn như giữ thăng bằng cái cây nhân tạo rồi dùng ống sậy thổi phi tiêu bắn rơi từng con chim đậu trên mỗi cành; dẫu rằng không tiết mục nào có được vẻ tao nhã hay sự điêu luyện nhẹ nhàng như màn tung hứng bốn quả cầu đồng. Bạn phải thót tim lo âu cho kết quả, và thở phào nhẹ nhõm khi màn thử nghiệm kết thúc; chúng không đem lại niềm thích thú thuần khiết, không gợn âu lo như trò tung cầu; mà tôi thì chẳng mặn mà gì với việc chỉ đơn thuần kinh ngạc mà không hề thấy khoan khoái cùng lúc. Còn như trò nuốt kiếm, lẽ ra cảnh sát nên can thiệp để cấm đoán. Khi tôi thấy nghệ nhân tung hứng Ấn Độ biểu diễn những trò này trước kia, đôi chân anh ta để trần, trên các ngón chân đeo những chiếc vòng lớn cứ xoay tròn suốt buổi diễn như thể chúng tự biết cử động.—Nghe một bài phát biểu lề mề hay ngọng nghịu tại Nghị viện của một Quý Nghị viên hay một vị Huân tước Tôn kính; nghe đi nghe lại những sáo ngữ rập khuôn mà bất kỳ ai cũng có thể nhại lại trơn tru chẳng kém, chẳng hề làm tôi xúc động lấy một mảy may, cũng chẳng lay chuyển được lòng tự tôn của tôi; nhưng nhìn nghệ nhân Ấn Độ kia biểu diễn thì có. Nó làm tôi thấy xấu hổ về chính mình. Tôi tự hỏi có điều gì trên đời mình làm được giỏi giang như thế? Chẳng có gì cả. Tôi đã làm gì suốt cả cuộc đời mình? Tôi đã lười biếng ăn không ngồi rồi, hay tôi chẳng có nổi một thành quả nào để minh chứng cho bao công lao và nhọc nhằn? Phải chăng tôi đã phí hoài năm tháng để rót lời lẽ như múc nước đổ vào rổ thủng, lăn đá lên núi rồi lại nhìn đá lăn xuống, cố chứng minh một lập luận bất chấp sự thật hiển nhiên, và lần mò tìm nguyên nhân trong bóng tối mịt mùng mà chẳng thấy đâu? Lẽ nào không có lấy một việc tôi có thể ngẩng cao đầu thách thức mọi đối thủ, một việc tôi có thể đưa ra như một minh chứng cho sự hoàn hảo chuẩn xác mà người khác không thể tìm thấy một tì vết? Giới hạn tột cùng mà tôi có thể với tới chỉ là viết nên một bài văn miêu tả những gì gã đàn ông này làm được. Tôi có thể viết một cuốn sách: nhưng bao kẻ khác chẳng biết viết đúng chính tả cũng làm được điều đó. Những tập Tiểu luận này mới vụng về, non yểu làm sao! Bao nhiêu sai sót, bao nhiêu đoạn chuyển ý chắp vá vụng về, bao nhiêu lý lẽ quanh co, bao nhiêu kết luận khập khiễng! Chẳng vỡ vạc ra được bao nhiêu, mà chút ít vỡ vạc ấy lại dở tệ làm sao! Thế nhưng đó đã là điều tốt nhất tôi có thể làm. Tôi cố gom góp lại tất cả những gì mình từng quan sát hay suy ngẫm về một chủ đề, rồi diễn đạt nó một cách sát nghĩa nhất trong khả năng. Thay vì viết về bốn đề tài cùng một lúc, chỉ riêng việc giữ cho mạch văn của một bài biện giải được sáng rõ và không rối rắm đã là quá sức đối với tôi rồi. Tôi cũng có thừa thời gian để chỉnh đốn quan điểm và gọt giũa câu từ; nhưng việc trước tôi lực bất tòng tâm, còn việc sau tôi lại chẳng buồn làm. Tôi thích tranh luận: vậy mà dẫu có bỏ ra bao công sức và tập luyện, việc đánh bại đối thủ cũng thường là quá tầm tay tôi, dẫu cho kẻ ấy chỉ là một tay mơ xoàng xĩnh. Một kiếm thủ tầm thường có thể tước vũ khí của đối phương trong chớp mắt, trừ phi đối thủ cũng là một bậc thầy lão luyện như anh ta. Một nét ứng đối sắc sảo đôi khi cũng tạo ra hiệu quả tương tự, nhưng trong lý lẽ hay biện luận thì chẳng có thứ quyền năng hay ưu thế tuyệt đối ấy; người ta khó lòng phân biệt nổi một bậc chân tài với một kẻ mạo danh trơ trẽn hay một gã hề tầm thường.(1)

Tôi luôn mang trong mình cảm giác về sự bất lực và tiến bộ chậm chạp của đỉnh cao trí tuệ so với đỉnh cao cơ học, và điều đó luôn khiến tôi ít nhiều bất mãn. Đã rất nhiều năm kể từ ngày tôi nhìn thấy Richer, người đi dây nổi tiếng, biểu diễn tại rạp Sadler's Wells. Ông ta vô song trong ngai vàng nghệ thuật của mình, và bên cạnh kỹ năng phi thường, ông còn sở hữu sự thanh thoát tinh tế cùng vẻ duyên dáng tự nhiên, không chút gượng gạo. Hồi ấy tôi đang bận sao chép một bức chân dung bán thân của Sir Joshua Reynolds; và màn biểu diễn nọ khiến tôi đâm ra chán ghét bức vẽ của mình. Mảng hình này dựng nét mới tệ hại làm sao! Mảng màu kia tô vẽ mới nặng nề, cẩu thả biết chừng nào! Tôi không khỏi tự nhủ: "Nếu người đi dây mà thực hiện công việc của mình theo lối này, để lại bao nhiêu lỗ hổng và vết chắp vá vụng về trong tác phẩm, thì hẳn ông ta đã gãy cổ từ lâu rồi; ta sẽ chẳng bao giờ được chiêm ngưỡng sự dẻo dai đầy sinh lực của cơ bắp và sự chuẩn xác tột cùng của từng cử động ấy!"—Thế nhưng, liệu đi trên dây thừng có phải là một việc dễ dàng (nếu đem so sánh) đến thế chăng? Kẻ nào nghĩ vậy thì cứ bước lên mà thử xem. Vấn đề nằm chính ở chỗ đó. Cái việc thoạt đầu ta hoàn toàn bất lực không làm nổi, về sau lại được thực hiện đến mức hoàn hảo như thế. Để giải thích điều này ở một mức độ nào đó, tôi xin nhận xét rằng sự khéo léo cơ học chỉ giới hạn ở việc thực hiện một động tác cụ thể nhất định, điều mà người ta có thể lặp đi lặp lại bao nhiêu lần tùy thích, nơi người ta biết rõ mình thành công hay thất bại, và ở đó đỉnh cao hoàn hảo cốt ở việc thành công trong một mục tiêu xác định.—Trong các nỗ lực cơ học, bạn tiến bộ nhờ luyện tập không ngừng, và chắc chắn sẽ tiến bộ, bởi vì đích đến cần đạt không phải là vấn đề thị hiếu, tưởng tượng hay quan điểm, mà là một cuộc thử nghiệm thực tế, nơi bạn chỉ có thể làm được hoặc không làm được. Nếu một người phải giương cung nhắm bắn vào bia, anh ta ắt sẽ bắn trúng hoặc bắn trượt, điều đó là chắc chắn. Anh ta không thể tự lừa dối mình, cứ tiếp tục bắn lệch sang bên hay bắn không tới đích mà vẫn ảo tưởng rằng mình đang tiến bộ. Ở đây ranh giới giữa đúng và sai, giữa thực và hư là điều rành rành thấy rõ; anh ta buộc phải chỉnh lại đường ngắm hoặc mở to mắt mà tiếp tục duy trì sai lầm, điều chẳng có lý do biện minh cũng chẳng có gì quyến rũ để làm theo. Nếu một người học đi trên dây, nếu không chú tâm vào việc mình làm, anh ta sẽ gãy cổ. Sau đó, có cãi chày cãi cối rằng mình không hề bước hụt cũng bằng thừa. Tình cảnh của anh ta không giống như ông thầy đồ của Goldsmith:—

Tranh luận tài ba ai cũng nhận,

Dẫu thua mười mươi miệng vẫn cãi bay.

Hiểm nguy là một người thầy giỏi, rèn giũa nên những môn sinh sáng dạ. Sự bẽ bàng, thất bại, và nỗi nhục nhã khi chịu tiếng cười chê, khinh miệt tức thì cũng vậy. Trong những trường hợp ấy, không có chỗ cho sự tự huyễn hoặc, không có thì giờ la cà lãng phí, không được phép lơ là mất cảnh giác (bằng không phải gánh lấy hậu quả)—và cũng chẳng có chỗ cho sự bốc đồng, thất thường hay định kiến. Nếu nghệ nhân tung hứng Ấn Độ giở thói cẩu thả khi tung ba con dao găm—những lưỡi dao giữ nguyên tư thế trên không trung tựa những cánh hoa nghệ tây—anh ta sẽ đứt tay ngay lập tức. Tôi có thể viết một phép đối ngẫu dở tệ mà chẳng sợ đứt tay. Sự nhạy cảm của văn phong mơ hồ hơn nhiều so với lưỡi dao hai lưỡi. Nếu người ta bảo nghệ nhân tung hứng rằng nếu gieo mình dưới bánh xe thần Juggernaut khi bức tượng được rước ra vào ngày đại lễ rực rỡ, anh ta sẽ lập tức được về cõi Thiên đàng, thì anh ta có thể tin điều đó, và chẳng ai chứng minh được là sai. Các tu sĩ Bà La Môn có thể nói bất cứ điều gì họ thích về chuyện ấy, có thể dựng lên vô vàn giáo điều và những điều huyền bí khôn cùng mà không sợ bị lật tẩy; nhưng người đồng hương tài hoa của họ lại chẳng thể thuyết phục những khán giả quen thuộc của Nhà hát Olympic rằng anh ta biểu diễn được bao trò kinh ngạc nếu không thực sự đưa ra bằng chứng xác thực cho những lời mình nói.—Như vậy, trong sự khéo léo chân tay kiểu này, trước hết có một năng lực thích ứng dần dần được bồi đắp cho một nỗ lực cơ bắp nhất định nhờ sự lặp lại liên tục, và tiếp theo là sự hiểu biết chính xác xem còn thiếu bao nhiêu và cần phải bù đắp những gì. Phép thử rõ ràng nhất là tăng thêm độ khó hoặc độ tinh xảo của thao tác, mà kết quả vẫn chuẩn xác. Các cơ bắp uốn mình theo mệnh lệnh của thói quen một cách bản năng. Những chuyển động và cảm nhận nhất định của bàn tay và đôi mắt, sau khi được lặp đi lặp lại cùng nhau vô số lần, sẽ vô thức nhưng tất yếu gắn kết với nhau ngày càng khăng khít; tứ chi chỉ cần được phát động là sẽ chuyển động theo một quỹ đạo đều đặn một cách dễ dàng và chuẩn xác; đến mức chỉ một ý niệm của ý chí cũng tác động một cách chuẩn xác theo quy luật toán học như chạm vào lò xo của một cỗ máy, và bạn sẽ đạt tới trình độ của Locksley trong truyện Ivanhoe, khi bắn vào bia đích, biết 'tính đến cả sức gió.'

Hơn nữa, điều được coi là sự hoàn hảo trong các bài tập cơ học chính là việc thực hiện một số kỳ tích với độ chuẩn xác đồng đều, nghĩa là, trên thực tế, không nhận làm nhiều hơn những gì mình có thể thực hiện. Bạn tự đặt ra nhiệm vụ cho mình, giới hạn bạn vạch ra là tùy ý, và không vượt quá những gì sự cần cù và kỹ năng của con người có thể chạm tới; nhưng bạn không có một tiêu chuẩn trừu tượng, độc lập nào về độ khó hay sự xuất sắc (ngoài giới hạn năng lực của chính bạn). Do đó, người có thể tung hứng bốn quả cầu đồng giữ cho chúng không rơi đã đạt tới mức hoàn hảo trong việc này; nhưng anh ta không thể giữ năm quả cùng một lúc, và sẽ thất bại mỗi khi cố thử. Nghĩa là, người biểu diễn cơ học chỉ nỗ lực vượt qua chính mình, chứ không phải để sánh ngang với kẻ khác.(2) Nhưng người nghệ sĩ lại dấn thân bắt chước một đối tượng khác, hoặc làm lại những gì Tự nhiên đã làm, và việc này xem ra khó khăn hơn nhiều, cụ thể là sao chép lại những gì Mẹ Tự nhiên đã bày ra trước mắt chúng ta nơi diện mạo đất trời hay 'gương mặt thánh thiện của con người', một cách trọn vẹn và không một tì vết, khó hơn nhiều so với việc giữ liền lúc bốn quả cầu đồng lơ lửng trên không, bởi một bên được làm nên nhờ kỹ năng và sự siêng năng của con người, còn bên kia thì chưa từng và sẽ không bao giờ làm được trọn vẹn. Tựu trung lại, vì thế, tôi kính trọng Reynolds hơn là Richer; bởi dù thế nào chăng nữa, trên thế gian này số người có thể đi trên dây như Richer vẫn nhiều hơn số người có thể vẽ tranh như Sir Joshua. Quả thực Sir Joshua chỉ là một tay vụng về trong nghề nghiệp của mình nếu so với Richer; nhưng bù lại, ông phải phục tùng một người chủ khắt khe hơn, kẻ có ý chí thất thường và mờ mịt hơn, và những lời chỉ dẫn của người chủ ấy cũng khó thực hành hơn nhiều. Bạn có thể cho một đứa trẻ học nghề nhào lộn hay đi dây với triển vọng thành công nắm chắc trong tay, miễn là nó có lá phổi khỏe và tay chân lành lặn; nhưng bạn không thể làm điều tương tự trong hội họa. Cơ hội thành công chỉ là một phần triệu. Bạn quả thực có thể tạo ra bao nhiêu gã Haydon và H—— tùy thích từ cỗ máy rèn giũa ấy, nhưng giữa muôn người sẽ chẳng có lấy một Reynolds, với vẻ duyên dáng, nét uy nghi, và sự tinh tế dịu dàng trong phong vị, 'được biểu đạt trọn vẹn nơi sắc thái và cử chỉ', trừ phi bạn có thể nặn lại con người ấy từ đầu. Nắm bắt được vẻ duyên dáng vượt ra ngoài tầm với của kỹ thuật tầm thường này mới chính là đỉnh cao của nghệ thuật—nơi nghệ thuật đích thực bắt đầu, và nơi kỹ năng cơ học dừng bước. Sự lan tỏa êm dịu của tâm hồn, sự hùng biện rung động không lời, những ánh nhìn 'giao hòa cùng cõi thượng giới', những hình thái biến chuyển không ngừng của một nguyên lý vĩnh cửu, những gì chỉ thoáng hiện trong chốc lát nhưng lại ngự trị mãi mãi trong tim, và chỉ được thâu tóm khi nó lướt qua nhờ một sự đồng cảm mãnh liệt và thầm kín, những điều ấy phải do tự nhiên và thiên tài chỉ dạy, chứ không thể bằng quy tắc hay sự dùi mài. Nó được gợi mở bởi cảm xúc, chứ không phải qua sự soi xét tỉ mỉ như dưới kính hiển vi; tìm kiếm nó ở thế giới bên ngoài, ta sẽ đánh mất manh mối hòa điệu bên trong; và chăm chăm nắm bắt cái vỏ vật chất, ta lại để cho chính linh hồn của nghệ thuật bay biến mất. Nói tóm lại, đối tượng của nghệ thuật đích thực không phải là những vật thể của thị giác thuần túy, mà là khi thị giác trở thành đối tượng của thị hiếu và trí tưởng tượng, nghĩa là khi chúng lay động khiếu thẩm mỹ, niềm hoan lạc và sức mạnh trong lồng ngực con người, rồi được giải nghĩa bằng giác quan tinh tế ấy, để rồi hé lộ cấu trúc nội tâm của chúng trước đôi mắt trần gian. Thiên nhiên cũng là một ngôn ngữ. Vạn vật, cũng như từ ngữ, đều mang một ý nghĩa; và người nghệ sĩ chân chính là người thông dịch ngôn ngữ ấy, điều mà anh ta chỉ có thể làm được khi thấu suốt cách ứng dụng của nó vào hàng ngàn đối tượng khác nhau trong muôn vàn hoàn cảnh khác biệt. Do vậy, tự thân đôi mắt là một kẻ dẫn đường quá mù quáng để phân biệt được tông màu ấm hay lạnh của một bầu trời xanh thẳm; nhưng một giác quan khác lại đóng vai trò như kẻ mách bảo và không bao giờ lầm lẫn. Màu sắc của lá cây vào mùa thu sẽ chẳng là gì nếu thiếu đi cảm xúc đi cùng; nhưng chính cảm xúc ấy đã in dấu chúng lên mặt vải toan, úa tàn, khô héo, tàn lụi, co ro trước cơn gió lạnh mùa đông, và biến cái nhìn trở nên chân thực như xúc giác—

Và ảo ảnh, mắt thi nhân nhận rõ,

Bám từng nhành, vương víu mỗi vòm cây.

Phần thanh thoát, mong manh, tinh tế và thăng hoa hơn cả của nghệ thuật chính là nhìn ngắm thiên nhiên qua lăng kính của cảm xúc và niềm say mê, khi mỗi sự vật là một biểu tượng của tình cảm và là một mắt xích trong chuỗi tồn tại vô tận của chúng ta. Thế nhưng, việc gỡ mối tơ vò huyền bí của tư tưởng và cảm xúc ấy chỉ duy nhất là món quà của Nàng Thơ, nằm trong quyền năng của một sự nhạy cảm run rẩy luôn thức tỉnh trước mọi biến chuyển và từng sắc thái của những ấn tượng khôn cùng, một nguồn năng lượng

Rung lên từng thớ thịt, sống động suốt đường tơ.

Quyền năng này được gọi một cách tùy ý là thiên tài, trí tưởng tượng, cảm xúc, hay thị hiếu; nhưng phương thức nó tác động lên tâm trí không thể định nghĩa bằng những quy tắc trừu tượng như trong khoa học, cũng không thể kiểm chứng bằng những cuộc thử nghiệm bất biến, lặp đi lặp lại như trong các màn biểu diễn cơ học. Sự xuất sắc về mặt kỹ thuật của các họa sĩ Hà Lan trong cách phối màu và vung cọ chính là điều tiệm cận nhất trong nghệ thuật với sự hoàn hảo của một số màn phô diễn kỹ năng chân tay. Tính chân thực của hiệu ứng và sự dễ dàng khi tạo ra nó đều đáng khâm phục như nhau. Cho đến một giới hạn nhất định, mọi thứ đều hoàn hảo không tì vết. Đôi bàn tay và con mắt đã làm tròn phận sự. Điều duy nhất còn thiếu là thị hiếu và thiên tài. Chỉ sau khi chúng ta bước chân vào cõi mộng ảo diệu kỳ ấy, tâm trí con người mới bắt đầu rũ xuống và chùn bước như lạc bước trên một nẻo đường xa lạ, hay chìm trong màn sương mù dày đặc, lầm lũi trong đêm tối và chẳng tiến được bao xa sau muôn vàn cố gắng cùng bao phen thất bại, để rồi kẻ giỏi giang nhất trong chúng ta cũng chỉ thoát ra với một nửa khúc khải hoàn. Những cõi mông lung và tưởng tượng là những miền đất mà ta phải vượt qua như quỷ Satan, đầy gian truân và bất định, 'nửa bay lượn, nửa cuốc bộ'. Đối tượng thuộc về giác quan là một thực thể rõ ràng, và kỹ năng thể hiện sẽ đến cùng sự rèn luyện.

Sự lanh lợi là một mánh khóe hay năng khiếu nhất định để làm những việc cụ thể, vốn phụ thuộc nhiều vào sự khéo léo cá biệt và sự ứng biến mau lẹ hơn là vào nội lực hay sự kiên trì, chẳng hạn như chơi chữ, làm thơ trào phúng, ứng khẩu thành thơ, nhại lại điệu bộ của người cùng hội, bắt chước một văn phong, vân vân. Sự lanh lợi hoặc là nét hoạt bát, sắc sảo, hoặc là một thứ tương tự như trò làm xiếc ảo thuật của đôi tay, kiểu như khéo léo gạt chiếc ly rơi nghiêng khỏi mép bàn, hay một trò mẹo, như biết được chốt lò xo bí mật của chiếc đồng hồ. Những ngón tài hoa bề nổi là những nét duyên dáng bên ngoài được học hỏi từ người khác, và rất dễ phô diễn trước sự trầm trồ của người xem, như khiêu vũ, cưỡi ngựa, đấu kiếm, âm nhạc, và những thứ tương tự. Những sở học mang tính trang sức này chỉ thích hợp với những kẻ thảnh thơi trong tâm hồn và sung túc về tiền tài. Tôi biết một người, giá như sinh ra với một gia tài năm ngàn bảng một năm, hẳn đã trở thành một quý ông tài hoa bậc nhất của thời đại. Anh ta hẳn đã là niềm hân hoan và nỗi ghen tị của giới thượng lưu nơi anh ta qua lại—hẳn đã dùng phong thái của mình để làm rạng rỡ thêm sự hào phóng tuôn trào từ tấm lòng rộng mở, hẳn đã biết cười đùa với giới phụ nữ, tranh biện với cánh đàn ông, thốt ra những lời thông tuệ và viết nên những áng văn duyên dáng, biết tham gia một ván bài piquet hay ngồi đệm đàn harpsichord dẫn dắt dàn nhạc, và biết phổ nhạc rồi cất giọng hát những vần thơ của chính mình—những vần thơ ngân nga tao nhã—với tất cả sự dịu dàng và đầy nhiệt huyết; một bá tước Rochester không vướng chút tật xấu, một Surrey thời hiện đại! Khổ nỗi, ngần ấy khả năng xuất chúng lại chính là vật cản đường anh ta. Anh quá linh hoạt để gắn bó với một nghề chuyên môn, lại chẳng đủ trì độn để làm một kẻ tôi tớ miệt mài chốn chính trường, quá ham vui để có được hạnh phúc, quá vô tâm để trở nên giàu có. Anh thiếu đi bầu nhiệt huyết của một thi sĩ, sự nghiêm cẩn của một cây bút văn xuôi, và tính chuyên cần của một thương gia. Tài năng khác với thiên tài cũng như năng lực hữu ý khác với quyền năng vô thức. Tài khéo là thiên tài trong những việc vặt vãnh; sự vĩ đại là thiên tài trong những sự nghiệp mang tầm vóc và ý nghĩa trọng đại. Một kẻ lanh lợi hay khéo léo là người có thể làm tốt bất cứ việc gì, bất kể việc đó có đáng làm hay không; còn một vĩ nhân là người có thể làm được điều mà khi hoàn thành sẽ mang tầm quan trọng tối thượng, chẳng hạn như biến một thành bang nhỏ bé trở thành một đế chế hùng cường. Điều này giúp ta hình dung khá rõ về sự phân biệt đang bàn tới.

Sự vĩ đại là quyền năng to lớn tạo ra những hiệu ứng lớn lao. Một người chỉ có quyền năng to lớn tiềm ẩn bên trong thôi thì chưa đủ; anh ta phải phô bày nó ra trước toàn thế giới theo cách không thể giấu giếm hay phủ nhận. Anh ta phải lấp đầy một hình dung nhất định trong tâm trí công chúng. Tôi không có khái niệm nào khác về sự vĩ đại ngoài định nghĩa kép này: những kết quả vĩ đại bắt nguồn từ một nguồn năng lượng nội tại vĩ đại. Cái vĩ đại trong các đối tượng hữu hình gắn liền với những gì trải rộng trong không gian; cái vĩ đại trong các đối tượng tinh thần gắn liền với cả không gian và thời gian. Chẳng có ai thực sự vĩ đại nếu họ chỉ vĩ đại trong chính thời đại họ sống. Thước đo của sự vĩ đại là những trang sử sách. Chẳng có gì có thể được gọi là vĩ đại nếu nó có một giới hạn rạch ròi, hoặc giáp ranh với một thứ gì đó hiển nhiên vĩ đại hơn chính nó. Hơn nữa, những gì ngắn ngủi và được tâng bốc thành danh tiếng nhất thời tự bản chất đã mang phẩm chất thô thiển và tầm thường. Một ngài Thị trưởng Luân Đôn khó lòng là một vĩ nhân. Một nhà hùng biện thành phố hay một kẻ mang danh yêu nước đương thời, khi chạm tới đỉnh cao ước vọng của mình, chỉ cho thấy họ cách xa một hoài bão chân chính đến nhường nào. Sự mến mộ của quần chúng không phải là danh tiếng, cũng chẳng phải sự vĩ đại. Một vị vua (với tư cách một vị vua) không phải là một vĩ nhân. Ông ta nắm giữ quyền lực to lớn, nhưng quyền lực ấy không thuộc về tự thân ông ta. Ông ta chỉ đơn thuần giật chiếc đòn bẩy của cỗ máy nhà nước, điều mà một đứa trẻ, một kẻ ngốc, hay một người điên cũng có thể làm được. Cái chúng ta ngước nhìn là chiếc ghế quyền lực chứ không phải con người ngồi trên đó. Bất kỳ ai khác ở vào vị trí ấy cũng sẽ trở thành đối tượng của sự tò mò hèn hạ tương tự. Chúng ta bật cười trước cô gái quê sau khi nhìn thấy một vị vua đã thốt lên nỗi thất vọng: "Ủa, ông ta cũng chỉ là một người phàm thôi mà!" Thế nhưng, dẫu biết rõ điều này, chúng ta vẫn đổ xô đi xem một vị vua như thể ông ta là một sinh linh gì đó siêu phàm hơn người phàm.—Phô diễn những năng lực vĩ đại nhất, trừ phi chúng được dùng vào những mục đích vĩ đại, sẽ chẳng tạo nên chút tư cách vĩ đại nào. Ném một hạt lúa mạch qua lỗ kim, hay nhân nhẩm hai số có chín chữ số trong đầu, chứng tỏ sự khéo léo tuyệt luân của thân xác và năng lực siêu phàm của trí óc, nhưng chẳng mang lại kết quả gì từ cả hai. Có một năng lực đáng kinh ngạc đang vận hành, nhưng hiệu quả mang lại không tương xứng, hoặc không đủ sức lay động trí tưởng tượng. Để khắc ghi ý niệm về quyền năng vào người khác, ta phải làm cho họ cảm nhận được nó bằng cách này hay cách khác. Nó phải được truyền đạt tới sự hiểu biết của họ dưới hình thức gia tăng tri thức, hoặc nó phải khuất phục và khiến họ kính sợ bằng cách thu phục ý chí của họ. Sự thán phục muốn vững bền và lâu dài phải được xây dựng trên những bằng chứng xác thực mà ta không có cách nào chối bỏ; nó không phải là một món quà hời hợt hay do sự tùy ý ban tặng. Một nhà toán học giải được một bài toán hóc búa, một nhà thơ tạo ra trong tâm trí một hình tượng đẹp đẽ chưa từng có trước đó, chính là truyền thụ tri thức và sức mạnh cho tha nhân; sự vĩ đại và danh tiếng của họ nằm ở đó, và cũng tựa vào đó. Jedediah Buxton rồi sẽ bị lãng quên; nhưng những thanh tính của Napier sẽ sống mãi. Những nhà lập pháp, các triết gia, những người sáng lập tôn giáo, các bậc chinh phục và anh hùng, những nhà phát minh và các bậc thiên tài vĩ đại trong nghệ thuật và khoa học, đều là những vĩ nhân, bởi họ là những ân nhân lớn của công chúng, hoặc là những ngọn roi trừng phạt đáng sợ của nhân loại. Giữa chúng ta, Shakespeare, Newton, Bacon, Milton, Cromwell, là những vĩ nhân, bởi họ đã thể hiện quyền năng vĩ đại bằng những hành động và tư tưởng chưa hề bị thời gian vùi vào quên lãng. Họ ắt phải là những người có tầm vóc sừng sững, những bóng râm che chở dài mãi tới tận các thế hệ mai sau. Một tác giả viết kịch hề vĩ đại cũng có thể là một vĩ nhân; bởi Molière suy cho cùng cũng chỉ là một tác giả viết kịch hề vĩ đại. Theo tôi, tác giả của Don Quixote là một vĩ nhân. Và còn nhiều người khác nữa. Một kỳ thủ cờ vua cự phách không phải là một vĩ nhân, bởi ông ta rời bỏ thế gian này đúng như lúc ông ta bước vào. Không một hành động nào chỉ khép lại nơi chính nó mà có thể tạo nên sự vĩ đại. Điều này áp dụng cho mọi màn phô diễn sức mạnh hay thử thách kỹ năng vốn chỉ giới hạn trong một nỗ lực khoảnh khắc, đơn lẻ, và không xây dựng nên một hình tượng hay chiến tích lâu bền nào ngoài bản thân chúng. Vậy thì một diễn viên chẳng phải là một vĩ nhân sao, bởi "khi ông ta nhắm mắt xuôi tay, thế gian chẳng còn lưu lại bản sao nào"? Tôi buộc phải dành một ngoại lệ cho bà Siddons, bằng không tôi phải từ bỏ định nghĩa của mình về sự vĩ đại vì bà. Một người đứng trên đỉnh cao nghề nghiệp của mình không vì thế mà là một vĩ nhân. Anh ta vĩ đại theo cách riêng của mình, nhưng chỉ có vậy thôi, trừ phi anh ta thể hiện những dấu ấn của một trí tuệ vĩ đại có sức lay động, để chúng ta có thể lần ra dấu vết của một bộ óc bậc thầy, và có thể đồng cảm với những động lực thôi thúc anh ta tiến bước. Phần còn lại chỉ là một ngón nghề khéo léo hay một bí quyết nhà nghề. John Hunter là một vĩ nhân—điều mà bất kỳ ai cũng có thể nhận ra dẫu không có chút kiến thức nào về giải phẫu. Văn phong và phong thái đã nói lên con người ông. Ông bắt tay vào việc mổ xẻ xác một con cá voi với cùng một niềm say mê vĩ đại như khi Michelangelo đục đẽo một khối đá cẩm thạch. Huân tước Nelson là một vị đô đốc hải quân vĩ đại; nhưng với riêng tôi, tôi không đánh giá cao cuộc đời đi biển cho lắm. Sir Humphry Davy là một nhà hóa học lỗi lạc, nhưng tôi không chắc ông có phải là một vĩ nhân hay không. Tôi chẳng thấy mình khôn ngoan hơn chút nào nhờ bất kỳ phát minh nào của ông, và tôi cũng chưa từng gặp ai sáng dạ hơn nhờ chúng. Thế nhưng bản chất của sự vĩ đại là tự lan tỏa ý niệm về chính nó, như lớp sóng này xô lớp sóng khác, như những vòng tròn đồng tâm cứ thế loang xa. Thật là mâu thuẫn từ ngữ khi coi một kẻ phù phiếm đỏm dáng là một vĩ nhân. Một vĩ nhân thực sự luôn mang trong lòng ý niệm về một điều gì đó còn vĩ đại hơn chính bản thân mình. Tôi nhận thấy rằng một số tín đồ giáo phái và các văn sĩ bút chiến chẳng có lời khen ngợi nào cao hơn để dành cho những nhân vật sáng chói nhất của họ ngoài câu nói: "Nhân vật ấy là một người có tầm vóc đáng kể vào thời của ông ta." Một sự soi sáng mới mẻ nào đó về văn bản sẽ gạt bỏ uy quyền của lối diễn giải cũ kỹ, và "ký ức về một học giả uyên bác sống lâu hơn ông ta chừng nửa thế kỷ" là cùng. Một kẻ giàu có không phải là một vĩ nhân, ngoại trừ đối với những kẻ ăn bám và viên quản gia của ông ta. Một vị huân tước là một nhân vật vĩ đại trong hình dung của chúng ta về dòng dõi tổ tiên ông ta, và có lẽ về chính bản thân ông ta, nếu chúng ta chẳng biết gì về ông ta ngoài tước vị. Tôi từng nghe kể câu chuyện về hai vị giám mục, một người nói rằng (khi nhắc đến Vương cung thánh đường Thánh Peter ở Roma) khi mới bước chân vào, ông cảm thấy khá kinh ngạc và kính sợ, nhưng khi càng rảo bước tiến sâu vào bên trong, tâm trí ông dường như nở rộng và mở mang cùng thánh đường, để rồi cuối cùng lấp đầy toàn bộ công trình: người kia lại nói rằng khi càng chiêm ngưỡng thánh đường, ông lại thấy bản thân mình cứ nhỏ bé dần đi sau mỗi bước chân, và cuối cùng thu nhỏ lại chẳng còn là gì. Ở một phương diện nào đó, đây là bức tranh nổi bật về một tâm hồn vĩ đại và một tâm hồn nhỏ nhen; bởi sự vĩ đại sẽ đồng cảm với sự vĩ đại, còn sự nhỏ nhen sẽ tự co rúm lại vào chính mình. Người thứ nhất có thể trở thành một Wolsey; người thứ hai chỉ xứng làm một Tu sĩ Khất thực—hoặc có thể có những lý do chốn thâm cung triều đình mới khiến ông ta được phong làm giám mục. Người Pháp đối với tôi có một tính cách nhỏ nhen trong mọi phương diện của họ; nhưng họ đã sinh ra ba vĩ nhân thuộc về toàn nhân loại: Molière, Rabelais, và Montaigne.

Để quay trở lại sau chuyến tản mạn này và kết thúc bài Tiểu luận. Một trường hợp hy hữu về sự khéo léo của đôi bàn tay đã được thể hiện nơi cố võ thủ John Cavanagh, người mà tôi từng có dịp chứng kiến nhiều lần. Cái chết của ông thời bấy giờ đã được ca tụng trong một bài báo trên tờ Examiner (ngày 7 tháng 2 năm 1819), được viết với giọng điệu nửa đùa nửa thật; nhưng vì nó rất thích hợp với mục đích của chúng ta, lại trùng khớp với cách nhìn nhận của riêng tôi về những chủ đề này, tôi xin phép được trích dẫn lại nơi đây:—

'Vừa qua đời tại tư gia trên phố Burbage, khu St. Giles, John Cavanagh, tay chơi bóng ném fives lừng danh. Khi một người làm được bất kỳ một việc gì đó giỏi hơn bất kỳ ai trên cõi đời này qua đời, một việc mà bao kẻ khác đang gắng sức làm tốt, sự ra đi ấy sẽ để lại một khoảng trống trong xã hội. Rất khó có khả năng người ta sẽ lại được chứng kiến môn bóng ném fives được chơi ở mức độ hoàn hảo như thế trong nhiều năm tới—bởi Cavanagh đã mất, và chẳng để lại một người ngang tài ngang sức nào phía sau. Người ta có thể nói rằng trên đời còn có những việc quan trọng hơn là đập một quả bóng vào bức tường—quả thực có những việc gây ầm ĩ hơn mà chẳng đem lại lợi ích gì hơn, chẳng hạn như gây chiến và giảng hòa, đọc diễn văn và đáp từ, làm thơ rồi lại gạch xóa, kiếm tiền rồi lại ném qua cửa sổ. Thế nhưng môn bóng ném fives là thứ mà chưa một ai từng chơi qua lại dám coi thường. Đó là bài tập thể lực tuyệt diệu nhất cho thân thể, và là sự thư giãn tuyệt vời nhất cho tinh thần. Nhà thơ La Mã từng nói rằng "Nỗi âu lo trèo lên ngồi sau lưng kỵ sĩ và bám chặt lấy vạt áo chàng." Nhưng nhận xét này không thể áp dụng cho người chơi bóng ném fives. Kẻ nào đã say mê chơi fives sẽ như được trẻ lại hai lần. Anh ta chẳng còn cảm thấy quá khứ hay tương lai "trong từng khoảnh khắc hiện tại." Nợ nần, sưu thuế, "sự phản bội nơi khuê phòng, giặc giã từ phương xa, chẳng gì có thể chạm tới anh ta được nữa." Anh ta chẳng còn mong ước nào khác, chẳng còn suy nghĩ nào khác, kể từ giây phút trận đấu bắt đầu, ngoài việc đập trúng bóng, điều bóng vào vị trí, và ghi điểm! Điều này thì Cavanagh chắc chắn làm được. Bất cứ khi nào tay ông chạm vào bóng, cuộc rượt đuổi coi như chấm dứt. Mắt ông chuẩn xác, tay ông hiểm hóc, sự bình tĩnh của ông đạt mức tuyệt đối. Ông có thể làm bất cứ điều gì mình muốn, và luôn biết chính xác phải làm gì. Ông bao quát toàn bộ trận đấu và làm chủ nó; chớp lấy điểm yếu của đối phương trong chớp mắt, và cứu được những quả bóng tưởng như nhờ phép màu và trực giác lóe sáng, những quả bóng mà ai nấy đều ngỡ đã nắm chắc phần thua. Ông có sức mạnh và kỹ năng ngang nhau, sự nhanh nhạy và óc phán đoán tột bậc. Ông có thể dùng mưu mẹo tinh tế để qua mặt đối thủ, hoặc dùng sức mạnh áp đảo để đè bẹp đối phương. Đôi khi, khi ông dường như đang lấy hết sức bình sinh vung trọn cánh tay để phát bóng, thì chỉ bằng một cái lắc cổ tay nhẹ nhàng, ông đã thả quả bóng rơi cách vạch vôi vỏn vẹn một inch. Nhìn chung, bóng rời khỏi tay ông như thể bật ra từ một cây vợt, đi theo một đường thẳng nằm ngang tắp; đến mức mọi nỗ lực đuổi theo hay chặn bóng lại đều trở nên vô vọng. Như người ta từng nói về một nhà hùng biện vĩ đại rằng ông chưa bao giờ lúng túng tìm từ, và luôn tìm được từ đắt giá nhất, thì Cavanagh luôn biết rõ mức lực cần thiết phải truyền vào quả bóng, và hướng đi chính xác mà nó phải lao tới. Ông thực hiện công việc của mình một cách vô cùng nhẹ nhàng; chẳng bao giờ tốn công tốn sức nhiều hơn mức cần thiết; và trong khi những người khác mệt nhoài đến đứt hơi, ông vẫn điềm tĩnh và thong thả như thể vừa mới bước chân vào sân đấu. Lối chơi của ông cũng đáng chú ý như chính uy lực thi triển của ông vậy. Ông không hề làm bộ làm tịch, chẳng chút cợt nhả. Ông không bao giờ ném vứt trận đấu để làm duyên làm dáng hay để thử nghiệm một trò mới. Ông là một đấu thủ tuyệt vời, mực thước, đầy nam tính, người đã làm trọn vẹn những gì mình có thể, nhưng chừng ấy đã nhiều hơn bất kỳ ai khác có thể giả bộ làm được. Những cú đánh của ông không hề thiếu dứt khoát hay vô thưởng vô phạt—chẳng nặng nề lê thê như thơ sử thi của ông Wordsworth, cũng chẳng chao đảo thất thường như văn xuôi trữ tình của ông Coleridge, chẳng thiếu tầm như các bài phát biểu của ông Brougham, cũng chẳng đi trệch hồng tâm như chất hóm hỉnh của ông Canning, chẳng bẩn thỉu như tờ Quarterly, cũng chẳng phải những cú đánh hỏng như tờ Edinburgh Review. Cobbett và Junius gộp lại mới có thể làm nên một Cavanagh. Ông là tay chơi lội ngược dòng cừ khôi nhất thế giới; ngay cả khi đối thủ đã dẫn trước mười bốn điểm, ông vẫn thi đấu phong độ như thế hoặc thậm chí hay hơn, và vì không bao giờ buông xuôi trận đấu do cẩu thả hay tự phụ, ông cũng chẳng bao giờ chịu thua vì lười biếng hay nản lòng thoái chí. Điểm đặc thù duy nhất trong lối chơi của ông là không bao giờ đánh bóng sống trên không, mà luôn để bóng nảy lên; nhưng chỉ cần bóng nảy lên cách mặt đất một inch là ông không bao giờ đánh trượt. Không những chẳng có ai ngang hàng, mà ngay cả kẻ đứng thứ hai sau ông cũng không có. Người ta cho rằng ông có thể chấp bất kỳ người chơi nào khác nửa ván đấu, hoặc đánh bại họ chỉ bằng tay trái. Những quả giao bóng của ông có sức công phá kinh hoàng. Có lần ông đấu với cả Woodward và Meredith cùng lúc (hai trong số những tay vợt cừ khôi nhất nước Anh) tại sân Fives trên phố St. Martin, và ghi liền hai mươi bảy điểm ăn điểm trực tiếp chỉ nhờ những cú giao bóng—một điều chưa từng nghe thấy. Lần khác ông đấu với Peru, người được coi là tay chơi fives cự phách, trong một trận đấu năm ván thắng ba, và trong ba ván đầu tiên, vốn đương nhiên định đoạt cục diện trận đấu, Peru chỉ ghi được vỏn vẹn một điểm. Cavanagh sinh ra tại Ireland, và làm nghề thợ sơn nhà. Có lần ông trút bỏ bộ đồ lao động, diện bộ cánh bảnh bao nhất của mình rồi tản bộ tới quán Rosemary Branch để tận hưởng một buổi chiều thư thả. Một người tiến lại bắt chuyện và rủ ông chơi một ván. Thế là họ đồng ý đấu với nhau với mức cược nửa đồng crown mỗi ván và một chai rượu táo. Ván đầu tiên bắt đầu—điểm số giằng co bảy, tám, mười, mười ba, mười bốn đều. Cavanagh thắng ván đó. Ván tiếp theo cũng diễn ra tương tự. Họ tiếp tục thi đấu, và ván nào cũng diễn ra gay cấn quyết liệt. "Đấy," người chơi bóng không hề hay biết danh tính đối thủ thốt lên, "cú đánh vừa rồi đố mà Cavanagh đỡ nổi: đời tôi chưa từng chơi hay hơn thế bao giờ, vậy mà chẳng tài nào thắng nổi một ván. Chẳng hiểu ra làm sao cả!" Dẫu vậy, họ vẫn tiếp tục chơi, Cavanagh thắng sạch từng ván một, còn những người đứng xem thì vừa uống rượu táo vừa cười ngặt nghẽo suốt buổi. Đến ván thứ mười hai, khi Cavanagh mới được bốn điểm, còn người lạ mặt kia đã chạm mốc mười ba, một người bước vào và cất tiếng: "Kìa! Bác cũng ở đây ư, Cavanagh?" Lời nói vừa thốt ra, đấu thủ đang kinh ngạc liền đánh rơi quả bóng khỏi tay, và bảo rằng: "Cái gì! Hóa ra suốt bấy lâu nay tôi đang vắt kiệt ruột gan để mong đánh bại Cavanagh sao?" rồi dứt khoát không chịu đánh thêm cú nào nữa. "Ấy thế mà, tôi xin lấy danh dự thề với các vị," Cavanagh kể lại câu chuyện với vẻ đắc thắng, "suốt từ đầu đến cuối tôi chỉ toàn đánh bóng bằng nắm đấm siết chặt."—Ông thường xuyên chơi những trận đấu độ ăn tiền và ăn bữa tối tại quán Copenhagen House. Bức tường nơi họ thi đấu chính là bức tường đỡ ống khói nhà bếp, và mỗi khi bức tường rung lên những tiếng ầm ầm vang dội hơn thường lệ, các đầu bếp lại thốt lên: "Những quả bóng của gã người Ireland đấy," và những tảng thịt cừu treo trên xiên nướng cũng phải run rẩy!—Goldsmith từng tự an ủi rằng vẫn có những nơi mà ông cũng được mến mộ: và Cavanagh chính là niềm ngưỡng mộ của tất cả các sân chơi fives nơi ông từng đặt chân tới. Ông Powell, khi tổ chức các trận đấu tại Sân đấu trên phố St. Martin, thường lấp đầy khán đài với giá nửa đồng crown một vé cho những người nghiệp dư và những kẻ mến mộ tài năng dẫu nó được thể hiện trong bất kỳ lĩnh vực nào. Ông không thể xuất hiện ở bất kỳ sân bãi nào trên khắp nước Anh mà lại không lập tức bị vây quanh bởi những kẻ hiếu kỳ đứng nhìn chăm chú, cố tìm xem sự khéo léo vô song của ông ẩn giấu ở bộ phận nào trên cơ thể, giống như các chính khách kinh ngạc khi thấy cán cân quyền lực châu Âu treo lơ lửng trên nét mặt của Huân tước Castlereagh, và chiêm ngưỡng những chiến tích của Hải quân Hoàng gia Anh ẩn nấp dưới đôi lông mày rậm rạp của ông Croker. Thế nhưng Cavanagh là một người đàn ông tuấn tú chẳng kém gì vị Huân tước Tôn kính kia, và trông ưa nhìn hơn nhiều so với ngài Thư ký Đáng kính. Ông có một khuôn mặt sáng sủa, cởi mở, không bao giờ liếc xéo hay cúi gằm mặt xuống như ông Murray người bán sách. Ông là một chàng trai trẻ có óc phán đoán, tính khôi hài và lòng can đảm. Có lần ông cãi cọ với một người chèo thuyền ở bến Hungerford Stairs, và người ta kể rằng ông đã dạy cho gã một bài học ra trò. Tóm lại, ngày nay có hàng trăm người không thể nhắc đến tên ông mà không kèm theo lòng thán phục, coi ông là tay chơi bóng ném fives kiệt xuất nhất có lẽ từng tồn tại trên cõi đời này (đỉnh cao xuất chúng nhất mà họ có thể hình dung ra); và những tiếng reo hò rộn rã nơi đấu trường may mắn thay đã thay thế cho tiếng nói vô thanh của hậu thế!—Người duy nhất dường như cũng xuất sắc trong một lĩnh vực khác như Cavanagh trong môn của mình chính là cố võ thủ John Davies, tay vợt racket cừ khôi. Người ta nhận xét về ông rằng dường như không phải ông chạy theo bóng, mà là quả bóng tự tìm đến ông. Chỉ cần cho ông một foot diện tích bức tường, ông chắc chắn sẽ đánh trúng bóng. Bốn tay vợt racket giỏi nhất thời bấy giờ là Jack Spines, Jem Harding, Armitage, và Church. Davies có thể chấp bất kỳ ai trong số họ hai lượt giao bóng cùng lúc, tức là nửa ván đấu, và mỗi người trong số họ, ở phong độ đỉnh cao nhất, lại có thể chấp tay vợt giỏi nhất Luân Đôn hiện nay với mức cược tương tự. Đó là những nấc thang trong mọi nỗ lực của kỹ năng và nghệ thuật con người. Có lần ông đấu với cả bốn đấu thủ xuất sắc cùng lúc, và đánh bại tất cả. Ông cũng là một tay vợt tennis cự phách và một người chơi fives xuất sắc. Tại nhà tù Fleet hay King's Bench, ông đủ sức đương đầu với Powell, người được coi là tay chơi trên sân ngoài trời giỏi nhất thời đại mình. Đấu thủ vừa nhắc tới hiện nay là người trông coi Sân đấu Fives, và chúng ta có thể gợi ý cho ông một câu châm ngôn đề trên cửa ra vào: "Kẻ nào bước vào đây, hãy quên đi bản thân, tổ quốc và bè bạn." Và điều tuyệt vời nhất là, qua việc tính toán các tỷ lệ cược, chẳng có ai trong ba đối tượng ấy đáng để bận tâm ghi nhớ!—Cavanagh qua đời vì vỡ mạch máu, căn bệnh đã ngăn cản ông thi đấu trong hai hoặc ba năm cuối đời. Về điều này, người ta thường nghe ông than thở rằng số phận quá đỗi nghiệt ngã với mình. Tuy nhiên, ông đang bình phục rất nhanh thì đột ngột bị cướp đi sinh mạng, để lại niềm tiếc thương cho tất cả những ai quen biết ông. Như ông Peel từng coi đó là phẩm chất ưu tú của vị Chủ tịch Hạ viện đương nhiệm, ông Manners Sutton, rằng ông ta là một nhân vật có đạo đức tuyệt vời, thì Jack Cavanagh cũng là một tín đồ Công giáo nhiệt thành, và không ai có thể thuyết phục ông ăn thịt vào ngày Thứ Sáu, chính là ngày mà ông trút hơi thở cuối cùng. Chúng tôi xin dâng lời tưởng niệm chân thành này lên vong linh ông.

Đừng để bàn tay thô bạo nào bôi xóa,

Tấm bia sầu lạnh lẽo: "Nơi đây yên nghỉ."'

GHI CHÚ CHO TIỂU LUẬN IX

(1) Nhà thơ nổi tiếng Peter Pindar (Bác sĩ Wolcot) là người đầu tiên phát hiện và nâng đỡ tài năng của cố họa sĩ Opie. Khi ấy Opie chỉ là một cậu bé nghèo vùng Cornwall, đang làm lụng ngoài đồng thì nhà thơ tìm đến. 'Nào cậu bé, cậu có thể đi lấy cho ta xem bức tranh đẹp nhất của cậu không?' Cậu bé lao đi nhanh như chớp, và lát sau quay lại với tác phẩm mà cậu coi là kiệt tác của mình. Người khách lạ nhìn ngắm bức tranh, còn người nghệ sĩ trẻ tuổi, sau một hồi chờ đợi mà không thấy ông đưa ra nhận xét nào, cuối cùng sốt ruột thốt lên: 'Thế nào, ngài thấy nó ra sao?' 'Thấy ra sao ư?' Wolcot đáp; 'Ta thấy cậu đáng phải xấu hổ về nó—rằng một người có thể vẽ đẹp đến thế, lại chẳng làm được gì khá hơn!' Câu trả lời tương tự cũng có thể áp dụng cho những tác phẩm muộn màng nhất của người họa sĩ này, hệt như nó từng được gợi ra từ một trong những nỗ lực đầu đời của ông.

(2) Nếu hai người thi đấu đối kháng với nhau trong bất kỳ trò chơi nào, ắt phải có một người thất bại.