Cái tự nhiên trong những vật thể hữu hình là bất kỳ điều gì thường được hiển thị qua các giác quan; cái ngoạn mục là cái nổi bật và thu hút sự chú ý bằng một nét kỳ dị ấn tượng; còn cái lý tưởng lại là cái đáp ứng được trí tưởng tượng cùng niềm khao khát có sẵn trong tâm trí về tình yêu và vẻ đẹp. Cái ngoạn mục chủ yếu dựa trên nguyên lý của sự phân biệt hay tương phản; cái lý tưởng dựa trên sự hòa hợp và tính liên tục của hiệu ứng: cái này làm tâm trí kinh ngạc, cái kia lại khiến tâm trí thỏa mãn; cái này khởi phát từ một điểm cho trước, cái kia tự tự tại và viên mãn trên chính nó; cái này được quyết định bởi sự thái quá của hình thể, cái kia lại bởi sự ngưng đọng của cảm xúc.

Cái ngoạn mục có thể coi như một phần trồi ra trên gương mặt của thiên nhiên. Nó vô hình trung chìm vào cõi huyền ảo và quái đản. Tiên nữ cùng quỷ thần rừng mang tính ngoạn mục; nhưng chúng khó có thể coi là lý tưởng. Chúng là hình dung cực đoan và độc nhất về một sự vật nhất định, chứ không phải là điều tâm trí say đắm hay hoài niệm tha thiết. Hình ảnh được tạo nên bởi bàn tay nghệ sĩ không được đúc nặn và tạo hình từ tình yêu dành cho cái thiện hay niềm khao khát nét duyên dáng và vẻ đẹp, mà ngược lại: chúng là sự biến dạng lý tưởng, chứ không phải vẻ đẹp lý tưởng. Rubens có lẽ là họa sĩ ngoạn mục nhất; nhưng ông cũng là người ít tính lý tưởng nhất. Tương tự, Rembrandt (vượt xa mọi người) là bậc thầy ngoạn mục nhất về màu sắc; trong khi Correggio lại lý tưởng nhất. Nói cách khác, bố cục ánh sáng và bóng tối của Correggio có tính chỉnh thể hơn, nhịp nhàng hơn, hòa quyện hơn vào cùng một cảm xúc hài hòa so với Rembrandt—người làm ta choáng ngợp bởi sự tương phản nhưng lại không xoa dịu bằng sự chuyển tiếp êm dịu. Quả thực, các hình khối của Correggio mang phảng phất nét ngoạn mục; bởi chúng thường nghiêng về (ngay cả khi mỹ lệ nhất) nét kỳ lạ của nghệ thuật biếm họa. Tôi cho rằng Vandyke vừa là người ít mang tính ngoạn mục vừa ít tính lý tưởng nhất trong số các đại họa sĩ. Ông thuần túy tự nhiên, chẳng chọn lựa từ các hình thái bên ngoài mà cũng chẳng thêm thắt điều gì từ tâm trí mình. Ông nợ tất cả vào sự chân thực, rõ ràng và trong trẻo tuyệt đối; và dù các tác phẩm của ông chắc chắn thu hút ánh nhìn và gây ấn tượng mạnh trong một phòng đầy tranh, điều đó là nhờ sự tương phản mà chúng tạo ra với các bức tranh khác, và nhờ việc chúng đã trút bỏ hoàn toàn mọi thủ pháp nhân tạo. Chúng gây kinh ngạc gần như một tờ giấy trắng treo ở cùng vị trí đó vậy—Tôi đã bắt đầu bằng việc nói rằng bất cứ điều gì nổi bật lên từ một đường nét cho trước, và như thể phóng chiếu vào mắt người xem, đều mang tính ngoạn mục; và điều này đúng (trên phương diện so sánh) cả về hình khối lẫn màu sắc. Một chú chó sục xù xì, với lông dựng đứng và bết lại vào nhau, mang tính ngoạn mục. Như ta thường nói, ở đó có một cá tính rõ rệt, một sự kiên định bộc lộ đến mức cực đoan. Một chú chó xù lại kỳ quặc và khó chịu, nhưng chẳng có gì ngoạn mục ở vẻ ngoài của nó; nó chỉ là một khối hỗn độn mỏng manh. Một chú dê với đôi sừng chĩa ra và chòm râu rủ xuống là một động vật ngoạn mục; một con cừu thì không. Một con ngựa chỉ ngoạn mục nhờ sự đối lập về màu sắc; chẳng hạn như trong bức phác thảo Gadshill của ông Northcote, nơi cái đầu ngựa trắng hiện lên trên nền gương mặt tối sầm, cau có của người đàn ông tạo nên một sự tương phản tuyệt vời nhất có thể tưởng tượng. Một gốc cây già với lớp vỏ xù xì và một hai cành cây vươn ra xơ xác, một hàng rào cằn cỗi đánh dấu ranh giới chân trời, một cánh đồng gốc rạ, một con đường ngoằn ngoèo, một khối đá nổi bật trên nền trời, đều mang tính ngoạn mục, bởi tất cả chúng đều có sự nổi bật và một cá tính riêng biệt. Chúng không phải là những vật thể (mượn câu của Shakespeare) 'chẳng có dấu vết hay triển vọng gì'. Một vùng quê có thể xinh đẹp, thơ mộng, hay hùng vĩ mà không cần phải ngoạn mục. Vùng Thung thổ Hồ ở miền Bắc nước Anh không ngoạn mục, dù chắc chắn là danh thắng thú vị nhất đất nước này. Để trở thành đề tài cho hội họa, một cảnh quan phải phô bày những góc nhìn sắc nét, ấn tượng hoặc những hình thái kỳ lạ, hoặc vật này phải làm nổi bật và tôn vinh vật kia. Phải có những tầng bậc rõ rệt và những điểm nhấn để con mắt dừng lại hoặc bắt đầu hành trình thưởng ngoạn trên không gian bao la trước mắt. Khoảng cách của một cảnh quan thường trông phẳng lì hoặc nặng nề, mà một thân cây hay một phế tích ở tiền cảnh sẽ lập tức tạo ra chiều sâu không gian và biến nó thành không khí tự nhiên. Những bức tranh phong cảnh của Rembrandt ít tính ngoạn mục nhất trên đời, ngoại trừ những đường thẳng và góc nhọn, những nét khắc sâu và kéo lê của đầu bút quét như chiếc bừa trên mặt đất, cùng sự tương phản rộng lớn giữa đất và trời. Mặt đất, trong các bản chép của ông, xù xì và rậm rạp; và thần Pan đã giậm guốc lên đó!—Một con lạc đà là một nét trang trí ngoạn mục trong một bức tranh phong cảnh hay tranh lịch sử. Điều này không chỉ xuất phát từ tính chất lãng mạn và phương Đông của nó; bởi một con voi không mang lại hiệu ứng tương tự, và nếu được đưa vào như một phụ bản cần thiết, nó cũng chỉ là một vật cản trở kềnh càng. Cái đầu của người da đen trong một nhóm người mang tính ngoạn mục nhờ sự tương phản; những đốm trên da báo cũng vậy. Đây chính là nguyên lý mà Paul Veronese đã áp dụng, người từng nói quy tắc bố cục là đen trên nền trắng, và trắng trên nền đen. Ông là một người đánh giá khá tinh tường. Bức tranh nổi tiếng "Đám cưới tại Cana" của ông có nhiều khả năng là tác phẩm hoàn hảo nhất còn tồn tại trong nghệ thuật hội họa. Khi tôi chiêm ngưỡng nó, bức tranh phủ kín gần như một bức tường của phòng triển lãm lớn trong Bảo tàng Louvre (bản thân nó dài bốn mươi feet và rộng hai mươi feet)—và dường như bức tường đó của căn phòng đã được mở tung ra, và ta đang nhìn ra bầu trời bao la, những tòa nhà, những cột đá cẩm thạch, những hành lang nườm nượp người, các hoàng đế, nữ nô lệ, người Thổ Nhĩ Kỳ, người da đen, nhạc công, tất cả các họa sĩ lừng danh thời bấy giờ, những bàn ăn chất đầy cao lương mỹ vị, chén ngọc, và những chú chó bên dưới—một sự hỗn độn lung linh, áp đảo, một thực tại tươi sáng, bất ngờ—lỗi duy nhất bạn có thể tìm thấy là chẳng có phép kỳ diệu nào diễn ra trên gương mặt những người thưởng lãm: phép màu duy nhất ở đó chính là bản thân bức tranh! Một vị quý tộc người Pháp, người đã dẫn tôi đi xem 'kiệt tác hội họa' này (như người ta vẫn gọi), nhận thấy tôi bị cuốn hút, liền nhận xét: 'Nhà tôi ngưỡng mộ bức tranh này hết sức vì nét vẽ điêu luyện dễ dàng của nó.' Tôi đã coi bằng chứng về sự đồng cảm này như một lời khen ngợi. Người ta kể rằng khi Humboldt, nhà du hành và nhà tự nhiên học lừng danh, được diện kiến Buonaparte, Hoàng đế đã phán với ông bằng những lời này—'Ngài thích thực vật học nhỉ, thưa Ngài'; và khi người kia đáp lại bằng sự khẳng định, Hoàng đế nói thêm: 'Vợ tôi cũng vậy!' Điều này bị các nhà phê bình hẹp hòi coi là một sự thô bạo và ngạo mạn của bậc vĩ nhân, những người không biết rằng làm cho một người phụ nữ Pháp đồng ý với mình ở bất kỳ điểm nào là một điều khó khăn đến thế nào. Về phần mình, tôi tiếp nhận nhận xét đó đúng như ý nguyện của nó, và điều đó không làm tôi tự mãn với bản thân hay bức tranh mà Phu nhân M——yêu thích cũng giống như Quý ông người Anh. Chắc chắn là chẳng có hại gì trong điều đó cả. Bên cạnh bức tranh đó ngẫu nhiên treo hai bức tranh ẩn dụ của Rubens (và trong những chuyện như vậy ông cũng 'chẳng phải tay vừa'(1))—tôi không nhớ các nhân vật đó là gì, nhưng chất liệu trông như len hoặc bông. Chất liệu trong tranh Paul Veronese không phải là len hay bông, mà là vải vóc, châu báu, thịt da, cẩm thạch, không khí, bất cứ điều gì cấu thành nên bản chất của các đề tài đa dạng, trong sự nổi bật vô tận và tính chân thực của thủ pháp xử lý. Nếu họa sĩ người Flemish nhìn thấy hai bức tranh ẩn dụ của mình treo ở vị trí đó, ông chắc chắn sẽ ước chúng được treo ở một nơi đủ xa.

Tôi hình dung rằng tranh phong cảnh của Rubens mang tính ngoạn mục; tranh của Claude mang tính lý tưởng. Rubens luôn ở các thái cực; Claude ở khoảng giữa. Rubens đẩy một phẩm chất hay đặc điểm kỳ lạ nào đó của thiên nhiên đến tận ranh giới tận cùng của khả năng có thể: Claude cân bằng và hòa hợp các hình thái và khối lượng khác nhau bằng sự tinh tế công phu, sao cho không có gì thiếu hụt, không có gì áp đảo cái khác. Cầu vồng, mưa rào, những luồng nắng thoáng qua, ánh trăng, là những phương tiện mà Rubens dùng để tạo ra những hiệu ứng rực rỡ và mê đắm nhất của mình: không có cầu vồng, không có mưa rào, không có những luồng nắng đột ngột, cũng chẳng có những tia trăng lấp lánh trong tranh Claude. Tranh ông toàn là sự mềm mại và cân đối: còn tranh người kia toàn là khí chất cùng sự thái quá rực rỡ. Hai bên (chẳng hạn) của một bức tranh phong cảnh của Claude cân bằng lẫn nhau, như trên một cán cân vẻ đẹp: trong tranh Rubens, các vật thể khác nhau được nhóm lại và quăng vào nhau với sự tùy hứng buông thả. Claude có nhiều sự thư thái hơn: Rubens lại nhiều sự hân hoan và phung phí hơn. Và ở đây có thể đặt câu hỏi: Cầu vồng là một vật thể ngoạn mục hay lý tưởng? Đối với tôi, nó dường me là cả hai. Đó là một biến cố ngẫu nhiên trong thiên nhiên; nhưng nó lại là cư dân của trí tưởng tượng. Nó làm giác quan giật mình và ngạc nhiên, nhưng lại xoa dịu và làm an bình tâm hồn. Nó khiến đôi mắt long lanh khi nhìn ngắm, nhưng tâm trí vẫn hướng về nó rất lâu sau khi nó đã tan biến khỏi vị trí trên bầu trời. Vậy thì nó có cả hai đặc tính: vừa tạo ra một xung lực phi thường cho tâm trí bằng sự kỳ lạ trong vẻ ngoài, vừa thu hút trí tưởng tượng bằng vẻ đẹp mãnh liệt của nó. Tôi chỉ xin lưu ý ở đây một cách thoáng qua rằng, tôi nghĩ hiệu ứng của ánh trăng được xử lý theo một cách thức lý tưởng trong dòng thơ nổi tiếng của Shakespeare—

Hãy xem ánh trăng nương mình ngủ trên dải bờ kia.

Hình ảnh ấy được nâng tầm bởi sự tuyệt mỹ của lời văn vượt lên trên vẻ đẹp tự nhiên của nó, và dường như niềm vui thích dành cho nó là không bao giờ dứt.—Một đàn cừu tìm đến hồ nước để uống, với những vòm cây rợp bóng ở phía sau, phần còn lại của đàn cừu nối bước theo sau, cùng người chăn cừu và chú chó của anh ta lơ đãng lại phía sau, chắc chắn là cái lý tưởng trong bố cục phong cảnh, nếu cái lý tưởng có nguồn gốc từ sự hứng thú được gợi lên bởi một chủ đề, từ khả năng cuốn hút các tình cảm đi theo nó gắn kết trong một sợi xích vàng, và từ mong muốn của tâm trí được lưu dấu nơi đó mãi mãi. Nói một cách ngắn gọn, cái lý tưởng là đỉnh cao của sự hân hoan, cái làm thỏa mãn và phù hợp với khao khát sâu thẫm nhất của tâm hồn: cái ngoạn mục chỉ đơn thuần là một ấn tượng sắc nét và táo bạo hơn của thực tại. Một màn sương buổi sáng giăng một tấm che mỏng mảnh lên mọi vật thể vừa mang tính ngoạn mục vừa mang tính lý tưởng; trước hết nó kích thích sự ngạc nhiên và ngưỡng mộ tức thì, và tiếp theo đó là mong muốn nó cứ kéo dài mãi, cùng nỗi sợ e rằng nó sẽ tan biến quá nhanh. Chú Thần tình yêu Cupid cưỡi trên lưng sư tử trên trần nhà ở Whitehall, và thúc nó bằng một ngọn giáo qua gờ vực thẳm, chỉ có mây và bầu trời ở phía xa, mang tính ngoạn mục hay lý tưởng nhất? Nó có mọi hiệu ứng của sự tương phản và tình huống gây kinh ngạc, nhưng lại truyền cảm hứng cho sự kỳ vọng và ngạc nhiên nín thở về sự cố. Bức tranh Giấc mơ của Jacob của Rembrandt lại vừa đáng sợ đối với con mắt, nhưng lại hiện thực hóa định hình linh tượng cao cả nhất của tâm hồn. Hãy lấy hai gương mặt trong bức Bữa ăn tối cuối cùng của Leonardo da Vinci, Judas và Thánh John: một bên toàn là sức mạnh, cá tính đẩy lùi; bên kia toàn là ân sủng thần thánh cùng sự nhạy cảm dịu dàng. Cái cá thể, cái đặc trưng trong hội họa, là cái thể hiện một cách rõ rệt—cái lý tưởng là cái mà ta ước mong bất cứ điều gì trở thành, và thưởng ngoạn không chừng mực và không bao giờ dứt. Cái trước là chân lý, cái sau là điều thiện. Cái này hướng tới giác quan và sự thấu hiểu, cái kia hướng tới ý chí cùng các tình cảm. Vẻ đẹp và sự hùng vĩ chân chính thu hút tâm trí về phía nó bằng sự hòa hợp bản năng, thẩm thấu vào đó, và chẳng có gì có thể chia rẽ chúng về sau. Hãy nhìn bức Đức Mẹ của Raphael: điều gì tạo nên cá tính lý tưởng cho biểu cảm,—mục đích không biết mệt mỏi của tâm hồn, hay sự mãn nguyện vô bờ bến trong vật thể mà nó chiêm ngưỡng? Một bức chân dung của Vandyke chỉ là sự thờ ơ và tĩnh vật khi so sánh: nó không có trong mình nguyên lý của ước muốn ngày càng tăng và vẫn chưa được thỏa mãn. Trong cái lý tưởng không có hạn định hay ranh giới cố định nào ngoài ranh giới của khả năng: đó là cái vô tận đối với khả năng và mong muốn của con người. Tình yêu vì lý do này là một niềm đam mê lý tưởng. Ta trao cho nó tất cả hy vọng, sợ hãi, niềm vui hiện tại của chúng ta, và đánh cược cơ hội hạnh phúc cuối cùng của mình một cách cố ý và liều lĩnh vào đó. Một thẩm quyền đáng tin cậy đã đặt vào miệng của một trong những nữ anh hùng của ông—

Lòng rộng rãi của em vô tận tựa biển sâu,

Tình yêu của em cũng sâu thẳm như thế!

Có biết bao nhiêu tín đồ xinh đẹp ở mọi thời đại sẽ lặp lại những lời ấy theo Juliet của Shakespeare!

Chú thích cho BÀI LUẬN XVI

(1) Và chắc chắn Mandricardo chẳng phải tay vừa. —Ariosto của HARRINGTON.