Ta thường nghe những kẻ nặng về vẻ trang nghiêm hơn là trí hiểu biết khẳng định rằng thiên tài và thị hiếu hoàn toàn có thể quy về các quy tắc, và mọi thứ trên đời đều có quy tắc riêng. Nhưng sự thực chẳng những không phải là những nét chấm phá tinh tế nhất của trí tưởng tượng có thể định nghĩa được, mà ngay cả lẽ thường đơn sơ nhất cũng chỉ là cái mà ngài Locke từng gọi là một "thái phức hợp", chịu sự chi phối của một sự tinh tế vô hình do rèn luyện mà thành. Người ta thắc mắc: "Nếu không biết quy tắc để làm một việc, làm sao ta chắc chắn làm lại được việc đó lần thứ hai?" Câu trả lời chính là: "Nếu không biết các cơ bắp giúp mình bước đi, làm sao bạn lại không ngã chao đảo sau mỗi bước chân?" Trong nghệ thuật, trong thị hiếu, trong cuộc sống lẫn trong lời ăn tiếng nói, ta quyết định bằng cảm xúc chứ không phải bằng lý trí; nghĩa là dựa trên ấn tượng tổng hòa của nhiều điều tác động lên tâm trí. Ấn tượng ấy là chân thực và có căn cứ vững chắc, dù ta có thể không phân tích hay giải thích được từng chi tiết nhỏ nhặt. Trong một cử chỉ ta dùng, một ánh mắt ta thấy, một tông giọng ta nghe, ta đánh giá biểu cảm, sự thỏa đáng và ý nghĩa của chúng bằng thói quen chứ không phải bằng lý luận hay quy tắc; tức là từ vô số trường hợp của những cử chỉ, ánh mắt, tông giọng tương tự trong vô vàn hoàn cảnh khác nhau đã biến chuyển đa dạng. Chúng quá nhiều và quá tinh vi để có thể nhớ lại từng chút một, nhưng không vì thế mà giảm đi lực tác động mạnh mẽ lên tâm trí và con mắt cảm thụ. Chẳng lẽ ta lại bảo những ấn tượng này (dấu ấn trực tiếp của tự nhiên) không hoạt động theo một cách thức nhất định cho đến khi chúng được phân loại và quy thành luật lệ, hay bản thân quy tắc lại vốn được dựng xây từ chính tính chân thực và sự chắc chắn của hoạt động tự nhiên đó?

Vậy thì làm sao sự phân tích của lý trí về cách thức vận hành của những ấn tượng ấy lại cần thiết để chúng tạo ra hiệu ứng thỏa đáng và nhất quán lên tâm trí? Nếu các nguyên nhân không đều đặn sinh ra những kết quả nhất định trong tâm trí cũng như trong vật chất, thì làm sao có thể đặt ra quy tắc cho chúng: tự nhiên không tuân theo quy tắc, mà gợi mở ra quy tắc. Lý trí là người phiên dịch và kẻ phê bình của tự nhiên cùng thiên tài, chứ không phải người làm luật hay thẩm phán của họ. Kẻ nào mà niềm tin thực tế không vượt xa tầm hiểu biết suy xét của bản thân trong hầu hết mọi trường hợp, hoặc không cảm nhận và biết nhiều hơn những gì mình có thể giải thích bằng lý do, thì kẻ đó quả là một sinh linh tội nghiệp. Từ đó mới có sự khác biệt giữa hùng biện và tri thức, giữa sự khéo léo và lẽ thường. Một người có thể tài hoa và giỏi giang trong việc diễn giải căn cố cho ý kiến của mình, nhưng vẫn chỉ là một kẻ ngụy biện trống rỗng vì anh ta chỉ nhìn thấy một nửa của vấn đề. Một người khác có thể cảm nhận trọn vẹn sức nặng của câu hỏi, không bỏ sót bất kỳ khía cạnh nào liên quan, nhưng lại chẳng thể giải trình cách thức nó tác động đến mình, hay không thể lôi những lý lẽ của mình ra khỏi nơi ẩn nấp lặng lẽ. Người sau cùng này mới là một bậc trí giả, dù chẳng phải nhà lô-gíc học hay diễn thuyết gia. Goldsmith chỉ là kẻ ngốc trước Tiến sĩ Johnson trong luận chiến, nghĩa là trong việc đưa ra những căn cứ cụ thể cho quan điểm của mình; nhưng Tiến sĩ Johnson lại là kẻ ngốc trước Goldsmith về sự tinh tế tuyệt vời, về khả năng trực giác thanh thoát giúp Goldsmith lướt trên bề mặt sự vật và vô thức hình thành nên các Quan điểm của mình. Lẽ thường là kết quả chính xác của tổng hòa những ấn tượng vô thức như thế trong các biến cố thường nhật của đời sống, được tích trữ trong ký ức và được khơi gợi khi thời cơ đến. Thiên tài và thị hiếu cũng phụ thuộc phần lớn vào nguyên lý ấy, nhưng được thực hành trên một tầm cao hơn và trong những sự kết hợp bất thường hơn.

Tôi rất vui được tự bảo vệ mình khỏi cáo buộc làm màu hay dị biệt khi đưa ra góc nhìn về một vấn đề thường được tranh luận nhưng ít khi được hiểu đúng này, bằng cách trích dẫn một đoạn trong cuốn Discourses của Ngài Joshua Reynolds, một đoạn trích đầy đủ và theo tôi là hoàn toàn thuyết phục về mục đích này. Ông viết:—

'Tôi nhận thấy, như một nền tảng cơ bản chung cho tất cả các Ngành Nghệ thuật mà chúng ta đề cập trong Bài nói chuyện này, rằng chúng chỉ hướng tới hai năng lực của tâm trí, đó là trí tưởng tượng và sự nhạy cảm.

'Mọi lý thuyết cố gắng định hướng hoặc kiểm soát Nghệ thuật dựa trên bất kỳ nguyên lý nào bị gọi gượng ép là lý trí — những nguyên lý mà ta tự đặt ra dựa trên giả định về cái lẽ ra phải là mục đích hay phương tiện của Nghệ thuật theo lý trí, bất chấp hiệu ứng ban đầu đã biết do đối tượng tạo ra trên trí tưởng tượng — đều phải là sai lầm và huyễn hoặc. Bởi vì dù nghe có vẻ táo bạo khi nói ra, trí tưởng tượng ở đây chính là ngôi nhà của sự thật. Nếu trí tưởng tượng bị tác động, kết luận được đưa ra là hoàn toàn hợp lý; nếu nó không bị tác động, việc lý luận là sai lầm vì mục đích chưa đạt được; bản thân hiệu ứng chính là thước đo, và là thước đo duy nhất, cho tính chân thực và hiệu quả của phương tiện.

'Trong sự giao tương của đời sống cũng như trong Nghệ thuật, có một sự tinh khôn không hề mâu thuẫn với lý trí đúng đắn, và nó vượt trội hơn bất kỳ sự thực hành bột phát nào của năng lực lý trí vốn đến sau; nó không chờ đợi tiến trình suy luận chậm chạp, mà đi thẳng ngay lập tức tới kết luận bằng cái nhìn như một loại trực giác. Một người được phú cho năng lực này sẽ cảm nhận và công nhận sự thật, dù có thể không phải lúc nào anh ta cũng có khả năng đưa ra lý do cho nó; bởi lẽ anh ta không thể nhớ lại và bày ra trước mắt tất cả những chất liệu đã khai sinh ra quan điểm của mình; vô số những xem xét phức tạp có thể hợp lại để tạo nên nguyên lý, ngay cả từ những phần nhỏ nhặt nhất, lồng ghép vào hoặc phụ thuộc vào rất nhiều thứ: — mặc dù theo thời gian những điều này bị lãng quên, ấn tượng đúng đắn vẫn ghi dấu cố định trong tâm trí anh ta.

'Ấn tượng này là kết quả của kinh nghiệm tích lũy trong suốt cả đời người, và được thu lượm mà ta không phải lúc nào cũng biết bằng cách nào hay từ bao giờ. Nhưng khối lượng quan sát tập thể này, dù có được bằng cách nào, nên chiến thắng cái lý trí mà dù được vận dụng mạnh mẽ đến đâu trong một dịp cụ thể, có lẽ cũng chỉ bao quát được một góc nhìn phiến diện của vấn đề; và hành vi của chúng ta trong đời sống, cũng như trong nghệ thuật, nhìn chung đang và nên được cai quản bởi thứ lý trí thói quen này: thật hạnh phúc cho chúng ta khi có thể khai thác nguồn tài nguyên đó. Nếu dịp nào ta cũng bắt buộc phải lao vào một cuộc thảo luận lý thuyết trước khi hành động, đời sống sẽ ngừng trệ, và Nghệ thuật sẽ trở thành điều vô tưởng.

'Vì vậy, đối với tôi' (Ngài Joshua tiếp tục) 'tường chừng như những suy nghĩ đầu tiên của chúng ta, tức là hiệu ứng mà bất kỳ điều gì tạo ra trong tâm trí ta khi mới xuất hiện, không bao giờ được phép quên; và vì lý do đó, bởi nó là cái đầu tiên, nó đòi hỏi phải được cất giữ cẩn thận. Nếu không làm điều này, nghệ sĩ có thể tự đánh lừa mình bằng lý luận phiến diện; bằng sự cân nhắc lạnh lùng đối với những suy nghĩ sống động vốn xuất phát không phải từ sự bốc đồng hay hấp vội (như sau này anh ta có thể tưởng tượng), mà từ sự đầy đặn của tâm trí, được làm giàu bằng kho tàng phong phú của tất cả những sáng tạo đa dạng mà anh ta từng thấy hoặc từng trải qua trong tâm trí. Những ý tưởng này được rót vào thiết kế của anh ta mà không cần nỗ lực tự giác nào; nhưng nếu không cảnh giác, anh ta có thể xem xét lại và chỉnh sửa chúng, cho đến khi toàn bộ tác phẩm bị hạ thấp thành một sáng tạo tầm thường.

'Đó đôi khi là hậu quả của điều mà tôi muốn cảnh báo các bạn; tức là một sự hoài nghi vô cớ đối với trí tưởng tượng và cảm xúc, để ủng hộ những lý thuyết tranh luận hẹp hòi, phiến diện, tù túng, và những nguyên lý có vẻ áp dụng được cho thiết kế hiện tại, mà không xem xét đến những ấn tượng chung lên trí tưởng tượng vốn chứa đựng những nguyên lý thực sự của một lý trí lành mạnh, có sức nặng và tầm quan trọng lớn hơn nhiều, và như thể đang ẩn nấp dưới lớp vỏ của một loại cảm xúc bình dân. Lý trí, không nghi ngờ gì nữa, cuối cùng phải quyết định mọi thứ; nhưng ngay lúc này nó được yêu cầu phải cho chúng ta biết khi nào thì chính lý trí ấy phải nhường chỗ cho cảm xúc.'(1)

Ông Burke, người có lẽ đã gợi mở chuỗi suy nghĩ trên, cũng đã nhấn mạnh điều tương tự, và sử dụng nó một cách có phần khiên cưỡng trong nhiều phần của cuốn Reflections on the French Revolution; còn Windham trong một bài phát biểu đã đúc kết nó thành một câu ngạn ngữ — 'Không có gì chân thực bằng thói quen.' Một lần nữa tôi muốn nói, lẽ thường là thứ lý trí thầm lặng. Lương tâm cũng là thứ cảm nhận thầm lặng về đúng sai như thế, hay là ấn tượng của kinh nghiệm đạo đức và sự nhận thức đạo đức lên tâm trí, mà bởi vì nó hoạt động ẩn khuất nhưng chắc chắn, ta tưởng nó là một bản năng được cấy vào tâm trí; cũng như đôi khi ta quy những chuyển động dữ dội của đam mê, vốn không thể truy ra nguồn gốc hay chỉ ra lý do, là do sự xúi giục của Ác quỷ vậy!

Ở đây tôi sẽ cố gắng đi sâu hơn vào chủ đề này, và đưa ra những ví dụ cùng minh họa xuất hiện trong trí nhớ của tôi.

Một trong những người từng khiến mình trở thành cái gai trong mắt Chính phủ và bị khép vào tội đại nghịch vào năm 1794, đã lui về Xứ Wales ngay sau đó để viết một bài trường ca và tận hưởng những thú vui xa xỉ của cuộc sống điền viên. Trong chuyến ngao du qua cảnh trí tuyệt đẹp đó, một buổi sáng đẹp trời ông đã dừng chân tại một quán trọ ở Llangollen, thuộc thung lũng lãng mạn cùng tên. Ông đã gọi đồ ăn sáng, và đang ngồi bên cửa sổ trong niềm hân hoan chờ đợi thì một khuôn mặt lướt qua mà ông không để ý ngay lúc ấy — nhưng khi bữa sáng được mang ra ngay sau đó, ông thấy mình chẳng còn cảm giác ngon miệng — ngày mới đã mất đi vẻ tươi mát trong mắt ông — ông bồn chồn và ủ dột; và không vì một nguyên nhân nào mà ông có thể tìm ra, một sự thay đổi hoàn toàn đã diễn ra trong cảm xúc của ông. Trong khi ông đang cố giải thích cho hiện tượng kỳ quặc này, chính khuôn mặt đó lại lướt qua một lần nữa — đó là khuôn mặt của Taylor, tên gián điệp; và ông không còn gặp khó khăn trong việc giải thích khúc mắc nữa. Trước đó ông chỉ bắt gặp một thoáng qua, một góc nhìn nghiêng lướt qua của khuôn mặt; nhưng dù điều đó không đủ để đánh thức một ý niệm rõ ràng trong ký ức, cảm xúc của ông, nhanh nhạy và chắc chắn hơn, đã phát ra báo động; một dây đàn đã được chạm vào làm rung chuyển toàn bộ cơ thể ông, không để ông yên, dù ông hoàn toàn không thể nói điều gì đang xảy ra với mình. Với cái bóng nghiêng chập chờn, mờ ảo lướt qua cửa sổ đó, ấn tượng về những cái bẫy mà kẻ này đã giăng ra cho ông đã được liên kết một cách vô thức, bí ẩn nhưng không thể tách rời; — trong khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, trong thứ chữ viết tắt mờ mịt, khó đọc của tâm trí, ông vừa mới thoát khỏi những bài phát biểu của Bộ trưởng Tư pháp và Tổng chưởng lý một lần nữa; thân hình gầy guộc của ông Pitt trừng mắt nhìn ông; những bức tường nhà tù bao bọc lấy ông; và ông cảm thấy bàn tay của kẻ hành hình ở gần mình, mà không hề hay biết cho đến khi sự run rẩy và rối loạn của hệ thần kinh phát tín hiệu cho các năng lực lý luận của ông biết rằng mọi chuyện bên trong không ổn. Nghĩa là, cùng một trạng thái tâm trí đã được gợi lại bởi một tình tiết trong chuỗi liên tưởng vốn từng được tạo ra bởi toàn bộ tập hợp các tình tiết vào thời điểm đó, mặc dù cách thức diễn ra việc này không thể nhận biết được ngay lập tức. Nói cách khác, cảm giác niềm vui hay nỗi đau, cái tốt hay cái xấu, được sống lại và tác động tức thì lên tâm trí, trước khi ta có thời gian nhớ lại những đối tượng chính xác ban đầu đã khai sinh ra nó.(2) Sự cố được đề cập ở đây chỉ là một trường hợp của cái mà các nhà bác học hiểu là sự liên tưởng ý niệm: nhưng tất cả những gì được hiểu là cảm xúc hay lẽ thường chẳng qua là những trường hợp khác nhau của sự liên tưởng ý niệm, trung thực ở mức độ nhiều hay ít với ấn tượng của hoàn cảnh ban đầu, khi lý trí bắt đầu bằng sự phát triển trang trọng hơn của những hoàn cảnh đó, hoặc tự cho là giải thích được các trường hợp liên tưởng ý niệm khác nhau. Nhưng không có nghĩa là sự biện hộ câm nín và lặng lẽ của cái trước (dù đôi khi, thậm chí thường xuyên, bị nhầm lẫn) lại ít chân thực hơn sự biện hộ của kẻ phiên dịch lắm lời, hay chúng ta không bao giờ được tin vào tiếng nói của nó nếu không tham khảo thẩm quyền rõ ràng của lý trí. Cả hai đều không hoàn hảo, cả hai đều có ích theo cách của mình, và do đó cả hai kết hợp lại là tốt nhất, để đính chính hoặc xác nhận lẫn nhau. Không có vẻ gì là trong trường hợp kỳ lạ nêu trên, ấn tượng đột ngột lên tâm trí là sự mê tín hay tưởng tượng, dù nó có thể đã bị nghĩ như thế, nếu sự việc không chứng minh rằng nó có một nguyên nhân thể chất và đạo đức thực sự. Nếu chính khuôn mặt đó không quay trở lại, sự nghi ngờ sẽ không bao giờ được làm sáng tỏ một cách thỏa đáng, mà sẽ mãi là một ẩn số về sau, hoặc có lẽ sớm bị lãng quên. — Theo luật liên tưởng được các nhà sinh lý học đặt ra, bất kỳ ấn tượng nào trong một chuỗi đều có thể gợi lại bất kỳ ấn tượng nào khác trong chuỗi đó mà không cần đi qua toàn bộ theo thứ tự; vì vậy tâm trí bỏ qua các mắt xích trung gian, và lướt nhanh một cách kín kẽ đến những hiệu ứng mạnh mẽ hơn của niềm vui hay nỗi đau vốn theo tự nhiên đã chiếm giữ vị trí vững chắc nhất. Bằng cách làm điều này một cách thói quen và thành thạo đối với vô số ấn tượng và hoàn cảnh mà kinh nghiệm giúp ta làm quen, tâm trí hình thành một chuỗi các kết luận không tính toán trước về hầu hết mọi chủ đề có thể đưa ra trước nó, vừa chính xác lại vừa dễ dàng áp dụng vào đời sống con người; và lẽ thường chính là tên gọi của khối tri thức khiêm nhường nhưng thực tế này. Tuy nhiên, lẽ thường là một kết quả vô tư, mang tính bản năng của sự thật và tự nhiên, và do đó sẽ chịu được sự kiểm chứng và đứng vững trước sự soi xét của sự lý luận nghiêm ngặt và kiên nhẫn nhất. Nó quả thực không hoàn chỉnh nếu thiếu điều đó. Bằng cách ghép lý trí vào cảm xúc, ta 'làm cho sự chắc chắn trở nên gấp đôi chắc chắn'.

'Đó là đá đỉnh vòm hoàn thành nên chiếc cổng...

Rồi đứng vững như một cột mốc chiến thắng! Bấy giờ người ta

Quan sát sức mạnh, chiều cao, lý do và thời điểm

Nó được dựng lên; và khi tiếp tục bước đi bên dưới,

Lại bắt gặp điều mới mẻ để ngước nhìn và kinh ngạc.

Nhưng lý trí, nếu không được sử dụng để giải thích tự nhiên, và để cải thiện cũng như hoàn thiện lẽ thường cùng kinh nghiệm, thì phần lớn chỉ là một tòa nhà không có móng. Sự phê bình mà lý trí thực thi đối với lẽ thường có thể nghiêm khắc bao nhiêu tùy thích, nhưng nó phải kiên nhẫn tương ứng với độ nghiêm khắc đó. Lý trí vội vã, giáo điều, tự mãn thì còn tồi tệ hơn cả sự tưởng tượng nhàn rỗi hay định kiến hẹp hòi. Nó có hệ thống, phô trương trong sai lầm, đóng chặt các con đường dẫn đến tri thức, và 'khóa chặt các cổng trí tuệ đối với nhân loại'. Không đủ để chỉ ra rằng không có lý do cho một điều mà ta không thấy lý do của nó: nếu cảm xúc chung, nếu định kiến vô thức trỗi dậy mạnh mẽ ủng hộ nó, nếu bất chấp mọi điều ta có thể làm, vẫn có một sự nghi ngờ ẩn nấp về phía những ấn tượng đầu tiên của chúng ta, ta phải thử lại, và tin rằng sự thật mạnh mẽ hơn ta. Tương tự, khi đưa ra định nghĩa cho bất kỳ chủ đề nào, nếu ta cảm thấy e ngại rằng có một sự thật hay hoàn cảnh nào đó bị bỏ sót nhưng ta chỉ có một sự mơ hồ về nó, giống như một cái tên ta không thể nhớ ra, ta phải xin thêm thời gian, chứ không được đi tắt bằng một sự áp đặt ngạo mạn về điểm đang tranh luận. Lẽ thường do đó đóng vai trò như một quả cân đối trọng kiểm soát sự ngụy biện, và đình chỉ những đánh giá hấp vội và nông nổi của chúng ta. Mặt khác, nếu không chỉ không thể đưa ra lý do nào cho một điều, mà mọi lý do đều chống lại nó một cách rõ ràng, và ta có thể giải thích từ sự dốt nát, từ thẩm quyền, từ lợi ích, từ các nguyên nhân khác nhau cho sự phổ biến của một quan điểm hay tình cảm, thì ta có quyền kết luận rằng ta đã nhầm một định kiến với một bản năng, hoặc đã nhầm lẫn một ấn tượng sai lầm và phiến diện với sự suy luận công bằng và không thể tránh khỏi từ quan sát chung. Ông Burke đã nói rằng chúng ta không nên bác bỏ mọi định kiến, mà nên tách vỏ định kiến khỏi sự thật mà nó bao bọc, và do đó cố gắng vươn tới cái nhân bên trong; và đến đây thì ông đúng. Nhưng ông đã sai khi khăng khăng rằng chúng ta phải trân trọng các định kiến của mình 'vì chúng là định kiến': bởi nếu tất cả đều có căn cứ vững chắc, thì chẳng có dịp nào phải truy cứu về nguồn gốc hay công dụng của chúng; và kẻ bắt đầu triết lý về chúng, hay thực hiện sự chia tách mà ông Burke nói đến với tinh thần này và với sự quyết định trước này, sẽ rất dễ nhầm một con sâu hay một vết mục rỗng với cái nhân quý giá của sự thật, như quả thực đã xảy ra với nhà ngụy biện Chính trị của chúng ta.

Không có gì khác biệt rõ rệt hơn lẽ thường và quan điểm bình dân. Lẽ thường chỉ là trọng tài của những điều rơi vào tầm quan sát thông thường, hoặc trực tiếp chạm đến công việc và tâm khảm của con người. Đây là bản chất cốt lõi trong nguyên lý của nó, là cơ sở cho các đòi hỏi của nó. Nó dựa trên tiến trình đơn giản của cảm xúc, — nó cắm neo trong kinh nghiệm. Nó không phải, và không thể là thước đo của những quan điểm trừu tượng, mang tính tư biện. Nhưng một nửa các quan điểm và định kiến của nhân loại, những điều mà họ nắm giữ với sự tán đồng không điều kiện nhất và đã được thấm nhuần vào họ dưới những sự phê chuẩn mạnh mẽ nhất, lại thuộc loại sau này, nghĩa là những quan điểm mà họ chưa từng suy nghĩ, biết đến, hay cảm nhận dù chỉ một chút, mà họ đã nhận lấy dựa trên sự tin tưởng vào người khác, những điều đã được lừa dối hoặc cưỡng ép đưa vào sự hiểu biết của họ, và họ tiếp tục nắm giữ bất chấp nguy hại đến tính mạng, tay chân, tài sản và nhân phẩm, với rất ít sự bảo chứng từ lẽ thường ngay từ đầu cũng như sự viện dẫn lý trí ở sau cùng. Kẻ dùng đến ultima ratio regum (lý lẽ cuối cùng của các vị vua) lại dựa trên một sự bào chữa rất khác. Lẽ thường không phải là thuật phù thủy của linh mục cũng chẳng phải chính sách quốc gia. Thế nhưng 'đó chính là khúc mắc làm cho sự vô lý có tuổi thọ dài lâu', đồng thời mang lại cho các nhà triết học hoài nghi ưu thế so với chúng ta. Cho đến khi tự nhiên được phép chơi một cuộc chơi sòng phẳng, và không bị pha tạp bởi những kẻ lang y chính trị và tranh luận (như nó vẫn thường bị), thì không thể viện dẫn nó như một sự bảo vệ chống lại các sai lầm và sự thái quá của lý trí thuần túy. Nếu ta nói về lẽ thường, ta bị mỉa mai là có định kiến bình dân, và bị hỏi làm thế nào ta phân biệt cái này với cái kia; nhưng quan điểm phổ biến và được chấp nhận quả thực là 'một đống phân bón' của các khái niệm thô lậu, được gom góp bởi sự tự mãn và đam mê của các cá nhân, và bản thân lý trí lại là kẻ nô lệ bị xiềng xóm hoặc kẻ nô lệ được giải phóng của cùng những người chủ hống hách và u mê đó, kéo lê sợi xích nô dịch của mình, hoặc phạm đủ loại hành vi phóng túng Saturnalia ngay khoảnh khắc nó cảm thấy mình được tự do. — Nếu mười triệu người Anh cuồng nhiệt nghĩ rằng mình đúng khi gây chiến với ba mươi triệu người Pháp, và nếu những người Pháp này cũng quyết tâm nghĩ rằng những người kia luôn sai, thì dù đó là một định kiến chung và mang tính dân tộc, cả hai quan điểm đều không thể là mệnh lệnh của trí tuệ tốt; mà đó có thể là chính sách u mê của một hoặc cả hai chính phủ nhằm giữ cho thần dân của mình luôn mâu thuẫn với nhau. Nếu vài thế kỷ trước cả châu Âu tin vào sự bất khả xâm phạm của Đức Giáo hoàng, đây không phải là một quan điểm xuất phát từ việc thực hành đúng đắn hay hướng đi sai lầm của lẽ thường của người dân; lẽ thường chẳng liên quan gì đến điều đó — họ tin bất cứ điều gì linh mục nói với họ. Nước Anh hiện tại bị chia rẽ thành Whig và Tory, Giáo hội và Những người ly khai; cả hai bên đều có số lượng ủng hộ; nhưng lẽ thường và tinh thần đảng phái là hai điều khác nhau. Các giáo phái và dị giáo được duy trì một phần bởi sự đồng cảm, và một phần bởi sự thích tranh luận; nếu không có ai có cách suy nghĩ khác, chúng sẽ tự sụp đổ. Nếu toàn bộ triều đình nói cùng một điều, đây không phải là bằng chứng cho thấy họ nghĩ như vậy, mà là cá nhân đứng đầu triều đình đã nói điều đó; nếu một đám đông đồng ý trong một thời gian gào thét cùng một khẩu hiệu, đây không phải là một ví dụ về sensus communis (lẽ thường chung) đối với tôi, họ chỉ lặp lại những gì họ nghe người khác lặp lại. Nếu quả thực một tỷ lệ lớn người dân thiếu ăn, thiếu mặc, thiếu chỗ ở — nếu họ ốm đau, khổ sở, bị khinh rẻ, bị áp bức — và nếu mỗi người cảm nhận điều đó trong chính mình, họ đều nói lên điều đó bằng một giọng nói và một trái tim, và giơ tay lên để ủng hộ lời kêu cầu của mình, thì tôi sẽ nói đây chính là mệnh lệnh của lẽ thường, tiếng kêu của tự nhiên. Nhưng để tạm gác lại phần tranh luận này, vốn không cần thiết phải đẩy xa hơn, — tôi tin rằng cách tốt nhất để hướng dẫn nhân loại không phải là chỉ ra cho họ thấy sai lầm hỗ tương của họ, mà là dạy họ suy nghĩ đúng đắn về những vấn đề trung lập, nơi họ sẽ lắng nghe với sự kiên nhẫn để được giải trí, và nơi họ không coi một định nghĩa hay một tam cú luận là sự xúc phạm lớn nhất mà bạn có thể gây ra cho họ.

Không có quy tắc nào cho sự biểu đạt. Nó chỉ đạt được bằng cảm giác, nghĩa là dựa trên nguyên lý liên tưởng ý niệm, và bằng cách chuyển đổi những gì đã được chứng minh là đúng trong một trường hợp (với những điều chỉnh cần thiết) sang các trường hợp khác. Một ánh nhìn nhất định đã được nhận xét là biểu thị mạnh mẽ cho một niềm đam mê hay nét tính cách nhất định, và chúng ta gắn cùng một ý nghĩa cho nó hoặc bị tác động theo cùng một cách dễ chịu hay đau đớn bởi nó, khi nó tồn tại ở một mức độ nhỏ hơn, mặc dù chúng ta không thể định nghĩa chính ánh nhìn đó cũng như sự biến đổi của nó. Khi đã có manh mối chung, kết quả chính xác có thể để lại cho trí tưởng tượng biến đổi, giảm nhẹ hoặc làm trầm trọng thêm tùy theo hoàn cảnh. Trong hình ảnh nghiêng tuyệt vời của Oliver Cromwell theo ——, đôi mi mắt rủ xuống, như thể kéo một bức rèm che lên ánh nhìn cố định, sắc lẹm, lỗ mũi hơi nở ra, và đôi môi mím chặt như thể khó lòng để hơi thở thoát ra, biểu thị tính cách của một con người có chính sách tầm xa và những kế hoạch sâu sắc một cách rõ ràng như những gì có thể viết ra. Làm sao ta giải mã được biểu cảm này trên khuôn mặt? Trước hết, bằng cách cảm nhận nó. Và làm sao ta cảm nhận được nó? Không phải bằng các quy tắc đã được thiết lập, mà bằng bản năng tương tự, bằng nguyên lý liên tưởng, vốn tinh vi và chắc chắn tương ứng với tính biến đổi và vô định của nó. Một chi tiết, dường như chẳng có giá trị gì, sẽ thay đổi toàn bộ diễn giải được đưa ra cho một biểu cảm hay hành động, và nó sẽ thay đổi một cách mạnh mẽ như thế bởi vì tương ứng với chính sự nhỏ nhặt của nó, nó cho thấy một nguyên lý chung mạnh mẽ đang hoạt động vốn mở rộng các nhánh của nó đến những điều nhỏ nhất. Điều này trên thực tế sẽ tạo ra toàn bộ sự khác biệt giữa sự vụn vặt và sự tinh tế hay tinh xảo; bởi một hiệu ứng nhỏ hay tầm thường trong những hoàn cảnh nhất định có thể hàm ý hoạt động của một sức mạnh to lớn. Sự tĩnh lặng có thể là kết quả của một đòn đánh quá mạnh không thể chống đỡ; sự im lặng có thể bị áp đặt bởi những cảm xúc quá đau đớn không thể thốt ra thành lời. Cái vụn vặt, tầm thường và nhạt nhẽo là cái bản thân nó nhỏ bé, trong nguyên nhân và hậu quả của nó; cái tinh tế và tinh xảo là cái lúc đầu có vẻ nhẹ nhàng và chóng phai, nhưng cuối cùng lại tích tụ thành một tổng thể to lớn, vốn là một phần thiết yếu của một tổng thể quan trọng, có hậu quả lớn hơn chính nó, và nơi mà ý nghĩa hàm chứa nhiều hơn những gì đập vào mắt hay tai. Đôi khi chúng ta phàn nàn về sự nhỏ mọn trong một bức tranh Hà Lan, nơi có rất nhiều phần và đối tượng riêng biệt, mỗi cái đều nhỏ bé bản thân nó, và chẳng dẫn đến điều gì khác. Một bầu trời của Claude không thể rơi vào sự chỉ trích này, nơi một sự chuyển tiếp không thể nhận biết như là thang đo cho một sự chuyển tiếp khác, nơi vòm trời rộng lớn được bồi đắp bởi các sắc thái vàng và xanh lam trung gian vô tận, và nơi một số lượng vô hạn các chi tiết nhỏ nhặt, hiếm khi được chú ý hòa quyện và tan chảy vào sự hài hòa chung. Sự tinh tế trong tác phẩm của Shakespear, vốn có rất nhiều rải rác khắp nơi, luôn là công cụ của đam mê, là phương tiện thể hiện tính cách. Hành động một người kéo chiếc mũ xuống che trán bản thân nó khá trung tính, và nói chung, có thể có nghĩa là bất cứ điều gì hoặc không có gì; nhưng trong những hoàn cảnh mà Macduff gặp phải, nó không hề vô nghĩa cũng không mơ hồ.

Kìa! Này anh, chớ kéo mũ che sụp trán, v.v.

Nó chỉ chấp nhận một cách diễn giải hay suy luận, đó là điều nối tiếp sau đó:—

Hãy thốt thành lời nỗi đau: bi thương không cất tiếng,

Sẽ thì thầm với trái tim quá tải, và khiến nó vỡ tan.

Đoạn văn trong cùng vở kịch đó, trong đó Duncan và các tùy tùng được giới thiệu, bình luận về vẻ đẹp và vị trí lâu đài của Macbeth, dù bản thân nó quen thuộc, đã thường được ngợi khen vì sự tương phản nổi bật mà nó tạo ra với những cảnh tiếp theo. — Cùng một ánh nhìn trong những hoàn cảnh khác nhau có thể truyền tải một biểu cảm hoàn toàn khác nhau. Vì vậy, con mắt quay lại nhìn bạn mà không quay đầu nhìn chung biểu thị sự lén lút hay nghi ngờ; nhưng nếu điều này được kết hợp với đôi mi mắt mở to hay lông mày cố định, như ta thấy trong các bức tranh của Titian, nó sẽ biểu thị sự suy ngẫm trầm lắng hay sự tinh khôn sắc sảo, mà không có bất kỳ sự hèn hạ hay sợ bị quan sát nào. Trong các trường hợp khác, nó có thể chỉ hàm ý sự gợi cảm uể uả, quyến rũ, như trong các bức chân dung phụ nữ của Lely. Sự lơ đãng và yếu ớt của mi mắt mang lại nét tình tứ cho biểu cảm. Làm sao có thể có một quy tắc cho tất cả những điều này từ trước, khi nó phụ thuộc vào các hoàn cảnh luôn biến đổi, và khó có thể nhận biết ngoại trừ qua hiệu ứng của chúng lên tâm trí? Quy tắc áp dụng cho các khái niệm trừu tượng, nhưng sự biểu đạt là cụ thể và cá biệt. Chúng ta biết ý nghĩa của một số ánh nhìn nhất định, và chúng ta cảm nhận cách chúng sửa đổi lẫn nhau khi kết hợp. Nhưng chúng ta không thể có một quy tắc riêng để đánh giá tất cả các sự kết hợp của chúng ở các mức độ và hoàn cảnh khác nhau, nếu không dự đoán được tất cả các sự kết hợp đó, điều này là không thể; hoặc nếu chúng ta dự đoán được chúng, chúng ta cũng chỉ ở vị trí hiện tại, nghĩa là chúng ta chỉ có thể tạo ra quy tắc như cách chúng ta hiện đánh giá khi không có nó, từ trí tưởng tượng và cảm xúc của khoảnh khắc đó. Sự vô lý của việc quy sự biểu đạt về một hệ thống được sắp đặt trước có lẽ chưa bao giờ được thể hiện rõ ràng hơn trong bức tranh Sự phán quyết của Solomon của một đại danh họa như N. Poussin, bức tranh mà tôi từng nghe người ta ngưỡng mộ vì tài năng và sự phân biệt của nghệ sĩ khi làm cho tất cả phụ nữ, xếp hàng ở một bên, cực kỳ hoảng sợ trước bản án của vị thẩm phán, trong khi tất cả đàn ông ở phía đối diện đều nhìn thấu ý đồ của bản án đó. Tự nhiên không hoạt động hay đúc các sự vật vào một khuôn mẫu đều đặn theo kiểu này. Tôi từng nghe một người nhận xét về một người khác: 'Hắn có ánh mắt như một con ngựa dữ.' Đó là một sự so sánh thỏa đáng. Tất cả chúng ta, tôi tin vậy, đều đã chú ý đến ánh mắt của một con ngựa ngay trước khi nó định cắn hoặc đá. Nhưng liệu có ai, vì thế, mô tả chính xác cho tôi ánh nhìn đó là gì không? Chính nhà quan sát sắc sảo đó đã nói về một thầy giáo dạy nhạc hợm hĩnh, ba hoa: 'Hắn ta nói về mọi chủ đề ngay từ cái nhìn đầu tiên' — điều này đã thể hiện con người đó ngay lập tức bằng một sự ám chỉ đến nghề nghiệp của hắn, sự trùng hợp quả thực là hoàn hảo. Không gì khác có thể so sánh với sự tự tin dễ dàng mà vị quý ông này xung phong giải thích những điều mà hắn ta dốt nát nhất, ngoại trừ sự thản nhiên mà một nhạc sĩ ngồi xuống trước đàn harpsichord để chơi một bản nhạc mà anh ta chưa từng thấy trước đây. Người bạn có tướng diện học của tôi sẽ không nghĩ ra phương thức minh họa này nếu không biết nghề nghiệp của đối tượng mà ông phê bình; nhưng khi có được gợi ý này, nó ngay lập tức tự gợi mở cho 'sự đánh hơi chắc chắn' của ông. Phong thái của người nói đã rõ ràng; và sự liên tưởng về người thầy dạy nhạc ngồi xuống chơi ngay từ cái nhìn đầu tiên, ẩn nấp trong tâm trí ông, ngay lập tức được khơi gợi bởi sức mạnh của ấn tượng của ông về tính cách đó. Cảm giác về tính cách và sự tài tình của sáng chế trong việc giải thích nó có mối quan hệ gần gũi với nhau. Cái trước được rèn giũa và tràn bờ đến mức sự chuyển tiếp sang cái sau là rất dễ dàng và không thể tránh khỏi. Khi ông Kean được ngợi khen rất nhiều vì hành động của Richard trong cuộc đấu tranh cuối cùng với đối thủ chiến thắng của mình, nơi ông đứng, sau khi thanh kiếm bị giật khỏi tay, với đôi tay giang ra, 'như thể ý chí của ông không thể bị tước vũ khí, và chính những bóng ma của sự tuyệt vọng của ông có một sức mạnh làm kiệt quệ,' ông nói rằng ông đã mượn nó từ việc chứng kiến những nỗ lực cuối cùng của Painter trong cuộc chiến với Oliver. Điều này chắc chắn không làm giảm đi giá trị của nó. Luôn luôn là như vậy đối với người có thiên tài thực sự. Anh ta đã có cảm giác về sự thật được thờ phụng trong chính lồng ngực mình, và mắt anh ta vẫn hướng về Tự nhiên để xem cô ấy biểu đạt bản thân như thế nào. Khi chúng ta hiểu thấu đáo chủ đề, thật dễ dàng để dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Raphael, khi trùm kín nhân vật Elymas Phù thủy trong trang phục của ông ta, dường như đã mở rộng ý niệm về sự mù lòa ngay cả đối với quần áo của ông ta. Đây có phải là thiết kế? Có lẽ không; mà chỉ là cảm giác tương tự đã vô tình gợi ý thiết bị này, thiết bị này khi được gợi ý như vậy đã được giữ lại và tiếp tục, bởi vì nó nịnh hót hoặc ăn khớp với cảm giác ban đầu. Thủy triều của đam mê, khi mạnh mẽ, sẽ tràn bờ và dần dần luồn lách vào mọi ngóc ngách của tâm trí. Do đó, tôi không nghĩ sáng chế (loại tốt nhất) là một điều quá tách biệt với cảm xúc như một số người thường tưởng tượng. Những suối nguồn của cảm xúc thuần khiết sẽ dâng lên và làm đầy các khuôn mẫu của trí tưởng tượng vốn thích hợp để nhận lấy nó. Có một số sự trùng hợp màu sắc nổi bật trong các bức tranh được bố cục tốt, như trong một cành cỏ dại mọc lan ở tiền cảnh có vệt màu xanh lam hoặc đỏ để tương ứng với nếp áo màu xanh lam hoặc đỏ, với tông màu của thịt hoặc một khoảng trống trên bầu trời: — không phải điều này là cố ý, hay được làm theo quy tắc (vì khi đó nó sẽ sớm trở thành làm màu và lố bịch), mà là con mắt, được thấm nhuần một màu sắc nhất định, sẽ lặp lại và biến đổi nó từ một cảm nhận tự nhiên về sự hài hòa, một sự thèm khát và khao khát bí mật đối với vẻ đẹp, điều này theo cách tương tự sẽ vỗ về và làm hài lòng con mắt thị hiếu, mặc dù nguyên nhân không được hiểu. Sự tinh tế, khéo léo, chẳng qua là sự nhận thức hoàn toàn về cảm xúc thuộc về các tình huống, đam mê nhất định, v.v., và do đó nhạy cảm với những chỉ dấu hay chuyển động nhỏ nhất của chúng ở người khác. Một trong những trường hợp đáng chú ý nhất của loại năng lực này là câu chuyện sau đây, được kể về Chúa tể Shaftesbury, ông nội của tác giả cuốn Characteristics. Ông đã đến dùng bữa tối với Phu nhân Clarendon và con gái bà, người vào thời điểm đó đã kết hôn bí mật với Công tước xứ York (sau này là James II), và khi ông trở về nhà cùng một vị quý tộc khác đi cùng, ông đột nhiên quay sang người đó và nói: 'Chắc chắn Công tước đã kết hôn với con gái của Hyde.' Người đồng hành của ông không thể hiểu ông có ý gì; nhưng khi giải thích về bản thân, ông nói: 'Mẹ cô ấy đối xử với cô ấy với một sự chú ý và một sự tôn trọng đánh dấu mà không thể giải thích theo bất kỳ cách nào khác; và tôi chắc chắn về điều đó.' Dự đoán của ông ngắn hạn sau đó đã chứng minh là sự thật. Điều này đã đưa tinh thần tiên tri của lẽ thường đi xa đến mức nó có thể đi.

Chú thích cho LUẬN VĂN IV

(1) Discourse XIII. vol. ii. pp. 113-117.

(2) Cảm xúc có cùng nguồn gốc như điều được chỉ ra ở đây. Vì vậy, điệu Ranz des Vaches, vốn có hiệu ứng lớn như vậy đối với tâm trí của người dân nông thôn Thụy Sĩ khi âm thanh quen thuộc của nó được cất lên, không chỉ đơn thuần gợi lại cho họ ý niệm về đất nước của họ, mà còn gắn liền với nó một ngàn ý niệm không tên, vô số nét chấm phá của tình cảm riêng tư, của hy vọng thời thơ ấu, của cuộc phiêu lưu lãng mạn và niềm tự hào dân tộc, tất cả những điều này tràn vào (với những dòng chảy hòa quyện) để làm dâng trào thủy triều của ký ức tha thiết, và làm cho họ mòn mỏi hoặc chết vì nhớ nhà. Trái tim con người quả là một nhạc cụ tuyệt vời! Ai sẽ chạm vào nó? Ai sẽ thăm dò nó? Ai sẽ 'dạo nó từ nốt thấp nhất đến đỉnh của quãng giọng'? Ai sẽ đặt tay vào giữa các dây đàn, và giải thích bản nhạc thất thường của chúng? Chỉ riêng trái tim, khi được chạm vào bởi sự đồng cảm, mới run rẩy và phản hồi lại ý nghĩa ẩn giấu của chúng!