Họa sĩ không chỉ tìm thấy niềm hoan lạc nơi thiên nhiên; việc nghiên cứu và chiêm ngưỡng các kiệt tác nghệ thuật còn mở ra cho ông một nguồn khoái cảm mới mẻ và vô cùng tinh tế—

Mọi nét Lorraine khẽ vờn sắc dịu êm,

Hay Rosa cuồng phóng vẽ, hoặc Poussin uyên bác dựng hình.

Người họa sĩ háo hức dõi mắt nhìn sang dinh cơ của một điền chủ nông thôn, thầm nghĩ nơi ấy có thể cất giấu vài tạo phẩm nghệ thuật quý giá. Có một bầu khí vị bao trùm công viên của Huân tước Radnor, bởi nơi đó treo hai bức tranh của Claude, khắc họa Buổi sớm và Chiều tà của Đế chế La Mã; một bầu khí vị vương vấn quanh Tòa dinh thự Wilton, bởi nơi đó lưu giữ bức chân dung gia tộc Pembroke do Vandyke chấp bút; quanh dinh Blenheim, bởi nơi đó có họa phẩm những người con của Công tước Buckingham do chính tay ông vẽ, cùng bộ sưu tập tranh Rubens lộng lẫy bậc nhất trần đời; tại Knowsley, nơi có bức Bút tích trên tường của Rembrandt; và tại Burleigh, nơi ngự trị những gương mặt thiên thần của Guido. Người nghệ sĩ trẻ cất bước hành hương đến từng chốn ấy, tha thiết ngắm nhìn từ phương xa những tòa nhà “ẩn sâu giữa vòm cây rậm rạp”, mang trong lòng mối hoài cảm sâu xa mà vị chủ nhân khó lòng thấu hiểu: chàng bước trên những lối đi phong quang và qua những cổng vòm vọng tiếng vang, bước qua bậu cửa, được dẫn lối qua những căn phòng ốp gỗ, được chiêm ngưỡng bàn ghế, màn rủ sang trọng, thảm thêu cùng những bộ đồ bạc nặng trịch—và rốt cuộc, được đưa vào căn phòng cất giữ báu vật mà chàng hằng ước nguyện, nơi ngự trị bức tranh chàng hằng tôn sùng—một gương mặt sống động hay một phong cảnh rạng ngời! Hình ảnh ấy khắc sâu vào tâm trí chàng, từ đó về sau mãi ngự trị nơi ấy, vừa là khuôn thước đối chiếu với tự nhiên, vừa là chuẩn mực để thử thách nghệ thuật. Chàng trang hoàng các gian phòng nơi tâm tưởng bằng những báu vật của thời gian, cẩn thận chọn lọc tác phẩm nào xứng đáng ngự ở vị trí trang trọng nhất—nơi gần gũi trái tim chàng nhất. Chàng ra về với tâm hồn giàu có hơn lúc đến, giàu có hơn cả kẻ sở hữu; và thầm nghĩ biết đâu một ngày nào đó chàng sẽ trở lại, khi bản thân có lẽ đã tạo nên điều gì sánh ngang cùng các tác phẩm ấy, hoặc giả dẫu có thất bại, chàng cũng đã học được cách thêm ngưỡng mộ chân lý cùng thiên tài.

Lần đầu tiên tôi được khai tâm vào những cõi huyền bí của nghệ thuật là tại Phòng trưng bày Orleans: chính tại nơi đây, khiếu thẩm mỹ của tôi, dẫu được chăng hay chớ, đã bắt đầu thành hình; đến nỗi tôi mãi mãi thuộc về trường phái hội họa cổ điển không thể nào vãn hồi. Tôi choáng váng khi nhìn những tác phẩm quy tụ chốn này, và chiêm ngưỡng chúng bằng đôi mắt vừa kinh ngạc vừa khát khao. Màn sương mờ tan biến trước mắt tôi: lớp vảy che mờ mắt đã rơi rụng. Một cảm quan mới mẻ ùa đến, một trời đất mới mở ra trước mắt tôi. Tôi nhìn thấy linh hồn đang cất tiếng qua gương mặt—“những bàn tay từng nắm giữ vương trượng đế quyền” thuở xa xưa oai hùng—“ngọn núi chẻ đôi hay mũi đất xanh thẳm”,

—nơi ngút ngàn cây cỏ

Vẫy gọi thế gian, trêu ngươi mắt phàm bằng hư ảo sắc trời.

Thời Gian Cổ Xưa đã mở toang kho báu của người, và Tiếng Tăm túc trực bên ngưỡng cửa như một nữ gác cổng. Tất cả chúng ta đều từng nghe đến tên tuổi của Titian, Raphael, Guido, Domenichino, nhà Caracci—nhưng được diện kiến họ mặt đối mặt, được đứng chung một căn phòng với những tạo tác bất tử của họ, cảm giác ấy tựa như phá vỡ một lời nguyền quyền năng—gần như một phép gọi hồn mầu nhiệm! Kể từ khoảnh khắc ấy, tôi sống trong một thế giới của tranh họa. Những trận chiến, những cuộc vây thành, những bài diễn thuyết tại nghị viện thảy đều chỉ như tiếng huyên náo và cuồng nộ vô nghĩa, “chẳng biểu thị điều chi”, nếu đem so với những kiệt tác kỳ vĩ và những danh xưng đáng kính phục đang thì thầm cùng tôi trong cõi lặng im vĩnh cửu của tư tưởng. Điều này lại càng đáng kinh ngạc hơn nữa, bởi chỉ một thời gian ngắn trước đó, tôi không chỉ hoàn toàn mù tịt mà còn trơ lì trước vẻ đẹp của nghệ thuật. Chẳng hạn, tôi còn nhớ vào một buổi chiều nọ, tôi đang say sưa đọc cuốn Người chồng nổi giận với niềm thích thú tột cùng, ngay trước mặt là một bức tranh phong cảnh rừng cây xanh ngắt của Ruysdael hoặc Hobbima; chốc chốc tôi lại ngước mắt rời trang sách nhìn bức tranh, tự hỏi trong thứ tác phẩm ấy có điều gì để làm thỏa mãn hay vui thích tâm trí—đồng thời tự vấn như một câu hỏi trừu tượng, liệu có bao giờ mình tìm thấy niềm hứng thú nơi họa phẩm ấy như niềm say mê từng có khi đọc Vanbrugh và Cibber hay chăng?

Tôi đã có đôi chút tiến bộ trong hội họa khi sang Louvre học tập, và về sau tôi chẳng vẽ thêm được gì nữa. Tôi sẽ không bao giờ quên được cảm giác nghiền ngẫm cuốn Danh mục tác phẩm mà một người bạn cho mượn ngay trước lúc lên đường. Những bức tranh, tên tuổi của các họa sĩ, dường như đọng lại đầy dư vị nơi đầu lưỡi. Có một bức vẽ Người tình của Titian đang trang điểm. Ngay cả những sắc màu mà người họa sĩ điểm xuyết lên mái tóc nàng cũng chẳng thể óng vàng hơn, chẳng thể ưa nhìn hơn những sắc màu đang vờn quanh và trêu ngươi trí tưởng tượng của tôi trước khi tận mắt ngắm nhìn họa phẩm. Lại có hai bức chân dung do cùng một bàn tay vẽ nên—“Một nhà quý tộc trẻ mang găng tay”—và một bức khác, “tác phẩm kết đôi cùng bức ấy”. Tôi đọc đi đọc lại lời miêu tả với niềm mong đợi thiết tha, rồi tự lấp đầy những đường nét tưởng tượng bằng tất cả những gì tôi có thể hình dung về sự duyên dáng, phẩm giá cùng một phong vị cổ kính—gần như sánh ngang với nguyên bản. Lại có cả bức Biến hình. Với nỗi kính sợ khôn nguôi, tôi đã hình dung ra bức họa trong tâm tưởng và cảm thấy tâm hồn người nghệ sĩ như tỏa bóng bao trùm lấy mình! Việc không hề thất vọng khi chiêm ngưỡng các tác phẩm ấy sau này chính là lời tán dương cao nhất mà tôi có thể dành cho những giá trị siêu phàm của chúng. Quả thực, chính nhờ từng ngắm nhìn những tác phẩm khác của cùng các bậc thầy vĩ đại ấy mà tôi đã hình thành nên một ý niệm mơ hồ, nhưng không hề xem nhẹ các bức tranh này. Ngày đầu tiên đặt chân đến đó, tôi bị giữ lại khá lâu ở Phòng Triển lãm Pháp, và cứ ngỡ mình sẽ chẳng thể nào chiêm ngưỡng được các bậc thầy cổ điển. Tôi chỉ kịp nhìn hé qua cánh cửa (sự ngăn trở đáng ghét làm sao!) tựa như từ luyện ngục ngó sang thiên đường—từ những phong cảnh trang nhã, đượm chín của Poussin đến nơi Rubens phô diễn ngọn cờ rực rỡ, rồi men theo lối nhìn lấp lánh dẫn tới những viên ngọc quý của Titian cùng trường phái Ý. Cuối cùng, nhờ kiên trì nài nỉ, tôi cũng được vào, và không bỏ lỡ một khoảnh khắc nào để tận dụng đặc ân mới mẻ ấy. Đó quả là một ngày tuyệt mỹ đối với tôi. Tôi hân hoan rảo bước qua một phần tư dặm quy tụ những nỗ lực kiêu hãnh nhất của trí tuệ con người, một công trình sáng tạo trọn vẹn của thiên tài, một vũ trụ của nghệ thuật! Tôi lướt qua thử thách của mọi trường phái từ đáy lên đỉnh; và cuối cùng được nhận vào gian phòng bên trong, nơi người ta đang phục chế một số kiệt tác vĩ đại nhất. Tại đây, bức Biến hình, bức Thánh Peter Tử đạo, và bức Thánh Jerome của Domenichino được đặt ngay trên sàn, như thể chúng đang quỳ gối, tựa những con lạc đà phục xuống để dỡ kho báu trút vào lòng người thưởng ngoạn. Về một phía, trên một giá vẽ, đặt bức chân dung Hippolito de Medici (do Titian vẽ), tay cầm ngọn giáo săn lợn rừng, ánh mắt nhìn thấu tâm can những ai đối diện khiến người ta phải ngoảnh mặt đi trước cái nhìn sắc lẹm ấy; và chất đống bên nhau là những bức tranh phong cảnh của cùng bàn tay ấy, những đồi cỏ xanh và thung lũng mục đồng, cùng những chàng chăn cừu thổi sáo cho người tình dịu hiền dưới bóng hoa râm ran. Hỡi người đọc, “nếu ngươi chưa từng thấy bảo tàng Louvre, ngươi kể như đã trầm luân!”—bởi lẽ ngươi chưa từng chứng kiến những di sản tinh hoa nhất của nghệ thuật; hoặc ngươi chưa từng thấy tất cả những tuyệt tác ấy hội tụ bên nhau, cùng phản chiếu những vinh quang rực rỡ qua lại. Tôi không nhắc đến những pho tượng; bởi tôi biết rất ít về điêu khắc, và chưa từng thích bức tượng nào cho đến khi được thấy những Hiện vật đá cẩm thạch Elgin.... Tại nơi đây, suốt bốn tháng liền, tôi đã rảo bước và học hỏi, ngày ngày lắng nghe thanh âm cảnh báo—“Đã quá bốn giờ, phải đóng cửa thôi, thưa các Công dân”—(Ôi! cớ sao họ lại thay đổi cách xưng hô ấy làm chi?) được lầm bầm bằng thứ tiếng Pháp thô mộc miền tỉnh lẻ; và tôi đã mang về vài bản phác thảo rời rạc cùng những mảnh vụn, những thứ mà sau này tôi buộc lòng phải dứt bỏ, như rứt từng giọt máu của đời mình, để đổi lấy vài đồng “tiền mặt khô khốc”. Đã bao lần, hỡi tòa dinh thự hoang vắng mang vẻ tráng lệ tựa thần thánh—đã bao lần trái tim ta kể từ đó lại cất bước hành hương về chốn người! Người ta từng đặt ra câu hỏi, liệu người nghệ sĩ, hay kẻ chỉ đơn thuần có gu thẩm mỹ cùng sự nhạy cảm tự nhiên, sẽ đón nhận nhiều khoái cảm hơn khi thưởng lãm các tác phẩm nghệ thuật; và tôi nghĩ câu hỏi này có thể được hồi đáp bằng một câu hỏi khác đóng vai trò như một phép thử mang tính quyết định, rằng liệu có bất kỳ ai trong số “vô số những kẻ không đếm xuể” thuộc tầng lớp quý ông và tài tử thuần túy đến Paris vào thời kỳ được nhắc đến ở đây, lại cảm thấy say mê, tự hào hay thích thú trước sự phô diễn những tượng đài nghệ thuật kiệt xuất này nhiều như người môn sinh khiêm nhường nhất hay chăng? Lần đầu bước chân vào Louvre đối với người ấy sẽ chỉ là một sự kiện trong chuyến đi, chứ không phải một sự kiện trong đời được khắc ghi mãi về sau với lòng tri ân và niềm tiếc nuối. Người ấy sẽ thám hiểm nơi đó với cùng một sự tò mò vô nghĩa và lòng kinh ngạc nhàn rỗi như khi ngắm nhìn Bảo vật Hoàng gia ở Tháp London, hay Vườn Bách thảo ở Tuileries, chứ chẳng thể mang niềm nhiệt thành tha thiết của một nghệ sĩ. Làm sao người ấy có được điều đó? Phần của người ấy chỉ là “sự thụ hưởng tình cờ, chẳng chút hân hoan, không niềm gắn kết”. Nhưng người họa sĩ thì đã kết duyên cùng nghệ thuật—nàng vừa là tình nương, là nữ hoàng, vừa là thần tượng trong tâm hồn ông. Ông đã dốc trọn mọi thứ vào đó: danh tiếng, thời gian, gia sản, sự thanh thản trong tâm hồn—những hy vọng thời trai trẻ, niềm an ủi lúc tuổi già: vậy thì lẽ nào ông lại không cảm nhận một mối quan tâm mãnh liệt hơn đối với bất cứ điều gì liên quan đến nghệ thuật so với một kẻ hời hợt lười nhác? Chỉ riêng sự nhạy cảm tự nhiên, nếu thiếu đi sự toàn tâm toàn ý hướng về một đối tượng duy nhất, sẽ không thể giúp người sở hữu thấu cảm hết mọi cung bậc của cái đẹp và sức mạnh trong những ý niệm của một Titian hay một Correggio; chỉ có người làm được điều đó, người dõi theo họ đến tận cùng sức mạnh và vẻ tài hoa vô song ấy, mới thực sự thấu cảm trọn vẹn giá trị của chúng. Tri thức là khoái cảm, cũng như là sức mạnh. Không ai ngoài người nghệ sĩ từng học hỏi tự nhiên và vật lộn với những nhọc nhằn của nghệ thuật mới có thể thấu suốt những vẻ đẹp, hay say sưa với niềm đam mê hội họa. Không một ai chưa từng dâng hiến cả cuộc đời và tâm hồn cho sự nghiệp nghệ thuật lại có thể cảm nhận niềm hân hoan trước những điểm xuyết rạng rỡ nhất cùng những chiến thắng cao cả nhất của nó như một người nghệ sĩ. Nơi nào có kho báu, nơi ấy cũng có trái tim. Đã mười bảy năm trôi qua kể từ ngày tôi theo học ở Louvre (và tôi cũng đã từ bỏ mọi ý định theo đuổi nghệ thuật như một nghề nghiệp từ lâu), nhưng rất lâu sau khi trở về, và thậm chí đến tận bây giờ, đôi khi tôi vẫn mơ thấy mình đang ở chốn ấy—hỏi tìm những bức tranh xưa—để rồi không thấy chúng đâu, hoặc thấy chúng đã đổi thay, phai nhạt so với trước kia, khiến tôi phải khóc đến tỉnh giấc! Có vị quý ông nghiệp dư nào từng làm điều ấy sau ngần ấy thời gian dằng dặc—nghĩa là, từng nhận được khoái cảm hay mang mối quan tâm sâu sắc đến mức tạo ra một ấn tượng bền bỉ dường ấy hay chăng?

Nhưng người ta lại bảo rằng nếu một người có cùng khiếu thẩm mỹ bẩm sinh và cùng tri thức tích lũy như một nghệ sĩ, mà không vướng bận những toan tính nhỏ nhen cùng những định kiến chuyên môn, thì người đó sẽ thu nhận được khoái cảm thuần khiết hơn khi ngắm nhìn một bức chân dung đẹp, một phong cảnh tuyệt mỹ, v.v. Tuy nhiên, điều này không hẳn là lối ngụy biện mặc nhận điều chưa chứng minh, mà đúng hơn là đang đòi hỏi một điều bất khả: người ta không thể có cùng sự thấu thị về cứu cánh nếu không từng nghiên cứu phương tiện; cũng không thể có cùng tình yêu nghệ thuật nếu thiếu đi sự gắn bó quen thuộc và độc tôn dành cho nó. Không nghi ngờ gì nữa, các họa sĩ thường bị thúc đẩy bởi lòng đố kỵ đối với những gì họ thấy hữu ích cho việc vẽ tranh của chính mình. Người ta từng thấy Wilson dán mắt săm soi chất liệu của một bức tranh giá vẽ nhỏ kiểu Hà Lan, đến mức ông chẳng còn nhìn thấy chính bức tranh ấy nữa. Nhưng đó là sự biến chất và thói câu nệ sách vở của nghề nghiệp, chứ không phải tinh thần đích thực hay chân chính của nó. Nếu Wilson chưa từng nhìn ngắm thứ gì ngoài chất pha màu megilp và kỹ thuật vung cọ, ông sẽ chẳng bao giờ thổi được linh hồn của đời sống và phong tục vào các tác phẩm của mình như ông đã làm. Một lời phản bác khác lại cho rằng phần công cụ của nghệ thuật, những phương tiện, những bước vỡ lòng đầu tiên, sơn, dầu và cọ vẽ, vốn dĩ nhọc nhằn và đáng chán; và rằng ý thức về nỗi khó khăn cùng âu lo trong quá trình đạt đến sự hoàn hảo ắt sẽ làm giảm bớt khoái cảm trước một màn trình diễn tuyệt hảo nhất. Tuy nhiên, điều này chỉ là một bằng chứng bổ sung cho thấy khoái cảm lớn lao hơn mà người nghệ sĩ nhận được từ nghề nghiệp của mình; bởi những điều được cho là gây cản trở và phá hủy mối quan tâm thông thường nơi tác phẩm nghệ thuật lại chẳng hề làm ông xao xuyến; ông chưa từng một lần bận tâm về chúng, ông chìm đắm trong việc theo đuổi một mục tiêu cao cả hơn; ông chú tâm vào cứu cánh chứ không phải phương tiện; ông bận lòng với chiến thắng vượt lên trên những khó khăn chứ không phải bản thân khó khăn đó. Như trường hợp của nhà giải phẫu học, người bỏ qua bao điều trong cơn hối hả tìm kiếm chân lý trừu tượng; hay nhà giả kim, người sống trong giấc mộng vàng son giữa lúc đang cời than trong bồ hóng và lò luyện; mục tiêu nhỏ hơn phải nhường bước cho mục tiêu vĩ đại hơn. Nhưng người ta lại vờ cho rằng họa sĩ ắt hẳn chỉ cam chịu phần khó chịu của quy trình này vì danh vọng hay lợi lộc trước mắt. Sự thực hoàn toàn trái ngược với nhận định ấy, đến mức tôi dám khẳng định, trong trường hợp một người bạn của tôi vừa gặt hái thành công trong một dự án nghệ thuật quan trọng gần đây, rằng tất cả danh tiếng anh giành được, tất cả tiền tài anh nhận được từ hàng ngàn khán giả ngưỡng mộ, tất cả những lời tâng bốc trên báo chí,—thậm chí cả lời ca tụng của tờ Tạp chí Edinburgh,—tất cả những thứ đó gộp lại cũng chưa từng mang đến cho anh sự thỏa mãn chân thực, tuyệt đối như bất kỳ nửa giờ đồng hồ nào anh dành trọn cho niềm say mê sáng tạo đầy hứng khởi của nghệ thuật—khi hoàn thiện một bàn chân, một bàn tay, hay thậm chí một nếp áo cho vừa ý mình. Trạng thái tâm trí của người nghệ sĩ khi đang làm việc là gì? Khi ấy, ông đang trong quá trình hiện thực hóa ý niệm cao nhất mà mình có thể hình dung về cái đẹp hay sự vĩ đại: ông thai nghén, ông hiện thân cho điều mà ông thấu hiểu và yêu tha thiết nhất: nghĩa là, ông đang hoàn toàn sở hữu trọn vẹn nguồn hạnh phúc và niềm kích thích trí tuệ cao nhất mà mình có thể thụ hưởng.

Nói tóm lại, để khép lại lập luận này, tôi xin kể một câu chuyện mà tôi vừa tình cờ biết được mấy ngày trước. Một người bạn đã mua một bản khắc bức Người tình của Titian, chính là bức tranh tôi đã nhắc tới ở trên. Vì lẽ đó, anh rất háo hức muốn cho tôi xem. Tôi bảo với anh rằng đó là một bản khắc có hồn, nhưng không mang dáng dấp của nguyên tác. Tôi tin anh đã nghĩ tôi quá đỗi khó tính, cho đến khi tôi đề nghị cho anh xem một bản phác thảo thô của bức tranh mà tôi đang lưu giữ. Sau khi nhìn thấy, anh bảo đã hiểu chính xác ý tôi, và từ đó về sau không nỡ nhìn lại bản khắc kia nữa. Anh có đủ sự sáng suốt để nhận ra sự khác biệt trong trường hợp cụ thể ấy; nhưng một người hiểu rõ hơn về phong cách của Titian và về nghệ thuật nói chung—nghĩa là người có gu thẩm mỹ được trau dồi và tinh tế hơn—sẽ nhận biết đó là một bản khắc tồi mà không cần bất kỳ hình mẫu trực tiếp nào để so sánh. Chỉ bằng một thoáng liếc mắt, bằng một thứ cảm quan bản năng, người đó sẽ nhận thấy nét vẽ thô cứng, thiếu đi thần thái dịu dàng, khoáng đạt và không thể gọi tên vốn luôn là nét đặc trưng trong những kiệt tác lẫy lừng nhất của Titian. Bất kỳ ai đã quen ngắm một gương mặt trong tranh vẽ sẽ không bao giờ có thể dung hòa với một bản in khắc từ bức tranh ấy; nhưng đối với kẻ dốt nát thì cả hai đều như nhau. Dưới con mắt phàm tục, chẳng có sự khác biệt nào giữa một bức tranh của Guido và một nét vẽ lem nhem—giữa một bản in rẻ tiền, hay một nét nguệch ngoạc tồi tệ nhất, với một tác phẩm hoàn thiện tuyệt mỹ. Nói cách khác, tất cả sự trác tuyệt nằm giữa hai thái cực này,—ít nhất là tất cả những gì vượt lên trên mức tầm thường,—tất cả những gì tạo nên vẻ đẹp chân chính, sự hài hòa, tinh tế và vĩ đại, đều trở nên vô nghĩa trước người quan sát bình thường. Nhưng chính từ điểm này, niềm hân hoan, sự say mê rực rỡ của bậc sành sỏi thực thụ mới bắt đầu khai mở. Một khán giả không am hiểu có thể thích một bức vẽ tầm thường hơn cả nhà giám định tài ba nhất; nhưng cũng chính vì lý do đó, anh ta không thể yêu thích những đỉnh cao của nghệ thuật đến mức như vậy. Những nét tinh xảo không chỉ trong cách thể hiện mà còn trong chân lý và tự nhiên đều là cõi khép kín đối với những cặp mắt chưa từng được rèn giũa. Những bước chuyển màu tinh tế trên bầu trời của Claude sẽ không được những người như thế nhận ra, và do đó họ không thể cảm nhận được sự hài hòa. Nơi nào không có sự lĩnh hội bằng ý thức, nơi đó không thể có khoái cảm có ý thức. Nỗi kinh ngạc trong lần đầu thưởng lãm các tác phẩm nghệ thuật có thể là kết quả của sự ngây ngô và tính mới lạ; nhưng lòng ngưỡng mộ thực sự cùng niềm khoái lạc bền lâu nơi chúng lại là hoa trái của khiếu thẩm mỹ và tri thức. “Tôi chẳng mong có được đôi mắt như của ông đâu,” một người nhân hậu từng nói với một nhà phê bình đang chê bai một bức tranh mà người kia không hề thấy tì vết. Tại sao lại thế? Ý niệm ngăn cản ông ngưỡng mộ tác phẩm kém cỏi này chính là một ý niệm cao hơn về chân lý và cái đẹp luôn thường trực bên ông, là nguồn cội miên man của những chiêm nghiệm êm đềm và thanh cao. Điều này có thể khác biệt trong thú vui xa xỉ bề ngoài cùng những thiếu thốn thuộc về giác quan thuần túy; nhưng ý niệm về sự hoàn hảo, vốn đóng vai trò như một bức phông nền nâng tầm cho trí tuệ, luôn là một sự bổ sung, một điểm tựa, và một niềm an ủi đầy kiêu hãnh!

Richardson, trong cuốn Tiểu luận của ông—một tác phẩm đáng lẽ phải được biết đến nhiều hơn—đã để lại vài ví dụ nổi bật về nỗi may mắn và bất hạnh của các nghệ sĩ, xét trên cả phương diện vận số bên ngoài lẫn thực hành nghệ thuật. Khi bàn về khả năng nhận biết bút pháp, ông thốt lên: “Khi người ta ngắm nhìn một bức tranh hay một bản vẽ, người ta đồng thời nghĩ rằng tác phẩm này được tạo nên bởi người(1) sở hữu nhiều thiên phú phi thường về cả thể xác lẫn tâm hồn, nhưng tính khí lại vô cùng thất thường; người được vinh danh lúc sinh thời cũng như khi tạ thế, trút hơi thở cuối cùng trong vòng tay của một trong những bậc quân vương vĩ đại nhất thời đại bấy giờ, Vua Francis I nước Pháp, người yêu mến ông như một người bạn. Một bức khác lại thuộc về người(2) đã sống một cuộc đời dài lâu và hạnh phúc, được Hoàng đế Charles V cùng nhiều vương tôn hàng đầu châu Âu sủng ái. Khi cầm trên tay một tác phẩm khác, ta lại nghĩ tác phẩm này do một người(3) xuất chúng trong cả ba môn nghệ thuật làm nên, đến mức chỉ riêng một môn trong số đó cũng đủ khiến ông xứng đáng bất tử; hơn thế nữa, ông là người dám đối đầu với đấng quân vương của mình (một trong những vị Giáo hoàng kiêu ngạo nhất từ trước đến nay) khi bị xem thường, và đã vượt qua với phẩm giá vẹn toàn. Một tác phẩm khác lại là thành quả của người(4) sống và chết trong cảnh vô danh, dẫu chẳng có được chút lợi thế bề ngoài nào ngoài sức mạnh thuần túy của thiên tài, nhưng lại sở hữu những tưởng tượng siêu phàm nhất và hiện thực hóa chúng một cách tương xứng. Một bức khác nữa ta sẽ xem như tác phẩm của người(5) đã chấn hưng nền Hội họa khi nó gần như suy tàn; người được nghệ thuật tôn vinh, nhưng lại khinh khi và chối bỏ sự vĩ đại với một niềm kiêu hãnh cay nghiệt, để rồi bị đối đãi tương xứng với cái vỏ bọc tự ông tạo ra chứ không phải giá trị nội tại; việc thiếu đi bản lĩnh triết học để chịu đựng điều đó đã khiến trái tim ông tan vỡ. Một tác phẩm khác lại do một người(6) (ngược lại hoàn toàn) tạo nên, một trang quý tộc lịch thiệp sống trong cảnh nhung lụa xa hoa, được các bậc vương giả trong nước lẫn ngoại bang trọng vọng khôn cùng; người vừa là cận thần, vừa là chính khách, lại vừa là họa sĩ; và trác việt trong tất cả các vai trò đó đến mức khi sắm bất kỳ vai nào, vai ấy dường như là sự nghiệp chính, còn những vai kia chỉ là thú tiêu khiển. Tôi muốn nói rằng khi người ta suy ngẫm như thế, ngoài khoái cảm nảy sinh từ vẻ đẹp cùng sự trác tuyệt của tác phẩm, từ những ý niệm mỹ lệ mà nó mang lại cho ta về vạn vật tự nhiên, từ cách nghĩ cao quý mà nó gợi mở, thì một khoái cảm tăng thêm còn bắt nguồn từ những suy tư kể trên. Nhưng ôi chao! còn gì bằng khoái cảm khi một nhà giám định và người yêu nghệ thuật có trước mắt mình một bức tranh hay bản vẽ mà ông có thể thốt lên rằng đây chính là bàn tay, đây chính là tư tưởng của người(7) từng là một trong những quý ông lịch thiệp, nhân hậu nhất trần đời; được những bậc đại trí cùng những nhân vật kiệt xuất nhất thành Rome thời bấy giờ yêu mến và phò trợ: của người từng sống trong danh vọng tột đỉnh, vinh quang và tráng lệ, để rồi khi qua đời khiến người đời vô cùng thương tiếc; người chỉ lỡ mất chiếc mũ Hồng y vì tạ thế sớm hơn vài tháng; nhưng lại được đặc biệt kính trọng và sủng ái bởi hai vị Giáo hoàng, những người duy nhất ngồi lên ngai tòa Thánh Peter vào thời của ông, và cũng là những nhân vật vĩ đại nhất từng ngự nơi đó kể từ vị tông đồ ấy, nếu quả thực ngài từng ngự trị: tóm lại, một người có thể hóa thân thành một Leonardo, một Michael Angelo, một Titian, một Correggio, một Parmegiano, một Annibal, một Rubens, hay bất kỳ ai mà ông muốn, nhưng chẳng một ai trong số họ có thể trở thành một Raffaelle.”

Cũng chính tác giả ấy đã nói một cách đầy xúc động về sự biến chuyển trong phong cách của các nghệ sĩ khác nhau xuất phát từ sự đổi thay trong vận số của họ, và vì hoàn cảnh này ít người biết đến, tôi xin trích dẫn đoạn văn liên quan đến hai người trong số họ:—

“Guido Reni, từ cảnh giàu sang vương giả (phần thưởng xứng đáng cho những tác phẩm thần thánh của ông), đã rơi xuống thân phận chẳng khác nào kẻ tôi tớ làm thuê cho kẻ chu cấp tiền bạc theo định mức cho từng việc ông làm; tất cả chỉ vì ông bị mê muội bởi cơn nghiện cờ bạc, khiến ông thua những món tiền khổng lồ; và ngay cả những gì kiếm được trong cảnh nô dịch ban ngày, ông cũng thường ném sạch vào ban đêm; ông chẳng bao giờ có thể chữa khỏi cơn điên rồ đáng nguyền rủa này. Bởi vậy, những tác phẩm ông vẽ trong giai đoạn bất hạnh này của cuộc đời có thể dễ dàng nhận thấy mang một phong cách khác hẳn so với trước kia, những tác phẩm mà ở một vài khía cạnh, tức là ở thần thái nơi các gương mặt (thuộc kiểu trang nhã), từng mang một nét thanh tao độc nhất vô nhị của riêng ông, dường như vượt khỏi cõi phàm trần. Nhưng tôi không nên kể thêm nhiều ví dụ làm chi. Parmegiano là người duy nhất thâu tóm mọi kiểu biến chuyển, cùng mọi cấp độ hoàn hảo, từ mức thấp nhất của sự tầm thường cho đến cõi siêu phàm. Tôi có thể đưa ra những bằng chứng rõ ràng về điều này qua từng nấc thang chuyển tiếp nhẹ nhàng đến mức không ai có thể phủ nhận rằng người làm được điều này ắt hẳn có thể làm được điều kia, và rất có thể đã làm như vậy; và do đó người ta có thể thăng lên rồi giáng xuống, tựa như các thiên thần trên chiếc thang của Jacob, với chân thang đặt trên mặt đất còn đỉnh thang chạm tới Thiên đường.

“Và con người vĩ đại này cũng gặp phải nghịch cảnh bất hạnh của riêng mình. Ông phát cuồng vì việc tìm kiếm hòn đá triết gia, và về sau vẽ hay phác thảo rất ít. Hãy thử phán đoán xem chuyện đó ra sao, và liệu có sự suy suyển phong cách so với những gì ông từng làm trước khi bị con quỷ này ám ảnh hay chăng. Các chủ nợ của ông đã cố gắng trừ tà cho ông, và điều đó mang lại đôi chút kết quả tốt, bởi ông bắt đầu quay lại làm việc theo cách của mình; nhưng nếu bức vẽ Lucretia mà tôi sở hữu chính là bản thảo ông vẽ cho tác phẩm cuối cùng, như rất có thể là vậy (Vasari nói đó là chủ đề của bức tranh), thì đó là một bằng chứng rõ ràng cho sự suy tàn của ông; bức vẽ quả thực vẫn đẹp, nhưng lại thiếu đi phần nhiều nét thanh tao thường thấy trong các tác phẩm của ông; và tôi vẫn luôn nghĩ như vậy trước khi biết hay hình dung rằng nó được vẽ ra vào thời kỳ tàn lụi của thiên tài này.”

Đất nước chúng ta từng có hai nghệ sĩ với số phận vừa kỳ lạ lại vừa cay đắng: Gandy là một họa sĩ vẽ chân dung vào đầu thế kỷ trước, người có những bức vẽ gương mặt được cho là tiệm cận với Rembrandt, và ông chính là hình mẫu tiền thân không thể bàn cãi cho phong cách của Ngài Joshua Reynolds. Thế nhưng tên tuổi ông hầu như chưa từng được nghe tới; và danh tiếng của ông, cũng như tác phẩm của ông, chưa bao giờ vượt ra ngoài biên giới quê hương. Ông đã nghĩ gì về bản thân và về một danh tiếng hạn hẹp đến dường ấy? Liệu có bao giờ ông mơ rằng mình thực sự là một nghệ sĩ? Hay cảm nhận ấy trong ông có gì khác biệt so với thói tự phụ tầm thường của kẻ bất tài hạ đẳng nhất? Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là bức chân dung một ủy viên hội đồng thành phố Exeter, được treo trong một tòa nhà công cộng ở thành phố ấy.

Tội nghiệp Dan. Stringer! Bốn mươi năm trước, ông sở hữu đôi bàn tay khéo léo nhất và cặp mắt tinh tường nhất so với bất kỳ nghệ sĩ nào cùng thời, đồng thời tạo ra những bức chân dung cùng bản vẽ không hề làm hổ thẹn một thời kỳ rực rỡ hơn của nghệ thuật. Nhưng ông đã ngã xuống như một kẻ tử vì đạo (giống như Burns) bởi sự giao thiệp với giới điền chủ nông thôn, và rồi với những kẻ mà họ coi là xứng tầm với ông hơn. Tôi từng gặp ông nhiều năm trước, khi ông đối đãi với những bức phác thảo bậc thầy mà mình có trong tay (đặc biệt là bức vẽ nhóm thị dân trong vở kịch của Shakespeare ‘đang há hốc mồm nuốt trọn tin tức của gã thợ may’) như thể chúng là ‘những đứa con hoang của thiên tài chứ không phải cốt nhục của mình’, và dường như đã từ bỏ mọi ý niệm về nghệ thuật. Liệu từ đó đến nay ông đã qua đời hay chưa, tôi không thể nói chắc; người đời thậm chí còn chẳng hề hay biết rằng ông từng tồn tại trên cõi đời này!

CHÚ THÍCH CHO TIỂU LUẬN II

(1) Leonardo da Vinci.

(2) Titian.

(3) Michael Angelo.

(4) Correggio.

(5) Annibal Caracci.

(6) Rubens.

(7) Raffaelle.