Các vật thể ở xa làm ta say đắm, trước hết là bởi chúng gợi lên khái niệm về không gian và đại ngàn bao la, và sau nữa là vì khi không đập ngay vào mắt ở cự ly quá gần, ta có thể khoác lên chúng những sắc màu lung linh, huyền ảo của trí tưởng tượng. Khi ngắm nhìn những đỉnh núi mờ sương nơi chân trời xa tắp, tâm trí như nhận thức được trọn vẹn mọi cảnh vật và tâm tư tiềm ẩn ở khoảng giữa; ta vẽ ra biết bao cuộc phiêu lưu trong khoảng không ấy; ta căng nỗ lực và ước ao để chạm tới cái vòng tròn do ảo giác dệt nên, hay để "khám phá những vùng đất, dòng sông và dãy núi mới" trải dài thăm thẳm phía bên kia: cảm xúc của ta, vượt thoát khỏi chính nó, trút bỏ vẻ thô ráp cùng lớp vỏ xù xì, trở nên thanh khiết, mở rộng, tan chảy vào sự mềm mại và bừng sáng thành nét đẹp kiều diễm, biến chuyển thành một khuôn mẫu thanh tao mang sắc màu thiên giới. Ta hít hà bầu không khí trước mặt, và vay mượn một tồn tại tinh tế hơn từ những vật thể đang lơ lửng bên bờ vực của hư vô. Nơi cảnh sắc nhạt mờ trước thị lực kém cỏi, ta lấp đầy khoảng trống mỏng manh, vô hình ấy bằng những hình dáng của điều tốt đẹp chưa từng biết đến, và tô điểm cho viễn cảnh mờ sương bằng những niềm hy vọng, ước mong cùng cả những nỗi sợ hãi mỹ miều hơn.

Nhưng hỡi Ôi, Hy vọng với đôi mắt mê hờn,

Điệu nhạc hân hoan nào từng vang tiếng?

Vẫn thầm thì hứa hẹn bao niềm vui,

Và vẫy chào những cảnh đẹp xa xôi!

Bất cứ điều gì vượt xa tầm nhận thức và giác quan, bất cứ điều gì ta chỉ lờ mờ nhận biết, trí tưởng tượng đều thong dong thêu dệt nên trọn vẹn; và ngoại trừ khoảnh khắc hiện tại, tại chính địa điểm hiện tại này, dâng tràn cảm xúc sẽ đứng ra tranh giành lấy tất cả, rồi xòe cánh ấp ôm, in dấu hình ảnh của chính mình lên đó. Cảm xúc là chủ nhân của không gian vô tận, và cảnh vật chốn xa xăm làm ta say đắm bởi chúng giáp ranh với giới hạn của nó và được nhào nặn dưới bàn tay chạm của nó. Khi còn là một đứa trẻ, tôi sống trong tầm mắt nhìn ra một dãy đồi chót vót, nơi những đỉnh núi xanh lam hòa vào ánh hoàng hôn thường nhen nhóm đôi mắt khát khao cùng đôi chân thích rong ruổi của tôi. Rốt cuộc tôi đã thực hiện ý định của mình, nhưng khi tiến lại gần hơn, thay vì bầu không khí lung linh được dệt thành những hình thù kỳ diệu, tôi chỉ thấy chúng là những đống đất khổng lồ, cục mịch và biến sắc. Nhờ vậy tôi đã học được một phần bài học là hãy cứ để "Yarrow vắng bóng người qua", và đừng dại dột làm gián đoạn một giấc mơ đẹp!

Khoảng cách thời gian cũng mang lại hiệu ứng tương tự như khoảng cách không gian. Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi trí tưởng tượng tô vẽ viễn cảnh tương lai theo cách nó cho là tốt đẹp, bởi ngay cả những nét vẽ của ký ức nó cũng có thể xóa mờ. Thời gian làm dịu đi nỗi đau; những phiền muộn của ta sau một thời gian dài đã được ngâm nấu quá nhiều trong chất môi sinh của suy tư và cảm xúc đến mức chúng "làm biến chất bản thể vốn có"; và tất cả những gì còn sót lại từ ấn tượng ban đầu chỉ là những điều ta ước rằng chúng đã xảy ra như thế. Không chỉ con đường dốc ngược chưa ai đặt chân phía trước, mà ngay cả những khối ký ức thô ráp, xấu xí trong quá khứ cũng sớm khôi phục lại khả năng đánh lừa thị giác: đám mây dát vàng nhanh chóng dừng lại trên đỉnh đầu chúng, và ánh sáng tử kim của trí tưởng tượng lại khoác lên những sườn núi cằn cỗi! Cứ thế ta bước tiếp, trong khi cả hai đầu của tồn tại đều chạm đến Thiên đường! Trong tâm trí con người luôn tồn tại (có thể nói như vậy) một "dòng chảy xu hướng mạnh mẽ" hướng về điều thiện, mà trên đó mọi vật thể đều bồng bềnh trôi và lặng lẽ cuốn theo; và dù trên hành trình cuộc đời ta có gặp phải những lực cản dữ dội, những đá ngầm và bãi cát chìm, thì vẫn luôn có "một thủy triều trong công việc của nhân thế", một sự cuộn trào và khát vọng không ngơi nghỉ của tâm hồn, để rồi nhờ đó, dù "cánh buồm và dây rợ đã xơ tà", mảnh vụn đắm tàu và những mảnh vỡ tán loạn của bản thể ta vẫn dạt vào bến đỗ cùng hải cảng của niềm mơ ước! Trong mọi chuyện liên quan đến tình cảm, ta luôn lấy ý chí thay cho hành động; thế nên ngay khi áp lực của những hoàn cảnh không mong muốn được trút bỏ, tâm trí lập tức bật nẩy khỏi sự kìm kẹp, khôi phục lại độ đàn hồi và tái hợp với hình ảnh tốt đẹp vốn chỉ là sự phản chiếu và định hình từ chính bản chất của nó. Khi nhìn từ xa, trong góc nhìn hun hút của những năm tháng dần phai, những biến cố tầm thường nhất, nhờ vô số hồi tưởng phóng đại và làm phong phú, lại trở nên thú vị; những nỗi đau cay đắng nhất, được thời gian gọt giũa và làm mềm mại, lại mang đến sự vỗ về. Một vật thể vô tình gợi lại những cảnh cũ người xưa có sức làm tâm trí ta bàng hoàng đến nhường nào! Nó tạo ra trong ta một niềm khắc khoải biết bao; một khát khao nhảy vọt qua khoảng không trung gian mãnh liệt làm sao! Ta bám cấu và cố gắng làm sống lại ấn tượng về tất cả những gì ta từng có khi xưa tha thiết đến chừng nào!

Kỳ diệu thay những trò trí tưởng tượng tung hoành!

Sự thật là chúng ta tự dối lòng mình và chẳng hề biết mình thực sự muốn gì. Đó là một mưu mẹo tinh vi, một ảo giác kỳ quặc mà nhờ đó, khi giả vờ muốn trở lại là chính mình tại một thời điểm nhất định trong quá quá khứ, ta lại tha thiết muốn có trọn vẹn những gì mình đã trải qua kể từ dạo ấy, và muốn sống lại cuộc đời mình một lần nữa. Không phải chấm nhỏ li ti, lung linh, gần như biến mất ở đằng xa kia đã thu hút sự chú ý và "treo giọt đập vào tim ta": mà chính khoảng không phân chia ta với nó, nơi nó làm thành cột mốc run rẩy, mới là điều kích động toàn bộ sự xáo động và cuồng cuộn trong lồng ngực. Vào khoảng trống hun hút trong bản thể ta, "những ham muốn dịu dàng lũ lượt kéo đến" cùng những niềm hối tiếc vô bờ. Chính sự đối lập, sự thay đổi so với bản thân ta thời ấy đã tiếp thêm sức mạnh khổng lồ cho ký ức tưởng chừng đã tắt, và nâng đỡ lâu đài tình cảm lên khỏi nền móng mờ ảo của nó. Khi chiêm ngưỡng giới hạn tận cùng của nó, ta bỏ qua bản đồ tồn tại của chính mình và bước lại hành trình cuộc đời trong nỗi phấp phỏng. Bởi thế nên khi còn trẻ dại, ta căng mắt dõi theo những theo đuổi của tuổi trưởng thành; và khi dần bước xuống khỏi sân khấu cuộc đời, ta lại cố nhặt thạnh những món đồ chơi cùng những bông hoa từng làm vui lòng tuổi thơ vô tư lự.

Khi tôi còn là một cậu bé, cha thường đưa tôi đến Khu vườn Trà Montpelier ở Walworth. Bây giờ tôi có còn đến đó không? Không; nơi ấy giờ đã hoang vắng, những bồn hoa và luống cây đã bị xới tung. Vậy thì, liệu có còn điều gì có thể

Gợi lại khoảng thời gian

Rực rỡ trên nhành cỏ, huy hoàng ở sắc hoa?

Ôi! Có chứ. Tôi mở chiếc hộp ký ức, và lui các người gác cổng tâm trí ra; và ở đó, khung cảnh của những chuyến rong chơi thời thơ ấu vẫn sống động không chút phai nhạt, hoặc khoác lên những sắc màu tươi thắm hơn. Một cảm giác mới mẻ ùa về trong tôi như trong một giấc mơ; hương thơm nồng nàn hơn, màu sắc rực rỡ hơn bừng nở; mắt tôi hoa lên; trái tim lồng ngực phập phồng với gánh nặng hạnh phúc mới, và tôi lại trở thành một đứa trẻ. Mọi cảm giác của tôi đều trở nên bóng bẩy, tươi mới, đắm say và tinh tế: chúng khoác lên mình lớp áo bọc đường và mang diện mạo nghỉ lễ. Tôi nhìn thấy những luống hoa phi yến với sắc tím tròn xòe; những cây mãn đình hồng cao vút, đỏ hoặc vàng; những bông hướng dương xòe rộng dát vàng, xung quanh vo ve tiếng ong; những thảm hoa cẩm chướng bạt ngàn và những bông mẫu đơn rực rỡ cháy đỏ; những bông anh túc đã kết hạt; hoa huệ ngọt ngào và hoa mộc mộc mạc, tất cả được xếp thành hàng lối, mọc dày đến mức tối đa; những hàng rào cây hoàng dương, những lối đi rải sỏi, mái chòi sơn màu, tiệm bánh kẹo, kem đông:—tôi tưởng như mình đang nhìn thấy chúng lúc này với đôi mắt long lóng; hay liệu chúng đã biến mất trong khi tôi đang viết những dòng miêu tả này? Chẳng sao cả; chúng sẽ trở lại khi tôi ít nghĩ về chúng nhất. Tất cả những gì tôi quan sát được từ đó đến nay về hoa lá, cây cỏ, những thảm cỏ và niềm vui vùng ngoại ô, đối với tôi dường như đều được vay mượn từ "khu vườn thơ dại đầu tiên của tôi"—đó là những nhánh cây, chồi non được chiết ra từ luống hoa ký ức ấy. Theo cách đó, những điều thân thương của thời thơ ấu lại bừng sáng trong đôi mắt của những năm tháng sau này, và rút lấy hương thơm ngọt ngào nhất từ tiếng thở dài vui sướng đầu tiên trút lên chúng,

Như làn gió phương Nam ngọt ngào,

Thổi qua thảm hoa violet,

Cướp lấy rồi lại ban tỏa hương thơm!

Nếu tôi tìm thấy niềm vui trong một khu vườn hoa, thì tôi cũng tìm thấy niềm vui trong một khu vườn rau, và cũng vì một lý do như thế. Nếu nhìn thấy một hàng bắp cải, hay những mầm đậu đỗ đang nhú lên, tôi lập tức nhớ đến những cây rau mà mình từng cẩn thận tưới nước mỗi buổi chiều ở Wem sau khi hoàn thành công việc trong ngày, và niềm đau đớn khi thấy chúng rủ xuống, héo hắt dưới ánh nắng buổi sáng. Một lần nữa, tôi chưa bao giờ nhìn thấy một chiếc diều của trẻ con trên không trung mà không cảm thấy như nó đang co kéo trái tim mình. Đối với tôi, đó là "một vật thể mang sức sống". Tôi cảm nhận được sự nhói đau nơi khuỷu tay, sự rung động và hồi hộp khi tôi thường thả dây chiếc diều của chính mình, khi nó bay lên không trung và vút cao giữa những đám mây. Hành trang nhỏ bé gồm những hy vọng và sợ hãi của tôi đã bay lên cùng nó; và vì nó đã trở thành một phần trong nhận thức của tôi khi ấy, nên bây giờ vẫn vậy, và hiện ra "như một sinh thể rực rỡ của không gian", người bạn cùng chơi khi cuộc đời còn trẻ dại, và sinh đôi với những ký ức sớm nhất của tôi. Tôi có thể nói thêm về chủ đề những trò giải trí thời thơ ấu này, nhưng ông Leigh Hunt đã xử lý nó quá tuyệt vời trong một bài viết trên tờ Indicator về các sản phẩm của những cửa hàng đồ chơi nơi thủ đô, nên nếu tôi cứ khăng khăng nói thêm về nó thì chỉ bị coi là kẻ bắt chước nhà văn tài hoa và dễ mến đó, lại còn là một kẻ bắt chước tồi tệ nữa chứ.

Âm thanh, mùi hương và đôi khi là hương vị được ghi nhớ lâu hơn các vật thể nhìn thấy được, và có lẽ đóng vai trò tốt hơn như những mắt xích trong chuỗi liên tưởng. Lý do dường như là thế này: bản chất của chúng là ngắt quãng và tương đối hiếm hoi; trong khi các vật thể thị giác thì luôn ở trước mắt chúng ta, và bằng sự nối tiếp liên tục, chúng đẩy lui lẫn nhau. Đôi mắt luôn mở; và giữa một ấn tượng nhất định với sự lặp lại của nó lần thứ hai, có lẽ năm mươi ngàn ấn tượng khác đã được in khắc vào giác quan và não bộ. Các giác quan khác không hoạt động hay cảnh giác đến thế. Chúng hiếm khi được huy động. Ví dụ, tai thường được vỗ về bởi sự yên tĩnh hơn là tiếng ồn; và những âm thanh phá tan sự yên tĩnh đó sẽ chìm sâu hơn và lâu bền hơn vào tâm trí. Vì lý do này, tôi có ký ức hiện hữu và sống động hơn về một số mùi hương, hương vị và âm thanh nhất định so với những hình ảnh thị giác thuần túy, bởi vì chúng nguyên bản hơn và ít bị mài mòn bởi sự lặp lại thường xuyên. Nơi nào không có gì chen vào giữa hai ấn tượng, bất kể khoảng cách thời gian chia rẽ chúng là bao lâu, chúng tự nhiên dường như chạm vào nhau; và ấn tượng được khôi phục lại sẽ gợi nhớ ấn tượng trước đó với đầy đủ sức mạnh, không bị xao nhãng hay đối thủ cạnh tranh. Vị của quả dại hoang dã, từng treo mình ngoài tuyết trong mùa đông khắc nghiệt ở Bắc Mỹ, tôi vẫn còn đọng lại trong miệng sau khoảng thời gian ba mươi năm; bởi vì trong suốt thời gian đó tôi không gặp một vị nào khác giống như thế cả. Nó tồn tại độc lập, gần như ấn tượng của giác quan thứ sáu. Nhưng màu sắc của nó lại pha trộn hỗn loạn với màu sắc của nhiều loại quả mộng khác, và tôi cũng không thể phân biệt được nó giữa những loại quả đó. Mùi của một lò gạch mang theo bằng chứng về bản sắc của chính nó: đối với tôi (từ những liên tưởng đặc biệt) nó cũng không phải là khó chịu. Ngược lại, màu của bụi gạch thì phổ biến hơn và dễ bị lẫn lộn với các màu khác. Raphael đã không giữ cho nó hoàn toàn tách biệt với màu thịt người. Tôi không nói rằng chúng ta có ký ức hoàn hảo hơn về giọng nói con người so với bức tranh phức tạp là khuôn mặt con người, nhưng tôi nghĩ việc đột ngột nghe thấy một giọng nói quen thuộc có điều gì đó xúc động và ấn tượng hơn là việc đột ngột gặp lại khuôn mặt: có lẽ, quả thực, điều này là do chúng ta có sự ghi nhớ quen thuộc hơn về giọng nói so với khuôn mặt, và giọng nói khiến chúng ta ngạc nhiên hơn vì lý do đó. Tôi hoàn toàn không chắc chắn (nói một cách tổng quát) rằng chúng ta có những ý niệm về các giác quan khác chính xác và rõ ràng như những ý niệm về hình dáng thị giác: điều tôi chủ yếu muốn nói là những cảm xúc thuộc về cảm giác của các cơ quan khác, khi vô tình được gợi lại, được giữ tách biệt và tinh khiết hơn. Âm thanh âm nhạc có lẽ nợ phần lớn sự thú vị và hiệu ứng lãng mạn của chúng cho nguyên lý được nói đến ở đây. Nếu chúng là liên tục, chúng sẽ trở nên thờ ơ, giống như chúng ta thấy đối với những tiếng ồn khó chịu mà sau một thời gian chúng ta không còn nghe thấy nữa. Tôi không biết có hoàn cảnh nào đáng thương hơn hoàn cảnh của một người kéo đàn nhị mù chỉ còn lại một giác quan (nếu chúng ta ngoại trừ giác quan hít thuốc hít(1)) và người có giác quan đó bị làm cho choáng váng hoặc điếc đành tạch bởi những tiếng ồn đê tiện của chính mình. Shakespear đã nói.

Ngọt ngào như tiếng bạc lời người yêu đêm thâu!

Người ta đã quan sát thấy để giải thích cho đoạn văn này rằng đó là vì ban ngày những người yêu nhau bị bận rộn với khuôn mặt của nhau, nhưng đến đêm họ chỉ có thể phân biệt được âm thanh giọng nói của nhau. Tôi không biết điều này có thể như thế nào; nhưng trước đây tôi đã từng nghe một giọng nói vang lên phá tan sự yên tĩnh như thế,

Giống như tiếng thiên thần nhất,

Và làm mê hoặc bầu không khí ánh trăng bằng hương vị dịu ngọt của nó, đến mức những chiếc lá mới nhú phải run rẩy trước những âm điệu của nó. Giá như tôi có thể nghe thấy nó một lần nữa thì thầm hòa bình và hy vọng (như ngày xưa khi nó hòa lẫn với hơi thở của mùa xuân), và với những nhịp đập dịu dàng của nó nâng trí tưởng tượng có cánh lên thiên đường. Nhưng nó đã ngừng lại, hoặc rẽ sang nơi tôi không còn được nghe thấy nữa!—Do đó, chúng ta cũng thấy sức hấp dẫn của chiếc ống tiêu chăn cừu là gì; và tại sao chúng ta lại nghe thấy anh ta, như thể đang thổi píp cho đàn cừu của mình, ngay cả trong một bức tranh. Tai chúng ta bị trí tưởng tượng chích đốt! Tôi nhớ có lần đi dạo dọc theo bờ một dòng suối, rợp bóng liễu và những bụi cựa gà ẩm ướt, trong một gò thung lũng kín gió trên Đồng bằng Salisbury, nơi các tu sĩ thời xưa đã trồng các nhà nguyện và xây dựng các ẩn thất. Có một nhà thờ giáo khu nhỏ gần đó, nhưng những cây du cao và cây sếu run rẩy đã che khuất nó khỏi tầm mắt tôi, khi đột ngột tôi bị giật mình bởi âm thanh của cây đàn đại phong rền vang trên tai, kèm theo những giọng hát quê mùa và dàn hợp xướng tự nguyện của các thiếu nữ và trẻ em trong làng. Nó bốc lên, quả thực, 'như sự bốc hơi của những mùi hương cất cất tinh khiết'. Giọt sương từ ngàn đồng cỏ được gom lại trong sự dịu dàng của nó; sự yên tĩnh của ngàn năm đã cất lời trong đó. Nó đến với trái tim như vẻ đẹp bình yên của cái chết; trí tưởng tượng đã bắt lấy âm thanh, và niềm tin đã cưỡi lên nó bay lên bầu trời. Nó lấp đầy thung lũng như một màn sương, và vẫn tiếp tục trút ra điệu hát vô tận của nó, và nó vẫn tiếp tục cuồn cuộn trên tai, và quấn lấy tôi trong một cơn mê dát vàng, làm chết đắm sự náo nhiệt ồn ào của thế gian!

Có một cuộc thảo luận kỳ thú và thú vị về sự rõ ràng tương đối của các ấn tượng thị giác và các ấn tượng bên ngoài khác của chúng ta, trong Bài luận về Nhận thức của ông Fearn, mà tôi sẽ cố gắng từ bản rhapsody này hạ xuống mặt đất của lý trí thông thường và lập luận rõ ràng một lần nữa. Sau khi quan sát một chút trước đó rằng 'không có gì sai sự thật hơn việc các cảm giác thị giác nhất thiết phải để lại những ý niệm sống động và lâu bền hơn so với những cảm giác thô giáp hơn', ông tiếp tục đưa ra một số minh họa để hỗ trợ vị trí này. 'Mặc dù,' ông nói, 'những ưu điểm được liệt kê ở đây có lợi cho thị giác, tôi nghĩ không có gì nghi ngờ rằng một người sẽ quên đi người quen, và nhiều vật thể nhìn thấy được khác, được chú ý ở tuổi trưởng thành, trước khi anh ta quên dù chỉ một chút vị giác và mùi hương, chỉ có sự thú vị vừa phải, gặp phải trong thời thơ ấu của anh ta hoặc bất kỳ lúc nào kể từ đó.

'Trong quá trình du hành đến các vùng xa xôi khác nhau, đã vài lần xảy ra việc tôi ăn một hoặc hai lần những thứ khác nhau chưa từng đến với tôi trước đây cũng như kể từ đó. Một số trong những thứ này rất dễ chịu, và một số thì khó tốt hơn là nhạt nhẽo; nhưng tôi không có lý do gì để nghĩ rằng tôi đã quên, hoặc làm thay đổi nhiều những ý niệm do những xung động vị giác đơn lẻ đó để lại; mặc dù ở đây ký ức về chúng chắc chắn không được bảo tồn bằng sự lặp lại. Rõ ràng là tôi phải nhìn thấy cũng như nếm thử những thứ đó; và tôi quyết định rằng tôi nhớ các vị giác với độ chính xác hơn là tôi nhớ các cảm giác thị giác.

'Tôi nhớ đã từng một lần, và chỉ một lần, ăn thịt Chuột túi ở Tân Tố Lan; và từng một lần ngửi thấy một cửa hàng bánh mì có mùi hương đặc biệt ở thành phố Bassorah. Bây giờ cả hai ý niệm thô giáp này vẫn còn lại với tôi sống động như bất kỳ ý niệm thị giác nào về những nơi đó; và điều này không thể là do sự lặp lại, mà thực sự là do sự thú vị trong cảm giác.

'Hai mươi tám năm trước, trên đảo Jamaica, tôi đã thưởng thức (có lẽ hai lần) một loại trái cây nhất định, mà về vị của nó bây giờ tôi có một ý niệm rất tươi mới; và tôi có thể thêm các trường hợp khác của thời kỳ đó.

'Tôi đã có những bằng chứng lặp đi lặp lại về việc mất khả năng lưu giữ các vật thể thị giác, ở các khoảng cách thời gian khác nhau, mặc dù chúng đã từng quen thuộc. Tôi đã không, trong suốt ba mươi năm, quên đi cảm giác tinh tế và bản thân nó là vô cùng nhỏ nhặt mà lòng bàn tay tôi thường truyền tải, khi tôi còn là một cậu bé, thử các hiệu ứng khác nhau của cái mà trẻ con gọi là con quay nhẹ và nặng; nhưng tôi không thể nhớ trong vòng vài sắc thái của chiếc áo khoác màu nâu mà tôi đã bỏ lại một tuần trước. Nếu bất kỳ ai nghĩ rằng anh ta có thể làm tốt hơn, hãy để anh ta thực hiện một cuộc khảo sát lý tưởng về tủ quần áo của mình, và sau đó thực sự tham khảo nó để làm bằng chứng.

'Sau khi lưu giữ những ý niệm như vậy, chắc chắn sẽ rất khó thuyết phục tôi rằng xúc giác, vị giác và khứu giác khó có thể nói là để lại những ý niệm, trừ khi là những ý niệm không rõ ràng và mờ ảo....

'Hãy cho một người London xem các mô hình chính xác của hai mươi nhà thờ London, và đồng thời, một mô hình của mỗi nhà thờ, có sự khác biệt, trong vài đặc điểm đáng kể, so với sự thật, và tôi dám nói anh ta sẽ không thể chỉ ra cho bạn, trong bất kỳ trường hợp nào, cái nào là cái chính xác, trừ khi là do may rủi thuần túy.

'Nếu anh ta là một kiến trúc sư, anh ta có thể chính xác hơn nhiều so với bất kỳ người bình thường nào: và điều này rõ ràng là vì anh ta đã cảm thấy một sự thú vị khi ngắm nhìn những cấu trúc này, điều mà một người bình thường không cảm thấy: và ở đây sự thú vị là lý do duy nhất khiến anh ta nhớ chính xác hơn người hàng xóm của mình.

'Tôi từng nghe một người hỏi người khác một cách kỳ quặc rằng, Có bao nhiêu cây trong sân nhà thờ St. Paul? Bản thân câu hỏi đã chỉ ra rằng nhiều người không thể trả lời được; và đây được tìm thấy là trường hợp của những người đã đi qua nhà thờ hàng trăm lần: trong khi nguyên nhân là, mỗi cá nhân trong dòng chảy bận rộn lướt qua St. Paul's đều bị lôi cuốn vào các mối quan tâm khác nhau.

'Bao nhiêu lần xảy ra việc chúng ta bước vào một căn phòng quen thuộc, hoặc gặp một người bạn quen thuộc, và nhận được một ý niệm mơ hồ về sự khác biệt có thể nhìn thấy được, nhưng không thể tìm ra đó là gì; cho đến khi cuối cùng chúng ta nhận ra (hoặc có lẽ phải được kể cho) rằng một số đồ trang trí hoặc đồ nội thất đã bị dời đi, thay đổi hoặc thêm vào trong căn phòng; hoặc người bạn của chúng ta đã cắt tóc, đội tóc giả, hoặc đã thực hiện bất kỳ điều nào trong số hai mươi sự thay đổi đáng kể trong diện mạo của anh ta. Vào những thời điểm khác, chúng ta không có nhận thức nào về sự thay đổi, mặc dù điều tương tự đã xảy ra.

'Tuy nhiên, chắc chắn rằng thị giác, được gắn liền với sự thú vị, có thể lưu giữ các bản sao tương đối chính xác của các cảm giác, đặc biệt nếu không quá phức tạp, chẳng hạn như sắc mặt và hình dáng con người: tuy nhiên giọng nói sẽ thuyết phục chúng ta khi sắc mặt không làm được; và anh ta được coi là một họa sĩ tuyệt vời, và không phải là một thiên tài bình thường, người có thể tạo ra một sự giống nhau tương đối từ ký ức. Hơn thế nữa, đó là một bằng chứng nổi bật về sự không chính xác của các ý niệm thị giác, rằng đó là một nỗ lực của nghệ thuật bậc thầy, đạt được bằng nhiều năm luyện tập, để lấy một sự giống nhau nghiêm ngặt của sắc mặt con người, ngay cả khi vật thể có mặt; và trong số những trường hợp mà sự lừa dối cố ý của sự nịnh hót đã bị tránh, chúng ta vẫn tìm thấy trong rất ít trường hợp các họa sĩ tốt nhất tạo ra một sự giống nhau cho đến cuộc sống, mặc dù thực hành và sự thú vị cùng tham gia vào nỗ lực này.

'Tôi hình dung một người bình thường sẽ thấy rất khó khăn, giả sử anh ta có một số kiến thức về vẽ, để cung cấp từ ký ức một phác thảo tương đối của một vật thể quen thuộc như bức rèm của anh ta, thảm của anh ta, hoặc áo khoác tắm của anh ta, nếu hoa văn của bất kỳ cái nào có vẻ đa dạng hoặc không đều; tuy nhiên anh ta sẽ lập tức nói, với độ chính xác, dù thuốc hít hoặc rượu vang của anh ta không có cùng đặc tính như ngày hôm qua, mặc dù cả hai đều là hợp chất.

'Vượt ra ngoài tất cả những điều này, tôi có thể quan sát thấy rằng một người bán vải có thói quen hàng ngày về những so sánh như vậy không thể mang trong tâm trí mình sắc thái đặc biệt của một màu sắc trong suốt một giây thời gian; và không có sự chắc chắn về việc kết hợp tương đối hai màu đơn giản, trừ khi bằng cách đặt các hoa văn tiếp xúc với nhau.'(2)

Tôi sẽ kết thúc chủ đề của Bài luận này bằng việc quan sát rằng (theo như nó xuất hiện đối với tôi) một sự quen biết gần gũi và quen thuộc hơn với con người có một hiệu ứng khác biệt và thuận lợi hơn so với sự quen biết với các địa điểm hoặc đồ vật. Những thứ sau cải thiện (như một quy tắc hầu như phổ biến) bằng cách được dời đến một khoảng cách: những thứ trước, nói chung là ít nhất, thu được bằng cách được đưa lại gần hơn và về nhà hơn với chúng ta. Báo cáo hoặc trí tưởng tượng hiếm khi nâng bất kỳ cá nhân nào lên quá cao trong sự đánh giá của chúng ta đến mức làm chúng ta thất vọng lớn khi chúng ta được giới thiệu với anh ta: định kiến và sự hiểm ác liên tục phóng đại các khuyết điểm vượt quá thực tế. Sự ngơ ngác một mình làm thành những con quái vật hoặc những con ngáo ộp: những người quen thực sự của chúng ta đều là những người rất bình thường. Đội ngũ là, như một vấn đề của tin đồn hoặc dự đoán, chúng ta tạo ra các sự trừu tượng về các thói xấu đặc biệt, và kích động chính mình chống lại một số phẩm chất hoặc hành động đặc biệt của người mà chúng ta không thích: trong khi các cá nhân là những tồn tại cụ thể, không phải là các danh xưng hoặc biệt danh tùy tiện; và có vô số các phẩm chất khác, tốt, xấu, và thờ ơ, bên cạnh đặc điểm đáng nguyền rủa mà chúng ta lấp đầy bức chân dung hoặc bức tranh biếm họa trong những tưởng tượng trước đây của chúng ta. Chúng ta khó có thể ghét bất kỳ ai mà chúng ta biết. Một người quan sát sắc sảo đã phàn nàn rằng, nếu có ai đó mà anh ta có một sự hằn học đặc biệt, và một mong muốn để anh ta thấy điều đó, thì thời điểm anh ta đến ngồi xuống với anh ta, sự thù hằn của anh ta đã bị tước vũ khí bởi một hoàn cảnh không lường trước được. Nếu đó là một Người đánh giá hàng quý, anh ta ở các khía cạnh khác cũng giống như bất kỳ người nào khác. Giả sử, một lần nữa, đối thủ của bạn hóa ra là một người rất xấu xí, hoặc thiếu một con mắt, bạn bị cản trở theo cách đó: anh ta không phải là những gì bạn mong đợi, vật thể của sự thù ghét trừu tượng và sự kinh tởm không thể xoa dịu của bạn. Anh ta có thể là một người rất khó chịu, nhưng anh ta không còn là cùng một người nữa. Nếu bạn bước vào một căn phòng nơi một người đàn ông đang ở, bạn thấy, nói chung, rằng anh ta có một cái mũi trên khuôn mặt của mình. 'Có sự đồng cảm!' Điều này một mình là một sự chuyển hướng cho sự khinh bỉ không đủ điều kiện của bạn. Anh ta ngốc nghếch, và không nói gì, nhưng anh ta dường như có điều gì đó trong mình khi anh ta cười. Bạn đã hình dung về anh ta như một người Whig hoặc Tory chính hiệu—tuy nhiên anh ta lại nói về các chủ đề khác. Bạn biết rằng anh ta là một nhà văn phe phái độc hại; nhưng bạn thấy rằng chính người đàn ông đó là một loại động vật tương đối thuần thục. Anh ta không cắn. Đó là một cái gì đó. Nhanh chóng, bạn không thể làm gì được từ nó. Ngay cả các thói xấu đối lập cũng cân bằng lẫn nhau. Một người đàn ông có thể xấc xược trong công ty, nhưng anh ta cũng đần độn; vì vậy bạn không thể, mặc dù bạn cố gắng, ghét anh ta một cách chân thành, chỉ vì mong muốn trở nên xúc phạm. Anh ta là một kẻ lừa đảo. Bạn học được, trên một sự quen biết gần hơn, những gì bạn không biết trước đây—rằng anh ta cũng là một kẻ ngốc nữa; vì vậy bạn tha thứ cho anh ta. Mặt khác, anh ta có thể là một nhân vật công cộng đồi trụy, và có thể không giấu giếm điều đó; nhưng anh ta bắt tay bạn một cách nồng nhiệt, nói chuyện tử tế với các người phục vụ, và hỗ trợ một người cha và người mẹ già. Chính trị sang một bên, anh ta là một anh chàng rất thành thật. Bạn được kể rằng một người có mụn nhọt trên mặt; nhưng bạn có những bằng chứng nhãn quan rằng anh ta sạm nắng, và nhợt nhạt như một con ma. Điều này không làm tốt hơn nhiều vấn đề; nhưng nó làm mòn lưỡi dao của sự giễu cợt, và quay sự phẫn nộ của bạn chống lại kẻ sáng tạo ra lời nói dối; nhưng anh ta là ——-, biên tập viên của một tạp chí Scotland; vì vậy bạn lại ở chính nơi bạn đã ở. Tôi không rất thích sự phê bình vô danh; tôi muốn biết tác giả có thể là ai: nhưng thời điểm tôi học được điều này, tôi cảm thấy hài lòng. Ngay cả ——- cũng nên bước ra khỏi sự cải trang của mình. Chỉ có chiếc mặt nạ là thứ chúng ta sợ hãi và thù ghét: người đàn ông có thể có điều gì đó con người về anh ta từ những sự đại diện một phần, hoặc từ sự đoán mò, là những ý niệm đơn giản không hợp thành, trả lời cho không gì trong thực tế: những ý niệm mà chúng ta rút ra từ kinh nghiệm là những chế độ hỗn hợp, những chế độ duy nhất đúng, và, nói chung, những chế độ thuận lợi nhất. Thay vì sự biến dạng trần trụi, hoặc sự hoàn hảo trừu tượng—

Những con quái vật không tì vết mà thế giới chưa từng thấy—

'tấm vải của cuộc đời chúng ta là của sợi dệt hỗn hợp, tốt và xấu cùng nhau: các đức tính của chúng ta sẽ tự hào, nếu các khuyết điểm của chúng ta không quất chúng; và các thói xấu của chúng ta sẽ tuyệt vọng, nếu chúng không được khuyến khích bởi các đức tính của chúng ta.' Điều này đã được nói một cách trọn vẹn và tinh tế từ lâu bởi một người biết những điểm mạnh và điểm yếu của bản chất con người; nhưng đó là những gì các môn phái, và các phe phái, và những nhà triết học mà sự tự hào và khoang nhượng của họ là phân loại bằng biệt danh, vẫn chưa biết ý nghĩa của nó!

(1) Xem Người kéo đàn nhị mù của Wilkie.

(2) Bài luận về Nhận thức, trang 303.