Có những người cả đời chỉ ôm giữ đúng một ý niệm: hoặc giả nếu có nhiều hơn, họ cũng giấu nhẹm đi, bởi chẳng bao giờ thấy họ mở miệng bàn về chủ đề nào khác.

Điển hình như Thiếu tá Cartwright: ông ta chỉ có độc một ý niệm, một đề tài đàm luận duy nhất, ấy là Cải cách Nghị viện. Quả thực, Cải cách Nghị viện (theo như tôi biết) là một chủ đề luận bàn rất hay; nhưng cớ sao nó lại phải là chủ đề duy nhất? Nghe vị Thiếu tá khả kính và can trường ấy nhắc lại đề tài tâm đắc của mình, chẳng khác nào phải nghe chuyện tố tụng, hay nghe một kẻ đang dính vào vụ kiện dai dẳng ở Tòa Đại chưởng ấn. Không việc gì được đoái hoài, chẳng điều gì đáng bàn tới ngoài chuyện đó. Lúc thì vụ việc đang tiến triển, lúc lại dậm chân tại chỗ; khi thì quan Thẩm lý hứa sẽ tuyên án vào một ngày nào đó, lúc khác ngài lại hoãn phiên xử và đòi nộp thêm hồ sơ, và cả hai trường hợp đều là lý do chính đáng ngang nhau để ông ta thao thao bất tuyệt. Như sợi dây gai xoắn xuýt trong tay viên luật sư tranh tụng, ông ta vặn vẹo, đảo tới đảo lui chủ đề đó đủ mọi đường, chẳng thể nhích nổi một bước nếu thiếu nó. Có những cậu học trò chỉ đọc được đúng quyển sách của mình; và kẻ ôm một ý niệm cũng chẳng thể đàm đạo ngoài đề tài ruột của hắn. Đó nào phải trò chuyện; mà là một thứ tụng niệm phần mở đầu của một dự luật, hoặc một tập hợp những lý lẽ đao to búa lớn cốt để tự thuyết phục chính mình. Giá như trong tất cả những điều này có chút gì thuộc về cá tính, hay chút lập dị thú vị thì cũng đỡ; đằng này lại tuyệt nhiên không. Đó chỉ là một bài thuyết giáo chính trị được nhân hóa, một sáo ngữ biết đi mà ta buộc phải giáp mặt và lắng nghe. Chẳng khác nào việc mỗi bận hội ngộ, có kẻ cứ khăng khăng bắt bạn phải nghe hắn tụng hết chương năm Sách Thủ lãnh, hay như câu chuyện Vũ trụ luận tẻ ngắt trong tác phẩm Vị cha xứ vùng Wakefield. Đó là một khúc điệu đơn điệu tấu lên từ chiếc đàn quay. Nó là một cỗ xe ngôn từ công cộng mà họ tùy ý trèo lên rồi nhảy xuống bất cứ khi nào thích, chẳng mảy may tốn chút công sức nhọc nhằn. Nó cũng chẳng phải thói thông thái rởm nơi học giới hay trò bịp bợm chốn thương trường: nó chẳng có lấy một lý do để biện minh. Người đàn ông kia vốn chẳng hề dính dáng gì đến vấn đề mà hắn trút lên đầu người nghe hơn là chính bạn. Đó mới là điều khiến sự thể trở nên vô phương cứu chữa. Nếu một bác nông dân hàn huyên về đàn lợn hay bầy gà, một vị thầy thuốc về các bệnh nhân, một luật sư về các hồ sơ tố tụng, một thương nhân về cổ phiếu, hay một tác giả tự kể về mình, ta đều hiểu được nguồn cơn; đó là thói tật thường tình của con người, ta cười xòa bỏ qua là xong chuyện. Đằng này, lại có kẻ cố tình chuốc lấy sự lố bịch, trở nên phiền toái chỉ bởi một nỗ lực hào phóng nhưng đầy ảo tưởng. Bạn không thể bảo hắn rằng: "Tất cả những điều này có thể thú vị với ông, nhưng tôi chẳng mảy may bận tâm": bạn không thể gạt hắn đi bằng cách ấy. Hắn sẽ đem câu châm ngôn Latinh ra vặn lại bạn: *Nihil humani a me alienum puto* (Không có gì thuộc về con người mà xa lạ với tôi). Hắn đã chiếm trọn lấy một chủ đề mang tầm vóc phổ quát và tối thượng (chẳng phải "nỗi đau riêng của một mảnh lòng"), và vin vào cớ ấy, hắn có quyền níu áo bạn huyên thuyên bao lâu tùy thích. Niềm khoái lạc của hắn là diễn thuyết về những chuyện chẳng hề can dự đến bản thân: vậy cớ sao bạn lại có thể từ chối lắng nghe điều cũng chẳng khiến bạn vui vẻ gì hơn? Thời gian và con nước chẳng đợi chờ ai. Việc quốc gia đại sự không thể chậm trễ. Vấn đề Phổ thông đầu phiếu và Nghị viện thường niên phải đứng đầu nghị trình—tự nó có quyền ưu tiên trước mọi vấn đề khác. Bất kỳ chủ đề nào khác, dù trang nghiêm hay vui vẻ, đều bị coi là xấc xược và bị tẩy chay thẳng thừng. Công việc làm ăn chỉ là sự gián đoạn; thú vui giải trí chỉ là trò lạc đề. Bất cứ nơi nào Thiếu tá đặt chân đến, câu chuyện ấy lập tức trở thành tâm điểm, hội chúng tức khắc biến thành một ủy ban toàn thể thảo luận về nó, kéo dài vô tận qua những lần hoãn phiên trên danh nghĩa, và người ta mặc định rằng chẳng có vấn đề nào khác được phép xen vào chừng nào việc này chưa ngã ngũ—một sự kiên định mở ra triển vọng xán lạn cho người biện hộ bền bỉ ấy được thao thao bất tuyệt cho đến ngày nhắm mắt xuôi tay. Như lời Cicero từng nói về việc học, chủ đề ấy theo chân ông ta về miền quê, quẩn quanh bên ông ta lúc ở nhà: nó ngồi cùng ông ta bên bàn điểm tâm, và theo ông ta ra ngoài dự bữa tối. Nó như một phần trang phục, một nét y phục thường nhật, thiếu nó ông ta sẽ chẳng biết phải xoay xở ra sao. Nếu tình cờ gặp bạn trên phố, ông ta dùng nó làm lời chào hỏi: nếu bạn đến tư gia thăm ông ta, người ta ngỡ bạn đến chỉ vì lẽ đó. Nếu bạn buột miệng nhận xét: "Hôm nay trời đẹp quá," hay "Thành phố dạo này đông đúc thật," điều đó liền bị coi là sự thỏa hiệp tạm bợ đối với vấn đề hệ trọng; người ta ngờ rằng bạn không đi đến cùng của nguyên lý. Tựa như Sancho Panza, khi bị khiển trách vì nhắc đến con lừa mộc mạc của mình trong gian bếp của Công tước, đã tự biện hộ: "Ở đó tôi nghĩ tới chú lừa Dapple, thì tôi nói về nó thôi," kẻ tôn sùng Cải cách đích thực cũng chẳng bao giờ bỏ lỡ cơ hội gợi mở chủ đề ấy ở bất cứ nơi đâu. Đặt vị dũng tướng lão thành ấy dưới miền bắc băng giá, ông ta sẽ ca tụng nàng Cải cách mỉm cười duyên dáng; ném ông ta dưới ánh mặt trời châu Phi ban trưa, ông ta cũng chẳng nói gì ngoài Cải cách—nàng Cải cách mỉm cười quá đỗi ngọt ngào và hứa hẹn biết bao suốt bốn mươi năm ròng—

Dulce ridentem Lalagen,

Dulce loquentem!

Một chủ đề kiểu này, nơi kẻ độc thoại có thể tự coi mình gần như là sở hữu chủ và người nắm độc quyền sáng chế duy nhất, quả là một điền trang trọn đời, thoát khỏi mọi gánh nặng của trí tuệ, tư duy hay học thuật; bạn ung dung sống nhờ vào đó như một khoản bổng lộc cố định; và người khác có mưu toan trục xuất bạn ra khỏi một tòa dinh thự tư gia bề thế cũng khó ngang với việc đẩy bạn ra khỏi lãnh địa ấy để bước vào thế giới rộng lớn của lẽ thường và sự biện luận. Nhà của mỗi người là một pháo đài; và sáo ngữ của mỗi người là một thành trì bất khả xâm phạm, từ đó hắn nhìn ra ngoài và mỉm cười trước cát bụi cùng hơi nóng của những cuộc tranh luận dấy lên từ vô số câu hỏi phù phiếm và phiền toái—"Cả thế gian rộn rã những xao động hư vô!" Liều thuốc chữa cho tệ nạn này và mọi tệ nạn khác chính là Cải cách Nghị viện; và thế là chúng ta lại quay về vạch xuất phát trong một vòng tròn luẩn quẩn bất tận. Há đây chẳng phải là một thứ điên rồ tỉnh táo còn khiến người ta bực mình hơn cả sự điên loạn thực sự hay sao? Kẻ cuồng tín lý thuyết há chẳng có một tâm trí bị bóp méo, bị nô dịch bởi một ý niệm duy nhất y như một kẻ điên đã được công nhận, chỉ khác chăng là kẻ trước chẳng bao giờ có lấy một phút giây tỉnh táo? Nếu thấy một kẻ mộng tưởng thuộc hạng này rảo bước trên phố, bạn có thể đoán biết chính xác hắn đang nghĩ gì và sắp sửa nói gì, chẳng khác nào nhìn một kẻ tự huyễn mình là chiếc ấm trà hay Sa hoàng xứ Muscovy. Kẻ này cũng mù điếc trước lý trí y như kẻ kia: nếu một bên nói nhảm, thì bên kia cũng mê sảng!

Có những kẻ đinh ninh Đạo luật Ngũ cốc là cội nguồn của mọi tội ác, lại có những kẻ quy mọi nỗi khốn cùng của cuộc đời cho thói quen quấn kín trẻ con trong đồ ngủ khi chúng say giấc hay đi đường xa. Họ có thể hùng biện hàng giờ liền về điều thứ nhất, và tranh cãi đến đỏ mặt tía tai về điều thứ hai. Dù bạn có nhượng bộ chịu thua cũng vô ích. Họ vẫn khăng khăng bám riết cuộc tranh luận, rồi lại bắt đầu: "Nhưng bác không thấy rằng...?" Những sự thiên lệch cục bộ kiểu này, dẫu có phần thú vị và độc đáo hơn, thì về bản chất cũng chỉ mang tính giai đoạn. Chúng chỉ đeo bám một người trong một khoảng thời gian nhất định. Một năm hay hai năm hắn lại đổi một ý niệm; và dẫu trong cơn say mê phát kiến mới, hắn chẳng để bạn nghe điều gì khác, hắn vẫn có sự thay đổi so với chính mình, và vô tình trở nên khôi hài một cách tự nhiên. Hắn không giống như tiếng chuông điểm gắt gao giữa đêm khuya.

Những người thuộc mẫu tính cách đang bàn ở đây—tức những kẻ tra tấn bạn đến chết bằng một ý niệm duy nhất—thường mang một định kiến yêu thích khác biệt với phần còn lại của nhân gian; và thực ra, thói háo danh muốn tỏ ra khác người chính là căn nguyên sâu xa của sự lập dị này. Chẳng hạn, có kẻ nổi tiếng vì ăn chay trường, và chẳng bữa ăn nào hắn quên thết đãi bạn bằng một tràng thóa mạ việc ăn thịt động vật. Một người thuộc phái khổ hạnh này, ngoài việc tôn sùng sự thanh đạm nguyên thủy của thức ăn thực vật còn chủ trương phải ăn sống, khi than thở về cái chết của một nữ bệnh nhân mà ông ta từng tin chắc đang trên đà bình phục nhờ theo phương pháp của mình, cuối cùng đã giải thích cho nỗi thất vọng bằng một lời thì thào: "Nhưng chắc chắn bà ấy đã lén ăn thịt sau lưng tôi, cứ tin tôi đi." Thật chẳng dễ chịu gì, dẫu là điều người ta đành miễn cưỡng nhẫn nhịn trước một vài người, khi mỗi lần gặp mặt lại bị tra hỏi xem đã bỏ hẳn rượu chưa, rồi tùy vào câu trả lời có hay không mà nhận lấy lời khen ngợi hay vẻ ái ngại xót thương cho diện mạo của mình. Abernethy thì đinh ninh viên thuốc của ông ta là phương thuốc vạn năng trị bách bệnh. Có người nọ phàn nàn với vị thầy thuốc rằng phương pháp điều trị của ông dường như không hiệu quả, ông ta liền cả quyết đó là phương pháp tuyệt hảo nhất trần đời,—"và để làm bằng chứng," ông nói, "tôi có một thân chủ mắc đúng căn bệnh của anh, đã theo chế độ này suốt mười sáu năm qua!"—Tôi từng biết những kẻ mà đầu óc lúc nào và ở đâu cũng bị chiếm trọn bởi các vấn đề như Bãi bỏ buôn bán nô lệ, Sự phục quốc của người Do Thái, hay sự phát triển của Thuyết Duy nhất thần. Chính bản thân tôi vào một thời kỳ cũng từng đâm đầu vào việc kịch liệt công kích học thuyết Thần quyền của Quân vương, và đến nay vẫn chưa dứt khỏi định kiến về chủ đề ấy. Biết bao nhiêu nhà vạch dự án đã hóa điên thực sự vì không ngừng gảy mãi một nốt nhạc: việc khám phá ra hòn đá triết gia, cách xác định kinh độ trên biển, hay việc thanh toán quốc nợ! Căn bệnh cuối cùng cũng đi đến cơn khủng hoảng chí mạng; nhưng từ rất lâu trước đó, ngay cả khi họ vẫn đi lại và trò chuyện như bình thường, sự rối loạn của trí tưởng tượng, sự tê liệt mọi năng lực tự chủ nhằm kiểm soát hay dứt bỏ tư tưởng khỏi chủ đề duy nhất đang choán lấy họ, đã âm thầm diễn ra, làm sụp đổ cả cấu trúc của nhận thức bằng cách vặn vẹo tất cả về một phía. Tôi ngờ rằng Nghị viên Wood, trong suốt sáu tháng qua, chẳng nói về điều gì khác ngoài Nữ hoàng giữa chốn đông người. Thật hạnh phúc thay cho Nghị viên Wood! Có những người nắm được định nghĩa về động từ, kẻ khác có hệ thống tốc ký, kẻ lại có phương thuốc chữa bệnh thương hàn, người thì tìm ra phương pháp chống làm giả tiền giấy mà họ tin là tối ưu nhất, và kỳ thực là duy nhất. Những người khác thì bỏ lửng câu chuyện để mặc bạn thêm vào điều thứ tư. Một kẻ từng sang Đức đôi khi chẳng mở miệng nói gì ngoài những chuyện xứ Đức: một người Scotland bao giờ cũng lái câu chuyện về quê hương mình. Có kẻ lại thao thao bất tuyệt về triết học Kant. Quanh quẩn trong thị trấn có một gã tự phụ lúc nào và ở đâu cũng đem chủ đề này ra đàm luận. Hắn đeo các Phạm trù quanh cổ như chuỗi ngọc trai: hắn vung vẩy tên các phẩm tính nguyên sơ và siêu nghiệm như những chiếc nhẫn lấp lánh trên ngón tay. Hắn luận về hệ thống của Kant khi đang khiêu vũ; hắn bàn về nó lúc dùng bữa; hắn giảng giải nó cho con cái, cho thợ học việc, và cho cả khách hàng. Hắn từng ghé thăm tôi để thuyết phục tôi theo thuyết ấy, và bảo rằng tôi chỉ còn vướng một hai định kiến nữa là trở thành một tín đồ trọn vẹn. Hắn hiểu biết về nó chẳng hơn gì một khúc gỗ. Thế thì cớ sao hắn lại làm ầm ĩ một cách lố bịch đến vậy? Chẳng phải vì hắn đã khắc sâu ý niệm ấy vào đầu, mà là vì trong đầu hắn tuyệt nhiên không có ý niệm nào khác. Một kẻ ngu đần có thể thao thao về triết học Kant mà chẳng sợ bị bóc mẽ: chứ nếu hắn hé môi về bất kỳ điều gì khác, chân tướng hắn sẽ lộ tẩy ngay. Một phụ nữ Pháp kết hôn với một người đàn ông Anh kiệm lời, đã bào chữa cho chồng rằng: "Chàng lúc nào cũng mải nghĩ về Locke và Newton." Đó quả là một cách qua mắt thiên hạ bằng cách nép bóng những tên tuổi lẫy lừng!—Một người bạn tôi tình cờ gặp trên phố nọ, tiến lại chào tôi với vẻ hoạt bát khác thường và bảo: "Này, chúng tôi đang bán được, bán được lắm đấy!" Tôi ngỡ anh ta nói đến việc bán một ngôi nhà. "Không," anh ta đáp, "anh chưa xem quảng cáo trên báo à? Ý tôi là hai mươi lăm bản cuốn Tiểu luận ấy." Công trình này, một tập sách khổ bốn trang nhã, đồ sộ bàn về những vấn đề siêu hình học tối tăm nhất, đã chiếm trọn tâm tư anh suốt mấy năm trời, và anh đinh ninh tôi cũng ắt phải nghĩ về điều anh đang nghĩ. Dẫu vậy, tôi tin mình có thể tự nhận là người gần như duy nhất từng đọc, và chắc chắn là người duy nhất từng vờ như hiểu được nó. Đó là một tác phẩm độc đáo và hết sức tài tình, vừa khó hiểu khôn cùng lại vừa độc đáo khôn xiết, kỳ lạ bao nhiêu thì tinh tế bấy nhiêu. Nếu tác giả có mải mê với những ý niệm trong đầu mình mà quên đi mọi sự khác, âu ông cũng có quyền; bởi trong đầu ông chứa đựng những tư tưởng chẳng thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác, và đôi khi có đem sánh với Berkeley cũng chẳng hề hổ thẹn. Một kẻ đạo văn khéo léo hoàn toàn có thể gặt hái danh tiếng lẫy lừng bằng cách khoác cho chúng một lớp áo đại chúng. Ôi! Những kẻ cả đời chỉ biết nhai lại lời người khác như con vẹt làm sao thấu hiểu được nỗi đau đớn, nỗi nhọc nhằn, những khắc khoải và ngờ vực của tâm can để ươm mầm một ý niệm nguyên bản—để đào bới nó lên từ những ngóc ngách sâu kín của tư duy và tự nhiên, rồi đưa nó ra ánh sáng ban ngày trong nỗi ngượng ngùng, giãy giụa và méo mó—để ban phát ngôn từ và những biểu tượng khả tri cho điều chưa từng được tưởng tượng hay biểu đạt trước đó! Nó giống như kẻ câm lần đầu cất tiếng nói, như vạn vật ấp úng thốt lên ý nghĩa của chính mình qua những cơ quan cảm giác phàm trần còn khiếm khuyết. Ước gì một vài kẻ hùng biện lưu loát, khéo léo của chúng ta, những kẻ có cả kho ngôn từ để che đậy sự rỗng tuếch về tư tưởng, có thể san sẻ chút tài nghệ cho tác giả này. Nếu ông, kẻ "tội nghiệp, chưa đủ lông cánh" về phương diện ấy, kẻ "mới chỉ chập chững liệng cánh rời tổ," có thể tìm ra ngôn ngữ cho những ý niệm của mình, thì chân lý ắt cũng sẽ tìm được tiếng nói cho một vài bí mật thầm kín. Ông Fearn từng sống biệt lập giữa những cánh rừng xứ Indostan. Trong lúc rảnh rỗi không bận rộn với công việc kinh doanh hay săn hổ, ông nảy ra ý định soi chiếu vào chính tâm trí mình. Đôi ba ý nghĩ chợt nảy, một ảo tưởng kỳ quặc, tựa như lớp màng mỏng lướt qua mắt, chốc chốc lại thoáng hiện: ông thấy nó thật kỳ lạ, nhưng ấn tượng thoạt đầu liền tan biến như hơi thở phả trên mặt kính. Ông không nghĩ về nó nữa; song những cảm giác ý thức ấy vẫn cứ quay trở lại, và điều ban đầu chỉ là ngẫu nhiên hay bản năng nay đã trở thành thói quen. Vài ý niệm đã chiếm trọn tâm trí ông về những quá trình tâm thức mà ông chưa từng nghe ai đả động trong các cuộc trò chuyện, nhưng vì không am tường những chuyện như vậy, ông chẳng rõ liệu chúng có từng được các tác giả uyên bác ghi lại hay chưa. Ông cất công làm một chuyến đi đến thủ phủ của Bán đảo, tìm mua sách của Locke, Reid, Stewart và Berkeley, rồi háo hức nghiền ngẫm khi về đến nhà, nhưng chẳng tìm thấy điều mình kiếm tìm. Ông bèn tự mình bắt tay vào việc, và chỉ trong vài tuần đã phác thảo xong bản thảo thô về những suy tưởng và quan sát của mình trên giấy tre. Sự hăng say với niềm đam mê mới cùng với những căn bệnh xứ nhiệt đới đã vắt kiệt thể lực của ông, buộc ông phải trở về cố quốc. Ông mang theo công trình siêu hình học, tập bản thảo bằng giấy tre ấy lên thuyền, và khi xuôi dòng Hằng, ông tự nhủ: "Nếu ta sống, tác phẩm này sẽ sống; nếu ta chết, nó sẽ chìm vào quên lãng." Danh vọng là chi trước cảm xúc thiêng liêng ấy? Chẳng qua chỉ là lời bập bẹ của một kẻ si ngốc! Ông mang tác phẩm về quê nhà và hai lần cho đúc bản in định hình. Bản thảo đầu tiên ông thừa nhận là còn tối nghĩa, nhưng bản sửa đổi ông tin chắc không thể không gây tiếng vang. Nào ngờ nó thất bại. Thiên hạ, như lời Goldsmith từng tự nhận về mình, đã nhất quyết làm ngơ trước nó. Kể từ đó, ông chẳng nếm trải điều gì ngoài sự thất vọng và cay đắng,—nỗi thất vọng lớn nhất và đau đớn xé lòng hơn cả—ấy là nỗi bất lực không thể làm cho người khác hiểu mình. Ông Fearn kể với tôi rằng có một cây bút sáng suốt trên tờ Monthly Review đã nhìn nhận vấn đề đúng mực và lên tiếng khẳng định điều đó. Nhưng tôi chưa từng nghe thấy một trường hợp nào khác. Dẫu vậy, trong tác phẩm này, dù bị hắt hủi và vùi dập, vẫn chứa đựng những ý niệm mở đường cho những suy tưởng kỳ thú và tinh vi hơn về một vài điểm tranh cãi hóc búa nhất của triết học tâm trí con người (chẳng hạn như về mối quan hệ, sự trừu tượng, v.v.) so với bất kỳ công trình nào xuất hiện trong sáu mươi năm qua, ý tôi là kể từ thời Hume; bởi từ sau thời ông, xứ sở này chưa từng có một nhà siêu hình học nào xứng với danh xưng ấy. Thế nhưng tập Luận về Bản tính Con người của ông, như chính ông kể lại, "vừa ra khỏi nhà in đã chết yểu." Tri thức mở lối là vậy đó, và danh tiếng thì mãi lẽo đẽo tụt lại phía sau rất xa. Nhưng chân lý vẫn quý hơn dư luận, tôi tin chắc là thế; và đối với hai ấn bản đúc khuôn ế ẩm của cuốn Tiểu luận về Ý thức, tôi chỉ xin nói rằng: *Honi soit qui mal y pense!* (Phỉ pháng thay kẻ nào nghĩ xấu!)—Bác Toby của tôi có một ý niệm trong đầu, ấy là bãi cỏ chơi bowling của bác, và một ý niệm khác, ấy là bà góa Wadman. Ôi, xin hãy bao dung cho cả hai! Tôi chỉ xin kể thêm một giai thoại nữa để minh họa cho giả thuyết về việc tâm trí bị choán ngợp bởi một ý niệm duy nhất, mà thường thấy nhất chính là bản thân đương sự. Một nhà thơ trữ tình lừng danh nọ tình cờ ghé vào một buổi tụ họp nhỏ, nơi người ta vừa mới có được cuốn tiểu thuyết Rob Roy của tác giả Waverley. Đề từ trên trang bìa vốn được trích từ một bài thơ của chính ông. Thế là quá đủ manh mối, một lời cho người thông hiểu. Ngay lập tức, ông bước tới giá sách ở phòng bên, lấy tập thơ của mình xuống, đọc vang toàn bộ bài thơ được nhắc tới với vẻ tự mãn lộ rõ ra mặt, đặt sách lại lên giá, rồi bước ra ngoài, chẳng thèm đoái hoài gì đến Rob Roy như thể chưa từng có nhân vật ấy trên đời, cũng chẳng bận tâm đến cuốn tiểu thuyết mới như thể nó chưa từng được vị tác giả lẫy lừng kia chắp bút. Chẳng có chút qua lại hữu hảo nào trong chuyện này. Nhưng vị tác giả đang nói tới vốn chẳng đời nào thừa nhận bất kỳ tài năng nào đứng trên mình cả.

Ông Owen là một người nổi tiếng vì chỉ ôm giữ độc một ý niệm. Đó là ý niệm về bản thân ông và các xưởng dệt bông Lanark. Ông mang vác ý niệm ấy đi đi lại lại từ Glasgow đến London mà chẳng mảy may hao mòn suy suyển, và đinh ninh sẽ tìm thấy nó ở kinh kỳ với nguyên vẹn vẻ thuần khiết và hoàn hảo như ở nơi xuất phát. Ông đạt tới một vận tốc phi thường và một sự trơ lỳ đáng kinh ngạc trong những chuyến trung chuyển can trường của mình. Mọi sự kháng cự đối với ông đều là vô ích, chừng nào chuyển động quay cuồng của cỗ xe thư vẫn còn lởn vởn trong đầu ông.

Cả rặng Alps lẫn Apennines chẳng ngăn nổi bước,

Cũng không một chiến lũy kiên cố nào cản được.

Thậm chí, trong đòn tấn công bất ngờ của mình, ông còn chiếm quyền sử dụng cỗ máy in hơi nước của tờ báo Times, cho dập mười ngàn bản khắc gỗ về các Ngôi làng Dự án, cung cấp một minh chứng nhãn tiền cho tất cả những ai trông thấy về tính khả thi trong toàn bộ đề án của ông Owen. Ông bước vào phòng với một trong những tài liệu ấy trên tay, mang điệu bộ nửa như thầy giáo làng nửa như lang băm, ân cần hỏi thăm sức khỏe của bạn, rồi vừa nghe bạn bảo dạo này trong người vẫn khó ở do chứng khó tiêu, liền lập tức quay ngoắt sang nhận xét rằng: "Mọi nỗi ấy sẽ được khắc phục trong kế hoạch của tôi; kỳ thực tôi nghĩ bấy lâu nay người ta quá chú trọng vào tâm trí mà bỏ bê thân thể; rằng trong hệ thống của tôi, nay đã hoàn thiện và chẳng bao lâu nữa sẽ được áp dụng rộng rãi, tôi đã trù liệu chu toàn cho cả hai; rằng từ lâu tôi đã cho rằng tâm trí hoàn toàn phụ thuộc vào tổ chức thể chất, và nơi nào thể chất bị xem nhẹ hay rối loạn thì tâm trí nơi đó ắt phải suy nhược và thiếu đi sinh lực cần có; do đó tập luyện là một phần trong hệ thống của tôi, đi kèm quyền tự do phát triển trọn vẹn mọi năng lực thể xác lẫn tinh thần; rằng đã có hai lời bài bác nhắm vào cuốn Quan niệm Mới về Xã hội của tôi, cụ thể là thiếu sự nghỉ ngơi giải lao khỏi lao động, và thiếu đi sự đa dạng; nhưng điều bài bác thứ nhất, về sự gò bó quá mức, ông tin mình đã giải đáp thỏa đáng, bởi nơi nào các năng lực thể chất và tinh thần được tự do vận dụng và phát huy, nơi đó tự do ắt phải tồn tại ở mức độ cao nhất; còn về điều thứ hai, sự đơn điệu sinh ra từ một kế hoạch hợp tác quy củ và phổ quát, ông tin mình đã chứng minh trong cuốn Quan niệm Mới và Các bài diễn thuyết gửi Tầng lớp Thượng lưu rằng sự hợp tác mà ông đề xuất nhất thiết sẽ dẫn tới sự tiến bộ sâu rộng nhất của các ý niệm và năng lực, và một khi đã như vậy thì ắt phải có sự đa dạng tột bậc thay vì thiếu thốn." Và sau khi buông lời dứt khoát, nhà hùng biện lão luyện và đao to búa lớn ấy cầm lấy chiếc mũ rồi rảo bước xuống cầu thang sau khi đã đọc xong bài thuyết giảng toàn những chân lý hiển nhiên tựa như một tờ quảng cáo kịch nghệ hay tờ rơi của một gã bán thuốc dạo; và nếu bạn có chặn ông lại nơi ngưỡng cửa để góp vào một lời xã giao, rằng ông Southey dường như có phần ủng hộ kế hoạch của ông trong bức Thư gửi ông William Smith mới đây, ông sẽ nhìn bạn với nụ cười thương hại trước sự vô vọng của mọi chống đối và tính chất vô bổ của mọi lời khích lệ. Những kẻ cứ thổi phồng một đề án nhạt nhẽo của riêng mình lên thành tầm quan trọng quá mức như thế, đối với tôi dường như đang mắc chứng não úng thủy—trưng ra một cái đầu to tướng phình nước! Họ có thể là những con người rất đáng kính, nhưng lại là những bạn đồng hành tồi tệ và những kẻ lập luận hết sức xoàng xĩnh. Tom Moore ở đâu đó từng nói về một ai đó rằng: "hắn thọc tay vào túi quần như một con cá sấu." Lời lẽ ấy thật khó hiểu như chữ tượng hình; nhưng có thể nói ông Owen cùng những kẻ đồng hội đồng thuyền cũng đã nhúng chân vào vấn đề cải thiện và cải cách xã hội theo một cách thức kỳ quặc khôn lường y hệt như vậy.

Tôi ghét phải ngấy ngấu bất cứ thứ gì, dù nó có ngọt ngào đến đâu. Tôi không muốn cứ bị trói chặt vào mãi một vấn đề, như thể trên đời chẳng còn việc gì khác. Tôi chuộng một tâm trí rộng mở, bao dung hơn.

Tôi thích chuyện trò cùng những thủy thủ,

Đến từ những xứ sở xa xôi.

Tôi không ủng hộ một "sự cấu kết" mà là một "sự trao đổi" các ý niệm. Thật tốt khi được lắng nghe những điều người khác giãi bày về muôn vàn chủ đề. Tôi không muốn cứ phải hít thở mãi bầu không khí ngột ngạt tù túng, mà muốn đổi cảnh, muốn tìm chút thư thái và hít thở khí trời trong lành ngoài kia. Dẫu ta có gắng hết sức để rũ bỏ, thì thói thông thái rởm, tính vị kỷ và thói tự phụ vẫn luôn lẩn khuất đâu đó phía sau; ta chẳng việc gì phải tự giam hãm mình một cách kín bưng trong những phẩm tính quý báu ấy, để rồi chẳng nghĩ ngợi gì ngoài những phát kiến tuyệt vời của bản thân, và chẳng nghe thấy gì ngoài thanh âm của chính giọng nói mình. Kẻ sĩ, cũng như bậc vương tôn, có thể học hỏi được đôi điều khi ẩn danh vi hành. Ấy thế mà ta vẫn thấy những kẻ chẳng thể bước chân vào một hiệu sách, hay chịu đựng nổi năm phút trên cỗ xe ngựa công cộng mà không để bạn biết họ là ai. Họ mang theo thanh danh bên mình như ốc sên mang vỏ, rồi ngồi bệ vệ dưới mái vòm của nó, tựa như khối thịt hình người phụ nữ nằm trong vỏ tôm hùm. Tôi chẳng tài nào hiểu nổi điều này. Ích gì khi một người cứ mãi xoay quanh cái vòng tròn bé mọn của chính mình? Người ta ắt phải nghĩ rằng hắn cũng tự thấy chán ngán bản thân, cũng như làm cho người khác chán ngấy. Một tác giả nổi tiếng từng nói đầy bạo dạn, cả trong tư tưởng lẫn cách diễn đạt, rằng: "Một vị Huân tước bị giam cầm trong ngục Bastille của một cái danh phận, và chẳng thể mở rộng mình thành một con người"; và tôi cũng từng biết những bậc thiên tài rơi vào tình cảnh tương tự. Cớ sao một người cứ phải luôn miệng ngâm nga thơ phú của chính mình, đem mình ra so kè từng đoạn với Milton, rồi tự tay cầm cân nảy mực đong đếm từng câu thơ trên bàn cân của danh vọng hậu thế? Điều đó chứng tỏ sự thiếu hụt cả trí tưởng tượng lẫn lẽ thường. Há hắn không có ý niệm nào khác ngoài những gì đã đúc thành thơ; hay chẳng có điểm chung nào với những người đang nghe hắn? Cớ sao hắn lại nghĩ rằng điều trí thức duy nhất, "đức hạnh duy nhất còn sót lại," là nhận ra giá trị văn chương của hắn, và rằng "người đời chỉ là loài cầm thú nếu thiếu đi thơ hắn"? Cớ sao hắn lại ôm lòng hằn học với mọi nghệ thuật, mọi vẻ đẹp, mọi sự thông thái không bắt nguồn từ khối óc của chính mình? Hay cớ sao hắn lại ngây thơ huyễn hoặc rằng trên đời chỉ có độc một thứ tuyệt mỹ, ấy là thơ ca, và hắn là thi sĩ duy nhất trong cõi đời này? Làm như vậy chẳng bao giờ xong được. Thơ ca là một điều rất tuyệt diệu; nhưng ngoài thơ ca ra vẫn còn muôn vàn điều khác. Mọi thứ đều phải có lượt của nó. Há một người khôn ngoan lại nghĩ đến việc mở rộng tầm hiểu biết bằng cách chỉ dán mắt vào chính mình, hay hy vọng tranh thủ được sự ngưỡng mộ của tha nhân bằng cách dè bỉu, khai trừ và ghê tởm mọi điều mà họ say mê? Hắn hẳn phải có một ảo tưởng quá đỗi ngông cuồng về bản thân, bằng không cũng là kẻ mù tịt về thế giới mình đang sống. Đã là quá đủ khi có một tầng lớp người sinh ra đã đinh ninh vũ trụ này được tạo ra chỉ để dành riêng cho họ!—Việc lúc nào cũng lôi tuột những đòi hỏi về bản thân ra tiền cảnh dường như còn bộc lộ sự thiếu điềm tĩnh, thiếu tự tin và lòng tin vững chắc vào giá trị thực sự của chính mình, như thể câu châm ngôn này luôn đúng—Xa mặt cách lòng. Phải chăng hắn hình dung rằng sẽ chẳng ai thèm nhớ đến thơ hắn trừ phi hắn ép họ phải nghe bằng cách tự mình ngâm nga? Phải chăng hắn tin rằng mọi sự cạnh tranh, mọi sự thừa nhận tài năng của kẻ khác đều là đòn chí mạng giáng vào mình? Phải chăng hắn, như nhân vật Moody trong vở Cô gái Quê, phải giam hãm trí tuệ của những kẻ ái mộ mình trong sự ngu dốt trước mọi vẻ đẹp khác—hội họa, âm nhạc, cổ vật—vì sợ họ sẽ lăng nhăng phản bội hắn? Tôi trộm nghĩ một hành vi như thế cho thấy hắn chẳng mấy coi trọng tài năng của chính mình cũng như thị hiếu của họ: nó thiếu đi phẩm giá và sự đúng mực. Chắc chắn rằng nếu một người tin tưởng vào giá trị thực sự của một sở đắc, hắn hoàn toàn có thể chịu đựng được việc không cần phải nhắc tới nó từng giây từng phút. Nếu biết mình nắm giữ một sự ưu việt không thể bàn cãi về bất kỳ phương diện nào, hắn sẽ chẳng bồn chồn lo lắng chỉ vì không phải ai gặp trên đường cũng tỏ tường bí mật đó, cũng chẳng rúng động trước tiếng tăm về sự xuất chúng của đối thủ. Một trong những nhà toán học và học giả cổ điển hàng đầu đương thời từng kể lại như một lời khen ngợi dành cho bản thân, rằng cô em họ mới rời ghế nhà trường từng bảo ông: "Anh biết đấy, anh (Manning) là một thanh niên rất mộc mạc, tốt tính, nhưng anh chẳng có gì xuất chúng khác thường cả." Leigh Hunt có lần bảo tôi: "Tôi lấy làm lạ là chưa từng nghe anh nói về chủ đề này bao giờ, dù anh có vẻ đã nghiên cứu nó khá kỹ." Tôi đáp: "Kìa, chúng ta đã túng quẫn đến mức phải lôi chuyện ấy ra nói đâu, theo như tôi biết!"—

Có những người, dẫu không mắc phải thói tật đang bàn ở đây, nhưng "vẫn phải chịu trách nhiệm cho một tội lỗi lớn chẳng kém"; dẫu không tẻ nhạt và đơn điệu, họ lại là những kẻ kiểu cách hoạt bát trong trò chuyện, và là những kẻ vị kỷ tột cùng. Dẫu họ có đảo qua hàng ngàn chủ đề chỉ vì lòng vui vẻ bột phát, thì niềm khoái lạc của họ rốt cuộc vẫn bắt nguồn từ một ý niệm duy nhất, ấy là chính bản thân họ. Mở cuốn sách ở bất kỳ trang nào, bạn cũng thấy bức chân dung của chính họ đập ngay vào mắt. Họ tựa như những gã Jack Mùa Xuân trong lễ hội, mang theo một nhánh nguyệt quế, chút kim tuyến lấp lánh và vệt nhọ nồi nhem nhuốc, nhưng không ngừng diễn trò làm bộ làm tịch để thu hút sự chú ý và vòi vĩnh chút bố thí tán thưởng từ bạn. Dù họ nói về chốn phồn hoa đô hội hay chốn thôn dã thanh bình, về thi ca hay chính trị, thì kết cục cũng chẳng khác là bao. Nếu họ kể cho bạn nghe về thành thị, về những thú tiêu khiển, "những cung điện, những quý bà và những phố phường," thì họ chính là niềm hân hoan, nét duyên dáng và đồ trang sức điểm tô cho nơi ấy. Nếu họ miêu tả vẻ quyến rũ của miền quê, họ chẳng đoái hoài kể lể về bất kỳ địa danh, cảnh vật hay nguồn vui cụ thể nào ngoại trừ sự hiện diện của chính họ tại đó. "Trò chuyện cùng họ, ta quên hết mọi chốn nơi, mọi mùa màng cùng sự đổi thay." Có thể họ sẽ ngắt một chiếc lá hay một bông hoa, ban ơn cho nó rồi chìa ra cho bạn chiêm ngưỡng, nhưng tuyệt nhiên không chọn ra một nét đẹp đẽ hay tráng lệ nào đủ sức tranh giành vương miện hoàn hảo với chính con người họ. Những bức tranh phong cảnh đồng quê của họ chỉ là tấm phông nền thuần túy làm nổi bật bức chân dung của chính họ đang tạo dáng duyên dáng ở tiền cảnh. Họ đâu có quan sát hay thưởng ngoạn phong cảnh, mà chỉ đang làm tròn phận sự của những chủ lễ đón tiếp thiên nhiên, và những quan thẩm phán về sự tao nhã cho toàn thể nhân loại. Nếu họ kể một câu chuyện tình về những nàng công chúa si tình, rõ ràng họ tự huyễn mình là chàng hoàng tử anh hùng trong vở kịch. Nếu họ bàn luận về thơ ca, những lời tán tụng của họ rốt cuộc vẫn xoay quanh những gì chân chất và thuần khiết, ngụ ý chính là phong cách của riêng họ. Nếu họ dấn thân vào chính trị, người ta phải ngầm hiểu rằng chỉ cần một lời mách nước từ họ cho các bậc quân vương châu Âu là đã đủ định đoạt tình thế. Tóm lại, như một kẻ si tình (dù bạn có nói chuyện gì đi nữa) cũng tìm cách lôi người tình của mình vào trong từng câu chuyện, những kẻ này cũng xoay xở để hướng sự chú ý của bạn vào đúng đối tượng đáng yêu duy nhất ấy—kỳ thực, họ đang say đắm chính bản thân mình, và cũng như những kẻ đang yêu, tốt nhất nên để mặc họ tự vui vầy với chính mình.

(1) Thơ in khổ bốn, cũng như siêu hình học in khổ bốn, chẳng phải lúc nào cũng bán chạy. Một hôm, bước vào một hiệu sách ở phố Paternoster Row để tìm vài câu thơ trong tập *Cuộc Du ngoạn* của ông Wordsworth nhằm chêm vào một đoạn văn xuôi, tôi đã hỏi người có thẩm quyền ở đó xem liệu tôi có thể xem một bản cuốn *Cuộc Du ngoạn* (*Excursion*) được không? Câu trả lời nhận được là: "Đi du ngoạn tới nước nào cơ, thưa ngài?"

(2) Những thi sĩ hão huyền này chẳng khác nào gã kéo chuông ngốc nghếch ở Plymouth trong câu chuyện mà Northcote từng kể. Hắn lấy làm tự hào về ngón kéo chuông của mình, và lũ trẻ con vốn hay đem thói tật ấy ra làm trò cười thường lừa hắn lên tháp chuông rồi hỏi: "Này John, ở Plymouth này có bao nhiêu người kéo chuông giỏi?" "Hai," hắn đáp không chút ngập ngừng. "Ái chà, thật ư! Thế là những ai vậy?" "Thì trước hết là tôi, đấy là một; và—và—" "Thế còn người kia là ai?" "Thì là—là—Trời đất ơi, tôi chịu chẳng nghĩ ra ai khác ngoài chính tôi." Chúng ta đang nói về một anh chàng Launcelot nào đó chăng. Câu chuyện ấy kể về những kẻ kéo chuông: nhưng nó hoàn toàn xác đáng cho bất kỳ kẻ vị kỷ nông cạn, hợm mình và tự mãn nào trong số họ.