"Có một niềm hoan lạc trong hội họa mà ngoài họa sĩ ra chẳng ai thấu tỏ." Khi cầm bút viết văn, người ta phải đương đầu với cả thế gian; còn khi cầm cọ vẽ tranh, ta chỉ việc bước vào một cuộc đua tài thân hữu với Tự nhiên. Ngồi xuống trước giá vẽ, lòng ta ngập tràn hạnh phúc. Kể từ khoảnh khắc nâng cây bút vẽ và nhìn thẳng vào diện mạo Tự nhiên, tâm can ta tìm thấy sự an hòa tuyệt đối. Chẳng một xúc cảm giận dữ nào dấy lên quấy nhiễu bước tiến thầm lặng của công việc, làm run rẩy đôi tay hay phủ mờ vầng trán; chẳng chút khí sắc bực dọc nào gợn lên: ta không phải nhọc lòng bác bỏ những ý kiến ngông cuồng, không phải căng thẳng giữ vững luận điểm, chẳng có kẻ thù nào cần đè bẹp, cũng không có kẻ ngu muội nào để bận tâm—ta chẳng mảy may chịu tác động bởi nỗi sợ hãi hay sự vị nể trước bất kỳ ai. Nơi đây "chẳng có trò tung hứng ma mãnh", không ngụy biện, không mưu mô, chẳng hề bóp méo chứng cứ, cũng không tìm cách đổi trắng thay đen: ta phó mặc bản thân vào bàn tay của một quyền năng vĩ đại hơn, ấy là Tự nhiên, với tâm hồn hồn nhiên của con trẻ và lòng tận tụy của kẻ say mê—"hân hoan học hỏi cung cách của Người, và đắm say thưởng thức phong thái của Người." Tâm trí vừa tĩnh tại lại vừa phong phú trọn vẹn. Bàn tay và ánh mắt cùng hòa nhịp làm việc. Khi phác họa một vật thể bình dị nhất, một nhành cây hay một gốc cây mục, từng khoảnh khắc trôi qua đều đem lại cho ta bài học mới. Ta nhận ra những dị biệt bất ngờ, và khám phá ra những nét tương đồng ở nơi ta chưa từng nghĩ tới. Ta gắng sức ghi lại những gì mình thấy—nhận ra sai sót, rồi tự sửa mình. Ta chẳng cần phải giở ngón xảo quyệt hay cố tình vờ vịt sai lạc: dẫu đã dồn hết tâm lực, ta vẫn còn cách đích đến rất xa. Lòng kiên nhẫn nảy sinh từ cuộc kiếm tìm bất tận, biến sự nhọc nhằn ấy thành một niềm thụ hưởng xa xỉ. Một vệt màu trên cánh hoa, một đường gân trên phiến lá, một sắc thái nơi áng mây, một vết ố trên bức tường rêu phong hay phế tích xám xịt, tất cả đều được vồ vập đón lấy như những chiến lợi phẩm hiển hách nhất trong cuộc chiến tinh thần này, và mở ra công việc cho trọn nửa ngày tiếp theo. Thời gian lặng lẽ trôi đi không đếm xuể, chẳng vương chút muộn phiền hay mệt mỏi; và ta cũng chẳng bao giờ mong muốn thời gian trôi qua theo cách nào khác. Nét ngây thơ thuần khiết song hành cùng sự cần lao, niềm hoan lạc hòa quyện cùng phận sự; và tâm trí cảm thấy mãn nguyện, dẫu chẳng mảy may bận tâm suy nghĩ hay làm bất cứ điều xằng bậy nào.(1)

Tôi chẳng mấy thích thú khi viết những bài Tiểu luận này, cũng như chẳng tìm thấy niềm vui khi đọc lại chúng về sau; dẫu phải thú nhận rằng đôi lúc tôi cũng bắt gặp một câu chữ vừa ý, hoặc một tư tưởng khiến tôi thấy tâm đắc vì tính chân thực. Nhưng hễ bắt đầu viết, tôi chỉ mong sao sớm đi đến hồi kết, một điều mà chính tôi cũng chẳng dám chắc mình có làm nổi hay không, bởi hiếm khi tôi hình dung trước được hướng đi cho một trang sách hay thậm chí là một câu văn tiếp theo; và một khi đã thoát khỏi nó như qua một phép màu, tôi hầu như chẳng buồn đoái hoài đến nữa. Đôi khi tôi phải viết đi viết lại tới hai lần: rồi lại phải đọc bản bông để sửa lỗi in ấn; thành thử đến lúc chúng xuất hiện dưới hình hài cụ thể của một cuốn sách, và người ta có thể săm soi từng chữ với ánh mắt liếc ngang đầy e dè ngóng trông sự tán thưởng của công chúng, thì chúng đã mất đi vẻ bóng bẩy cùng hương vị ban đầu, trở nên "nhạt nhẽo hơn cả một câu chuyện kể đi kể lại hai lần." Muốn đọc lại tác phẩm của chính mình với niềm hứng khởi lớn lao, người ta trước hết phải quên đi rằng mình từng chắp bút viết ra nó. Sự quen thuộc tự nhiên sẽ sinh ra nỗi chán chường coi khinh. Thực chất, việc đó chẳng khác nào việc đăm đăm ngắm nhìn một tờ giấy trắng; do lặp đi lặp lại quá nhiều, câu từ không còn truyền tải được ý nghĩa rành mạch nào vào tâm trí—chúng chỉ là những âm thanh rỗng tuếch, ngoại trừ việc thói phù phiếm của chúng ta vẫn cố nhận vơ lấy sự gắn bó và quyền sở hữu đối với chúng. Tôi thấy thỏa mãn với những suy nghĩ của riêng mình hơn là việc áp đặt chúng cho người khác: ngôn từ là phương tiện cần thiết để diễn giải ấn tượng của những sự vật nhất định trong tôi cho người đọc thấu hiểu, song với chính bản thân tôi, chúng làm suy yếu và phủ một tấm màn che mờ ấn tượng ấy hơn là bồi đắp cho nó thêm sâu sắc. Dẫu tôi có thể cùng thi nhân thốt lên rằng, "Tâm trí ta là cả một vương quốc riêng," tôi lại chẳng hề có tham vọng "dựng ngai vàng hay thiết lập ghế quyền uy nơi trí hiểu của tha nhân." Những tư tưởng mà ta trân quý nhất chỉ tồn tại trọn vẹn nhất trong một cõi trừu tượng mờ ảo,

Thuần khiết nơi tận cùng sâu thẳm của tâm can,

chứ chẳng hề tiếp nhận thêm sức mạnh hay sự lôi cuốn nào khi bị phơi bày trước mắt bàn dân thiên hạ. Chúng là những người quen cũ thân thương, và bất kỳ sự thay đổi nào vận vào chúng từ những món trang sức vay mượn của văn phong hay từ ngữ đều chẳng mang lại điều gì tốt đẹp. Một khi tôi đã viết xong về một đề tài, nó liền biến mất khỏi tâm trí: mọi xúc cảm của tôi về nó đã tan chảy thành ngôn từ, và rồi tôi quên bẵng đi. Có thể nói, tôi đã thanh toán xong món nợ ghi nhớ quen thuộc bấy lâu, và xóa sạch những rung cảm chân thực thuở nào. Từ nay về sau, nó chỉ còn tồn tại vì người khác mà thôi. Thế nhưng, từ chính trải nghiệm của mình, tôi không thể bảo rằng quá trình tương tự cũng diễn ra khi ta chuyển tải các ý tưởng lên mặt vải; trong cuộc biến chuyển mang tính cơ giới ấy, chúng được nhiều hơn mất. Người ta chẳng bao giờ chán vẽ, bởi vì điều ta phải đặt xuống toan không phải là thứ ta vốn đã biết, mà là những gì ta vừa mới phát hiện ra. Ở trường hợp thứ nhất, ta dịch cảm xúc thành ngôn từ; còn ở trường hợp thứ hai, ta biến danh xưng thành thực thể. Đó là một sự sáng tạo liên tục từ cõi hư không. Cứ mỗi nét cọ hạ xuống, một cánh đồng khám phá mới lại mở ra; những khó khăn mới lại nảy sinh, và những thắng lợi mới lại được chuẩn bị để vượt qua chúng. Bằng cách so sánh nét mô phỏng với nguyên mẫu, ta thấy được những gì mình đã làm, và biết bao điều mình vẫn còn phải tiếp tục hoàn thành. Sự thử thách của các giác quan luôn khắc nghiệt hơn sự tưởng tượng viển vông, và đủ sức đánh bại cả những ảo tưởng của lòng tự ái. Mảng màu này trên bức tranh làm bẽ bàng mảng màu khác, và ta hạ quyết tâm phải vẽ cho xứng với tầm vóc của chính mình, nếu như chưa thể vươn tới tầm mức của Tự nhiên. Mọi vật thể đều trở nên rực rỡ nhờ ánh sáng phản chiếu ngược lại từ tấm gương nghệ thuật: và nhờ sự trợ giúp của cây bút vẽ, ta như được chạm tay và cầm nắm những đối tượng của thị giác. Những ảo ảnh mỏng manh chập chờn nơi ranh giới của sự tồn tại nay đã được trao cho một hình hài cụ thể trên khung toan: vẻ đẹp trừu tượng đã hóa thành thực thể: giấc mơ và vẻ huy hoàng của vũ trụ được làm cho "hiện hữu rõ ràng trước cảm giác cũng như thị giác."—Và kìa! một dải cầu vồng vút lên từ khung toan, mang theo vệt sáng lung linh ẩm ướt, tựa hồ như vừa được kéo xuống từ vòm mây trên cõi trời. Cảnh sắc điểm xuyết lấp lánh những giọt sương mai sau cơn mưa rào. Những "chú cừu ngây thơ khoác áo lông tơ" phơi bộ lông mịn màng dưới những tia nắng chiều tà. Những chàng mục tử thổi lên khúc tiêu vĩnh biệt trong làn gió chiều trong trẻo. Và chẳng lẽ cảnh tượng rực rỡ này lại được tạo nên từ một khoảng trống chết lặng, buồn tẻ, tựa như một bong bóng xà phòng phản chiếu cả công trình vĩ đại của cõi vũ hoàn? Ai có thể nghĩ rằng phép màu từ ngọn bút vẽ của Rubens lại có thể trở thành hiện thực? Ai từng chiêm ngưỡng nó mà lại không muốn hiến dâng cả đời mình để làm được điều tương tự? Hãy ngắm nhìn những thửa ruộng màu mỡ bỏ hoang, những cánh đồng trơ cuống rạ, cảnh mùa màng thu hoạch đìu hiu trải dài trong tranh phong cảnh của Rembrandt! Đã bao lần tôi ngắm nhìn tranh ông và quan sát tự nhiên, rồi gắng sức làm được như vậy, cho đến khi "ánh sáng dường như đặc quánh lại," và không khí phảng phất một mùi vị nồng nàn của đất đai! Về phương diện này, sự tinh vi của nghệ thuật và tự nhiên là vô cùng vô tận. Người ta có thể đăm đăm nhìn vào đường chân trời mờ ảo lung linh cho đến khi hoa mắt và trí tưởng tượng lạc lối, với hy vọng có thể chuyển trọn vẹn cõi mênh mông bất tận ấy lên mặt toan chỉ bằng một nét vẽ. Wilson từng kể rằng ông thường cố công vẽ lại hiệu ứng của những hạt bụi nhảy múa dưới ánh hoàng hôn. Vào một lần khác, một người bạn bước vào phòng vẽ khi ông đang ngồi trên sàn với dáng vẻ ủ rũ, người bạn ấy nhận xét rằng bức tranh của ông trông như một khung cảnh sau cơn mưa rào: ông liền bật dậy với niềm vui sướng tột độ và thốt lên: "Đó chính là hiệu ứng tôi định tạo ra, nhưng cứ ngỡ mình đã thất bại." Wilson không được đoái hoài; rồi dần dà, ông bỏ bê nghệ thuật để vùi mình vào men rượu mạnh. Tay ông bắt đầu run rẩy, đến nỗi chỉ sau nhiều lần thử đi thử lại ông mới có thể chấm đúng điểm vẽ hoặc tạo ra hiệu ứng mà mình nhắm tới; và khi vẽ thêm được một chút lên bức tranh, ông sẽ nói với bất kỳ người quen nào tình cờ ghé qua: "Hôm nay tôi vẽ thế là đủ rồi: nào, ta đi đâu đó chơi đi." Claude thì đâu có rời bỏ các bức tranh của mình hay những bản nghiên cứu bên bờ sông Tiber như thế để đi tìm những thú vui khác, ông cũng chẳng bao giờ thôi ngắm nhìn những thung lũng ngập tràn ánh nắng lấp lánh và những rặng đồi xa xăm; và trong khi đôi mắt ông say sưa đón nhận những sắc màu trong trẻo, rực rỡ cùng những dáng hình kiều diễm của tự nhiên, thì bàn tay ông đã khắc ghi chúng lên mặt toan sáng rõ để trường tồn mãi mãi! Một trong những khoảng thời gian êm đềm nhất của đời tôi là vào một mùa hè tuyệt đẹp, khi tôi thường dạo bước ra ngoài vào lúc chiều hôm để đón lấy những tia nắng cuối ngày, dát ngọc lên các triền dốc xanh tươi hay những thảm cỏ sẫm màu, và mạ vàng lên từng ngọn tháp cùng vòm cây, trong khi bầu trời xanh biếc dần chuyển sang sắc tím và vàng kim, hoặc viền quanh bởi dải xám mờ mịt, buông tấm thảm cẩm thạch rộng lớn trùm lên vạn vật, tựa như cảnh tượng ta thường thấy trong tranh của bậc thầy phong cảnh nước Ý. Nhưng để đi vào giải thích cụ thể hơn về chủ đề này:—

Khuôn mặt đầu tiên tôi từng thử vẽ là một bà cụ già với phần trên gương mặt khuất dưới bóng chiếc mũ trùm, và quả thực tôi đã dồn sức lao động với lòng kiên trì tột bực. Tôi phải mất vô số buổi ngồi mẫu mới vẽ xong. Bức tranh ấy tôi vẫn giữ bên mình đến tận hôm nay, và thỉnh thoảng lại nhìn nó với nỗi ngạc nhiên, thầm nghĩ biết bao công sức đã bị uổng phí mà chẳng thu lại được bao nhiêu,—dẫu vậy cũng không hoàn toàn vô ích nếu nó dạy tôi biết nhìn ra điều tốt đẹp trong mọi sự vật, và hiểu rằng chẳng có gì là dung tục trong Tự nhiên dưới con mắt của khoa học hay nghệ thuật chân chính. Sự thanh tao tạo nên vẻ đẹp ở khắp mọi nơi: chính sự thô thiển của người thưởng ngoạn mới chỉ nhìn thấy điều thô thiển trong đối tượng. Dù sao chăng nữa, tôi cũng chẳng tiếc công sức để làm hết khả năng của mình. Nếu nghệ thuật là trường tồn, thì vào thời khắc ấy tôi nghĩ đời người cũng dài lâu chẳng kém. Tôi đã bắt được hiệu ứng tổng thể ngay trong ngày đầu tiên; và tôi vô cùng hài lòng lẫn kinh ngạc trước thành công của mình. Phần còn lại là công việc của thời gian—của hàng tuần và hàng tháng trời (nếu cần), của sự nhọc nhằn nhẫn nại và việc trau chuốt tỉ mỉ. Tôi từng thấy một bức chân dung cụ già của Rembrandt tại dinh thự Burleigh, và nếu tôi có thể vẽ ra một bức chân dung có chút phong thái giống Rembrandt trong vòng một năm, hay trong cả cuộc đời mình, thì đó đã là vinh quang, hạnh phúc, sự giàu sang và danh tiếng tột bậc đối với tôi rồi! Bức chân dung tôi thấy ở Burleigh là một bản sao chép chính xác và kỳ diệu từ tự nhiên, và tôi quyết tâm làm cho bức tranh của mình trở thành một bản sao chép chuẩn xác từ tự nhiên (trong chừng mực tôi có thể). Hồi ấy tôi không tin, và bây giờ cũng không tin theo quan điểm của Ngài Joshua, rằng sự hoàn hảo của nghệ thuật nằm ở việc thể hiện những diện mạo khái quát mà không cần chi tiết cá biệt, mà trái lại, nó nằm ở việc thể hiện diện mạo khái quát song hành cùng các chi tiết cá biệt. Bằng không, tôi đã xong việc ngay từ ngày đầu tiên rồi. Nhưng tôi nhìn thấy trong tự nhiên nhiều điều hơn là một hiệu ứng tổng thể, và tôi nghĩ rất đáng công để đưa điều đó vào tranh. Ở đó có một hiệu ứng sáng tối lộng lẫy; nhưng cũng có cả sự tinh tế lẫn chiều sâu trong phép tương phản sáng tối (chiaroscuro) mà tôi buộc phải lần theo từng biến chuyển mờ ảo và khó lòng nhận thấy của sắc độ lẫn bóng râm. Rồi tôi phải tạo ra sự chuyển tiếp từ vùng sáng chói sang vùng tối sẫm, vừa giữ được các mảng khối lớn, lại vừa làm dịu đi từng phần trung gian. Trong tự nhiên vốn là như vậy; cái khó là làm sao tái hiện được đúng như thế trong bản sao chép. Tôi đã thử, rồi thất bại hết lần này đến lần khác; tôi càng gắng gượng hơn, và ngỡ như mình đã thành công. Những nếp nhăn trong tranh của Rembrandt không phải là những đường nét thô cứng, mà đứt đoạn và gồ ghề bất định. Tôi cũng thấy diện mạo tương tự trong tự nhiên, và vận hết tâm can để diễn tả nó. Nếu tôi có thể nắm bắt được vẻ góc cạnh này, và điểm thêm ánh sáng phản chiếu vào những rãnh nhăn của tuổi già trong nửa buổi sáng, thì tôi chẳng hề thấy mình đã lãng phí một ngày. Bên dưới lớp da nhăn nheo vàng úa tựa như giấy da cừu, đây đó vẫn ánh lên vệt sắc máu nhuộm trên khuôn mặt; tôi nhất quyết phải truyền tải bằng được điều này, và không ngừng so sánh những gì mình thấy với những gì mình vẽ (với sự cẩn trọng cảnh giác, tinh tường như mắt chim ưng) cho đến khi đạt được kết quả tốt nhất trong khả năng và phán đoán của mình. Đã có biết bao lần sửa chữa! Biết bao lần cố gắng ghi lại một nét biểu cảm mà tôi đã thấy từ ngày hôm trước! Đã bao lần chúng tôi cố tìm lại tư thế ngồi cũ, và kiên nhẫn đợi luồng ánh sáng tương tự quay trở lại! Đôi môi hơi mím lại, ánh nhìn kín đáo thu vào trong dưới bóng chiếc mũ trùm, biểu lộ sự yếu đuối và nỗi ngờ vực của tuổi già xế bóng, rốt cuộc sau bao lần thử nghiệm cùng vài phen cãi cọ, chúng tôi cũng xoay xở tái hiện được khá tinh tế. Bức tranh ấy chưa bao giờ thực sự hoàn thành, và tôi thậm chí có thể tiếp tục vẽ nó cho đến tận bây giờ.(2) Tôi thường dựng bức tranh dưới đất mỗi khi xong một ngày làm việc, và với đôi mắt rưng rưng nhòa lệ, tôi thấy hé lộ trước mắt mình sự ra đời của những niềm hy vọng mới cùng một thế giới đối tượng hoàn toàn mới mẻ. Nhờ thế, người họa sĩ học được cách nhìn ngắm Tự nhiên bằng một đôi mắt khác. Trước kia người ấy nhìn Tự nhiên "như qua một tấm gương mờ ảo, nhưng giờ đây là mặt đối mặt." Người ấy hiểu được kết cấu và ý nghĩa của vũ trụ hữu hình, và "thấu suốt vào sự sống của vạn vật," không phải nhờ vào các công cụ máy móc hỗ trợ, mà nhờ vào việc rèn giũa năng lực bản thân ngày một tinh tường, và một mối giao cảm sâu sắc với Tự nhiên. Vật tầm thường nhất cũng không trôi qua vô nghĩa trước mắt người ấy, bởi người ấy nhìn ngắm sự vật bằng chính bản thể của nó, chứ không chỉ vì thói hư vinh hay lợi ích của bản thân, hoặc vì miệng lưỡi thế gian. Ngay cả ở nơi chẳng có vẻ đẹp lẫn công năng—nếu quả thực có điều đó trên đời—thì vẫn còn có chân lý ngự trị, và vẫn là một nguồn thỏa nguyện dồi dào khi dung dưỡng tính tò mò cùng sự năng động của trí tuệ. Người thợ in khiêm nhường nhất cũng là một học giả đích thực; và bậc học giả lỗi lạc nhất chính là người học trò của Tự nhiên. Riêng với bản thân tôi, và xét về sự an ủi cùng nỗi thỏa mãn thực sự của sự việc, tôi thà làm một Jan Steen hay Gerard Dow, còn hơn làm nhà ngụy biện hay nhà ngữ văn vĩ đại nhất từng sống trên đời. Họa sĩ không nhìn vạn vật trong những đám mây hay "làn sương mù, thứ chú giải tầm thường của các nhà thần học," mà áp dụng cùng một tiêu chuẩn chân lý và tinh thần tìm tòi vô tư—những thứ chi phối công việc thực hành hàng ngày của mình—vào các chủ đề khác. Người ấy nhận biết hình khối, phân biệt được tính cách. Người ấy đọc con người và sách vở bằng một con mắt trực giác. Người ấy vừa là một nhà phê bình, vừa là một bậc sành sỏi. Những kết luận người ấy rút ra đều rõ ràng và thuyết phục, bởi chúng được chắt lọc từ chính bản thân sự vật. Người ấy không phải là kẻ cuồng tín, kẻ bịp bợm hay kẻ nô lệ; bởi thói quen tự mình quan sát cũng rèn cho người ấy thói quen tự mình phán xét. Những người sáng suốt nhất mà tôi biết (nếu xét theo một tầng lớp) chính là các họa sĩ; tức là, họ là những người quan sát sống động nhất những gì đang diễn ra ở thế giới xung quanh, và là những người soi chiếu tỉ mỉ nhất những gì đang chuyển động trong tâm trí chính mình. Do tính chất nghề nghiệp, nhìn chung họ hòa mình vào thế giới nhiều hơn các tác giả văn chương; và nếu họ không có cùng một kho tàng tri thức thu thập được từ sách vở, họ buộc phải dựa nhiều hơn vào sự mẫn cảm của từng cá nhân. Tôi có thể kể ra những cái tên như Opie, Fuseli, Northcote, như những bậc danh sĩ nổi bật về khả năng miêu tả ấn tượng và sự am tường những nét tính cách tinh vi.(3) Những họa sĩ sống giữa xã hội bình thường, hoặc ở những hoàn cảnh khuất lấp nơi tài năng của họ không được biết đến và họ bị đối đãi bằng sự thờ ơ hắt hủi, đôi khi có lối hành xử tự cao tự đại một cách trơ tráo; nhưng đây không hẳn là lỗi của họ mà là lỗi của người khác. Có lẽ việc họ thiếu một nền giáo dục bài bản cũng là một nguyên nhân trong những trường hợp như thế. Richardson, một người luôn kiên quyết đòi hỏi sự tôn trọng mà nghề nghiệp này đáng được hưởng, có kể lại một câu chuyện về Michael Angelo: sau một cuộc cãi vã giữa ông và Giáo hoàng Julius II, "bởi nghệ sĩ cho rằng đức giáo hoàng đã xem thường mình, Michael Angelo được một vị giám mục dẫn tới diện kiến; vị giám mục này, với ý định giúp đỡ người nghệ sĩ, đã dùng lập luận rằng Giáo hoàng nên hòa giải với ông, bởi những kẻ theo nghề này thường dốt nát, ngoài ra chẳng có tầm ảnh hưởng gì; đức thánh cha, nổi trận lôi đình với vị giám mục, đã lấy gậy đánh ông ta và mắng rằng, chính ông ta mới là kẻ ngu đần, và dám xúc phạm người mà chính Giáo hoàng không nỡ làm tổn thương: vị giám mục bị đuổi ra khỏi phòng, còn Michael Angelo nhận được phước lành của Giáo hoàng cùng với nhiều lễ vật. Vị giám mục ấy đã mắc phải một sai lầm thô thiển, và đã bị quở trách đích đáng."'

Bên cạnh việc rèn luyện tâm trí, hội họa còn rèn luyện cả thể xác. Đó vừa là một nghệ thuật cơ học, vừa là một nghệ thuật phóng khoáng. Làm bất cứ điều gì, đào một cái hố dưới đất, trồng một cây bắp cải, bắn trúng một cái đích, đưa một thoi dệt, thêu một hoa văn,—nói tóm lại, nỗ lực tạo ra bất kỳ hiệu quả nào và gặt hái thành công, đều có một điều gì đó thỏa mãn khát khao quyền lực và giải tỏa sự bồn chồn hiếu động trong tâm trí con người. Lười biếng là một trạng thái êm ái nhưng lại đầy khổ não; ta phải làm một việc gì đó thì mới thấy hạnh phúc. Hành động cũng cần thiết chẳng kém gì suy nghĩ đối với những khuynh hướng bản năng của cơ thể con người; và hội họa kết hợp cả hai điều đó một cách không ngừng nghỉ.(4) Bàn tay mang lại một phép thử thực tế cho độ chuẩn xác của mắt nhìn; và mắt nhìn, sau khi được nhắc nhở như thế, lại giao phó những nhiệm vụ mới mẻ về kỹ năng và sự cần cù cho bàn tay. Từng nét cọ hạ xuống đều có giá trị như sự kiểm chứng một chân lý mới; và mỗi quan sát mới, ngay khoảnh khắc nó được tạo ra, đều chuyển hóa thành một hành động và sự phát lộ của ý chí. Mỗi bước đi lại đưa ta đến gần hơn điều mình mong mỏi, ấy thế mà vẫn luôn còn nhiều việc phải làm hơn nữa. Bất chấp sự trôi chảy, nét duyên dáng bồng bềnh, những sắc thái thoảng qua lướt nhẹ quanh ngọn bút vẽ của Rubens và Van-dyke, dẫu tôi có khâm phục đến đâu, tôi cũng không ghen tị với tài năng này của họ bằng sự thực thi chậm rãi, kiên nhẫn và nhọc nhằn của Correggio, Leonardo da Vinci, và Andrea del Sarto, nơi mỗi nét chạm dường như đều ý thức được trọng trách của mình, ganh đua với chân lý, và nơi người nghệ sĩ khổ hạnh đã dụng công rành mạch đến mức,

Người ta gần như có thể bảo rằng bức tranh ấy biết tư duy.

Ở trường hợp thứ nhất, sắc màu dường như được phả lên khung toan như bằng một phép màu, là công trình và điều kỳ diệu của một khoảnh khắc; còn ở trường hợp thứ hai, chúng dường như được khảm sâu vào da thịt của tác phẩm, và tựa hồ như người nghệ sĩ đã phải mất nhiều năm miệt mài lao động, cùng sự tiến bộ không ngừng đầy thú vị để chạm tới sự hoàn hảo.(5) Ai lại muốn đi đến hồi kết của những tác phẩm như thế,—sao không nán lại bên chúng, quay trở lại với chúng, gắn bó keo sơn với chúng cho đến phút cuối cùng? Rubens, với phong cách hoa mỹ và thần tốc của mình, từng than phiền rằng khi ông vừa mới thấu hiểu nghệ thuật thì đã bị buộc phải nhắm mắt xuôi tay. Còn Leonardo, với những bước tiến chậm rãi trong nghệ thuật của mình, đã sống đủ dài lâu!

Hội họa, không giống như viết văn, không phải là thứ mà người ta vẫn quen hiểu một cách chuẩn xác là một công việc ngồi một chỗ. Nó thực sự đòi hỏi một sự gắng sức không cần quá mạnh bạo nhưng phải liên tục và vững vàng của các cơ bắp. Độ chuẩn xác và tinh tế của thao tác thủ công đã bù đắp cho sự thiếu hụt về mặt cường độ,—giống như việc muốn giữ thăng bằng trong một tư thế suốt một khoảng thời gian, người diễn viên đi trên dây phải căng mọi sợi dây thần kinh. Vẽ tranh suốt một buổi sáng đem lại cho người ta cảm giác ngon miệng tuyệt vời cho bữa trưa, chẳng kém gì cảm giác mà cụ Abraham Tucker có được sau khi cưỡi ngựa rong ruổi qua vùng Banstead Downs. Người ta kể lại về Ngài Joshua Reynolds rằng, "ông không tập bất kỳ bài thể dục nào ngoài những gì diễn ra trong phòng vẽ,"—ý người viết là việc ông đi đi lại lại để ngắm nhìn bức tranh của mình; thế nhưng bản thân hành động vẽ, việc đặt màu sắc vào đúng vị trí và đúng liều lượng, lại là một bài tập thể lực nặng nhọc hơn nhiều so với việc lùi lại rồi tiến lại gần bức tranh ấy. Việc lui tới đó giống như một sự thư giãn và giải tỏa hơn là một nỗ lực. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi một nghệ sĩ như Ngài Joshua, người say mê phần cảm quan và thực hành của nghệ thuật đến thế, lại cảm thấy hụt hẫng vô cùng khi thị lực suy giảm trong một hai năm cuối đời đã ngăn cản ông tiếp tục theo đuổi nghề nghiệp của mình,—nơi mà theo nhận xét của chính ông, là "nguồn vui sướng và thịnh vượng không hề gián đoạn suốt ba mươi năm qua của ông." Chỉ những ai chẳng bao giờ chịu suy nghĩ, hoặc những kẻ đã quen đắm chìm không dứt trong những tư tưởng trừu tượng, mới không bao giờ cảm thấy nỗi buồn chán vô vị.

Để nêu thêm một ví dụ nữa, rồi tôi sẽ kết thúc câu chuyện tản mạn này. Một trong những nỗ lực đầu tiên của tôi là bức chân dung vẽ cha tôi, khi ấy ông đang ở độ tuổi xế chiều nhưng vẫn còn tráng kiện, với những đường nét góc cạnh rõ rệt và những vết sẹo do bệnh đậu mùa để lại. Tôi phác họa bức tranh với luồng ánh sáng rộng vắt ngang khuôn mặt, dáng người nhìn xuống, mắt đeo kính, đang mải miết đọc sách. Cuốn sách đó là tác phẩm *Characteristics* của Shaftesbury, được đóng trong một lớp bìa da cổ tuyệt đẹp với những bức tranh khắc acid của Gribelin. Với cha tôi, đó có là cuốn sách nào khác thì ông cũng bằng lòng như vậy; bởi đối với ông, được đọc sách đã là mãn nguyện, đã là "sự giàu có vô biên." Bản phác thảo đầy hứa hẹn; và tôi bắt tay vào việc hoàn thiện nó, quyết tâm không tiếc thời gian hay công sức. Cha tôi sẵn lòng ngồi làm mẫu bao lâu tùy ý tôi; bởi trong tâm trí con người luôn có một khao khát tự nhiên là được ngồi làm mẫu vẽ chân dung, được trở thành tâm điểm của sự chú ý liên tục, được thấy diện mạo của mình nhân lên nhiều lần; và bên cạnh niềm hài lòng với bức tranh, ông cũng có chút tự hào về đứa con nghệ sĩ, dẫu rằng ông muốn tôi viết một bài thuyết giáo hơn là vẽ như Rembrandt hay Raphael. Những ngày mùa đông ấy, với những tia nắng le lói lọt qua khung cửa sổ nhà nguyện, và được sưởi ấm bởi tiếng hót của chú chim oanh cổ đỏ trong khu vườn của chúng tôi (chú chim "vẫn cất tiếng hót ngay giữa lòng mùa đông lạnh giá"),—khi buổi làm việc ban chiều của tôi dần khép lại,—chính là những ngày tháng hạnh phúc nhất trong đời tôi. Khi tôi tạo ra được hiệu ứng mong muốn cho bất kỳ phần nào của bức tranh mà tôi đã pha sẵn màu; khi tôi mô phỏng được độ thô ráp của làn da bằng một nét cọ may mắn; khi tôi bắt đúng sắc độ trong trẻo như ngọc trai của một mạch máu; khi tôi diễn tả được sắc da hồng hào của sức khỏe, dòng máu đang lưu thông dưới những bóng râm rộng lớn ở một bên mặt, tôi cứ ngỡ vận may của mình đã thành hình; hay đúng hơn là nó đã vượt xa cả sự thành hình, một ngày nào đó tôi có thể cất lời cùng Correggio mà rằng: "Tôi cũng là một họa sĩ!" Đó chỉ là một ý nghĩ hão huyền, một thói tự phụ của tuổi trẻ; nhưng nó chẳng hề làm tôi bớt hạnh phúc vào thời điểm ấy. Tôi thường đều đặn đặt tác phẩm của mình lên ghế để ngắm nhìn nó suốt những buổi tối dài; và biết bao lần tôi đã quay lại từ biệt nó trước khi có thể yên giấc vào ban đêm. Tôi còn nhớ mình đã gửi bức tranh tới Triển lãm với trái tim đập rộn ràng, và thấy nó được treo ở đó bên cạnh bức chân dung của Quý ngài Skeffington đáng kính (nay là Ngài George). Chẳng có điểm chung nào giữa hai bức tranh ấy, ngoại trừ việc chúng đều là chân dung của hai người đàn ông vô cùng nhân hậu. Tôi nghĩ, nhưng không dám chắc, rằng tôi đã hoàn thành bức chân dung này (hoặc một bức khác sau đó) vào đúng cái ngày tin tức về trận Austerlitz ập tới; buổi chiều hôm ấy tôi dạo bước ra ngoài, và khi quay trở về, tôi nhìn thấy ngôi sao hôm lặn xuống phía trên túp lều của một người nghèo khổ với những suy nghĩ và cảm xúc khác hẳn những gì tôi sẽ còn có lại được trong đời. Ôi, ước sao cho vòng quay của Năm Vĩ đại theo thuyết Plato trở lại, để những ngày tháng ấy có thể tái diễn thêm một lần nữa! Tôi có thể ngủ vùi qua ba trăm sáu mươi lăm ngàn năm chuyển tiếp ấy một cách vô cùng mãn nguyện!—Bức tranh vẫn còn đây: chiếc bàn, chiếc ghế, khung cửa sổ nơi tôi từng học cách dịch giải Livy, ngôi nhà nguyện nơi cha tôi từng thuyết giảng, tất cả vẫn nguyên vẹn ở chốn xưa; nhưng chính người thì đã đi vào cõi an nghỉ, vẹn tròn năm tháng, vẹn tròn đức tin, niềm hy vọng và lòng nhân ái!

CHÚ THÍCH CHO TIỂU LUẬN I

(1) Có một đoạn văn trong tác phẩm *Werther* chứa đựng một minh họa rất thú vị cho quan điểm này, như sau:—

"Cách thị trấn chừng một dặm là một nơi gọi là Walheim. Nơi ấy tọa lạc rất êm đềm bên sườn đồi: từ một trong những lối mòn dẫn ra khỏi làng, người ta có thể phóng tầm mắt bao quát cả vùng thôn dã; và ở đó có một bà cụ tốt bụng bán rượu vang, cà phê và trà: nhưng tuyệt vời hơn cả thảy là hai cây bồ đề trước nhà thờ, tỏa bóng râm mát rượi qua một bãi cỏ nhỏ, bao quanh bởi những nhà kho và mái tranh. Hiếm nơi nào tôi thấy thanh vắng và an bình đến thế. Tôi bảo người mang một chiếc bàn cùng một chiếc ghế từ chỗ bà cụ ra, rồi ngồi đó nhâm nhi cà phê và đọc Homer. Tôi tình cờ phát hiện ra nơi này vào một buổi chiều đẹp trời: vạn vật tĩnh lặng hoàn toàn; mọi người đều đã ra đồng, chỉ trừ một cậu bé chừng bốn tuổi đang ngồi trên mặt đất, ôm giữa hai đầu gối một đứa trẻ chừng sáu tháng tuổi; cậu bé ôm ghì đứa nhỏ vào lòng bằng đôi cánh tay bé xíu, làm thành một thứ ghế bành êm ái cho em; và bất chấp nét linh lợi lấp lánh trong đôi mắt, cậu bé vẫn ngồi yên bất động. Vô cùng thích thú trước khung cảnh ấy, tôi ngồi xuống một chiếc cày đối diện, và cảm thấy thật thú vị khi vẽ lại bức tranh nhỏ bé về tình anh em trìu mến này. Tôi vẽ thêm một đoạn bờ giậu, cánh cửa nhà kho, và vài chiếc bánh xe bò gãy vỡ, chẳng theo trật tự nào, cứ để y như vị trí chúng nằm ngổn ngang; và chỉ trong khoảng một giờ đồng hồ, tôi thấy mình đã tạo nên một bức vẽ đầy biểu cảm và bố cục vô cùng chuẩn xác mà chẳng cần phải thêm thắt bất cứ điều gì của riêng mình. Điều này càng củng cố thêm quyết tâm trước đây của tôi, rằng sau này chỉ sao chép lại Tự nhiên mà thôi. Tự nhiên là vô tận, và chỉ riêng Tự nhiên mới đào tạo nên những bậc thầy vĩ đại nhất. Ai muốn nói gì về các quy tắc thì tùy, chúng chỉ làm biến dạng những nét chân thực và biểu cảm tự nhiên mà thôi."

(2) Hiện nay bức tranh bị bao phủ bởi một lớp váng dầu và vec-ni dày cộm (thứ dung môi mau hỏng của trường phái hội họa Anh), tựa như một lớp màng bọc bằng da dát vàng, đến mức hầu như chẳng còn nhìn rõ được gì.

(3) Những người làm kinh doanh, những kẻ phải chịu trách nhiệm bằng cả cơ nghiệp của mình cho hậu quả từ các quyết định của họ, và do đó đã quen với việc xác định khá chuẩn xác các căn cứ để hành động trước khi dấn thân vào sự vụ, thường là những người có khả năng phán đoán nhanh nhạy và đúng đắn lạ thường. Các nghệ sĩ cũng vậy, họ phải biết tương đối rõ mình đang làm gì trước khi có thể đưa kết quả từ những quan sát của mình ra trước phép thử chứng minh của mắt nhìn.

(4) Đại thi hào Schiller từng nói rằng, sau tất cả, ông nhận thấy niềm hạnh phúc lớn lao của cuộc đời cốt ở việc chu toàn một bổn phận mang tính cơ học nào đó.

(5) Lối đắp màu dầy dặn (impasto) của Titian và Giorgione kết hợp được phần nào những ưu điểm của cả hai phong cách này: sự phóng khoáng thần tình của phong cách thứ nhất cùng sự cẩn trọng tỉ mỉ của phong cách thứ hai, và có lẽ đáng được chuộng hơn cả hai lối ấy.