Ngôi nhà phụ mà Gavrila dẫn tôi đến có tên là “nhà mới” chỉ vì xưa nay vẫn được gọi như thế, chứ thực ra nó đã được tiền nhân xây cất từ lâu. Đó là một ngôi nhà gỗ xinh xắn nằm cách nhà cũ mấy bước, ở ngay trong vườn. Bao quanh ba mặt nhà là những cây gia lâu năm khá cao, cành lá chạm cả vào mái nhà. Cả bốn phòng ở đều được bày biện đàng hoàng để đón khách thập phương. Vừa bước vào căn phòng được dành riêng, nơi va li của tôi đã được chuyển đến, tôi nhìn thấy trên chiếc bàn nhỏ cạnh giường một tờ giấy viết thư được trình bày rất công phu, đầy những chữ in hoa, những tràng hoa và những dòng chữ viết bay bướm. Những chữ viết hoa và những tràng hoa đều kẻ vẽ nhiều màu. Một công trình thư họa cực xinh. Lướt qua mấy chữ, tôi hiểu ngay rằng đó là một bức thư thỉnh cầu gửi cho tôi, trong đó tôi được mệnh danh là “ân nhân học thức”. Đầu đề bức thư là “Ai oán Vidopliasov”[1]. Tôi hết sức chăm chú, cố tìm hiểu chút nội dung nào đó của bức thư nhưng chỉ uổng công: toàn những câu uốn éo vẽ vời bằng giọng điệu luồn cúi ở những chốn cao sang, chẳng ra đâu vào đâu. Tôi chỉ hiểu láng máng là Vidopliasov đang lâm vào thế bí, cầu xin tôi giúp rập, trong việc này gã đặt rất nhiều hy vọng vào tôi “do trình độ của tôi”, kết luận là cầu xin tôi tác động vào chú tôi giúp hắn “bằng khí phách của tôi”, như nguyên văn câu cuối. Tôi đang xem thư thì cửa phòng bật mở và Mizintsikov bước vào.

- Hy vọng là quý anh sẽ cho phép tôi được làm quen, - anh ta nói với vẻ dạn dĩ nhưng rất lịch sự và chìa tay ra bắt tay tôi. - Đúng là chưa kịp nói gì với quý anh, nhưng thoạt nhìn thấy quý anh tôi đã thấy muốn biết rõ về quý anh một chút.

Tôi trả lời ngay là tôi cũng rất vui, vân vân, mặc dù tâm trạng thật quá chán ngán. Chúng tôi cùng ngồi xuống.

- Quý anh có cái gì đấy? - anh ta đưa mắt nhìn tờ giấy trên tay tôi và hỏi. - Không phải lời ai oán của Vidopliasov đấy chứ? Quả không sai! Tôi biết trước là Vidopliasov thế nào cũng tấn công cả quý anh nữa. Hắn cũng đã dâng cho tôi một bản, cũng ai oán thế này đây; còn anh thì hắn đã phục sẵn từ lâu, sắp sẵn hết rồi. Xin chớ ngạc nhiên: ở đây còn ối chuyện nực cười.

- Chỉ cười thôi sao?

- Sao nữa, không cười thì khóc à? Nếu quý anh muốn, tôi xin kể tiểu sử Vidopliasov cho quý anh nghe, có mà cười vỡ bụng.

- Xin thú thật lúc này tôi không còn bụng dạ nào mà nghe chuyện Vidopliasov nữa, - tôi bực bội đáp.

Tôi nhận ra rằng cả việc làm quen lẫn câu chuyện xã giao dễ chịu của cậu công tử Mizintsikov đều được cậu sắp sẵn từ trước cho một mục đích nào đó và đơn giản là cậu đang cần đến tôi. Mới đây cậu chỉ ngồi thừ ra đấy, mặt khó đăm đăm; bây giờ thì tươi cười hớn hở, còn định kể chuyện con cà con kê nữa chứ. Xem qua cũng đủ biết đây là người rất biết làm chủ bản thân, biết người biết ta lắm đấy.

- Foma là một tên khốn kiếp! - tôi giận dữ phang mạnh nắm đấm xuống bàn. - Tôi tin chắc rằng y là nguồn gốc của bất cứ tai họa nào ở đây và y đã nhúng tay vào tất cả mọi chuyện! Đồ súc sinh đáng nguyền rủa!

- Hình như quý anh đã quá bất bình với ông ấy rồi, - Mizintsikov nhận xét.

- Lộn ruột lên rồi! - tôi nổi giận quát lên. - Tất nhiên là vừa qua tôi đã đi đến chỗ lú lấp ruột gan khiến cho bất cứ ai cũng có quyền chê trách. Tôi quá hiểu là tôi đã đi đến chỗ quá đà đến nỗi đã ê mặt ra rồi, tôi cũng tự biết là hết cách biện bạch rồi. Tôi cũng hiểu đó là việc không nên làm trong giới thượng lưu; nhưng, quý anh thử nghĩ xem, liệu còn có cách nào giúp ta tỉnh táo hay không? Đây là một cái nhà thương điên, nói thẳng ra là như vậy! và... và... tôi chỉ còn có cách đi khỏi đây thôi!

- Quý anh có hút thuốc không? - Mizintsikov điềm nhiên hỏi.

- Có.

- Vậy quý anh cho phép nhé. Ở bên kia không được hút nên tôi cũng đã thấy thèm. - Anh ta châm thuốc hút và nói tiếp, - tôi đồng ý là cảnh tượng ở đây giống như một cái nhà thương điên nhưng điều quan trọng là quý anh hãy tin rằng tôi không thấy mình được phép chê trách quý anh vì nếu ở vào địa vị quý anh thì tôi còn phát khùng phát điên gấp mấy quý anh.

- Thế tại sao quý anh vẫn chẳng phát điên gì cả? Tôi những tưởng quý anh là người lạnh tanh máu cá và xin thú thật là tôi còn lấy làm lạ là vì sao quý anh lại không lên tiếng bênh vực ông chú tội nghiệp của tôi, con người tốt bụng, luôn sẵn sàng giúp đỡ mọi người, là ân nhân của mỗi chúng ta!

- Quý anh nói đúng: ông ấy là ân nhân của nhiều người: nhưng bênh vực ông ấy thì tôi cho là vô bổ: một là có làm thế ông ấy cũng chẳng được gì, không khéo còn bẽ mặt hơn, hai là ngay hôm sau tôi sẽ được mời ra khỏi đây ngay. Mà tôi xin nói riêng với quý anh: hoàn cảnh của tôi lúc này buộc tôi phải nâng niu lòng hiếu khách ở đây.

- Nhưng tôi có ý bắt quý anh phải nói thật về hoàn cảnh đâu nào... Tuy nhiên tôi cũng đang muốn hỏi quý anh vài việc vì quý anh đã ở đây đến tháng nay rồi...

- Xin vâng, quý anh cứ hỏi: tôi sẵn sàng phục vụ quý anh, - Mizintsikov vừa dịch ghế lại gần tôi vừa vội vã đáp.

- Đấy, giả dụ như... xin quý anh cắt nghĩa cho cái vụ Foma Fomits vừa khước từ mười lăm ngàn rup bạc đã được đặt vào tay mình, - chính mắt tôi trông thấy đấy.

- Thật thế sao? Có thể nào như vậy được? Xin quý anh kể cho nghe! - Mizintsikov kêu lên.

Tôi kể lại đầu đuôi nhưng ém lại cái mục “bẩm đại nhân”. Mizintsikov lắng nghe với vẻ tò mò ghê gớm, thậm chí mặt anh ta còn biến sắc khi nghe đến đoạn mười lăm ngàn rup.

- Tài thật! - nghe xong câu chuyện, anh ta nói. - Tôi không ngờ Foma lại có thể như thế đấy.

- Vậy mà y đã từ chối thẳng! Giải thích thế nào đây? Chỉ là cái chuyện tâm hồn cao thượng thôi sao?

- Từ chối mười lăm để được ba chục đấy thôi. Tuy nhiên, quý anh biết thế nào không? - anh ta ngẫm nghĩ rồi nói thêm, - tôi không chắc Foma là một kẻ lí tài. Y là người không có đầu óc thực tế đâu; cũng thuộc dạng thi sĩ đấy. Mười lăm ngàn... hừm! Quý anh thấy chứ: một khi đã cầm lấy tiền rồi thì còn cau mày nhăn mặt cái nỗi gì, làm bộ làm tịch cái nỗi gì. Tôi dám phát biểu với quý anh rằng cái ngữ ấy đúng là đồ giẻ rách chỉ quen âu sầu sướt mướt nhưng lại vô cùng tự đắc tự tôn!

Mizintsikov thậm chí còn nổi giận. Rõ ràng anh ta đang ấm ức, có vẻ còn ghen ghét thế nào ấy. - Tôi chăm chú nhìn anh ta với vẻ tò mò.

- Hừm! Hẳn còn có những thay đổi lớn, - anh ta ngẫm nghĩ một lúc rồi nói thêm. - Bây giờ Egor Iliits đã sẵn sàng van lạy Foma. Rồi cũng đến xiêu lòng mà lấy vợ thôi, - anh ta lầu bầu trong miệng, răng nghiến chặt.

- Quý anh cho rằng cái cuộc hôn nhân bỉ ổi, trái khoáy với cái ả điên rồ ấy nhất định sẽ thành hiện thực hay sao?

Mizintsikov đưa mắt nhìn tôi với vẻ tò mò.

- Quân đểu giả! - tôi nóng nảy hét lên.

- Tuy nhiên, ý tưởng của họ vẫn khá xác đáng: họ khẳng định rằng ông ấy phải làm những việc có ích cho gia đình.

- Ông ấy đã làm chán chuyện ra rồi! - tôi bực dọc nói to. - Còn quý anh nữa, quý anh cũng có thể nói rằng việc lấy cái ả khỉ gió ấy về làm vợ là một ý tưởng xác đáng đấy!

- Dĩ nhiên tôi cũng nhất trí với quý anh ở chỗ chị ta là người đần độn... Hừm! Quý anh yêu chú mình như vậy là rất quý; tôi thông cảm chứ... dù rằng có thể dùng tiền của chị ta vào việc chỉnh trang lại dinh cơ! Có điều họ vẫn còn những lý lẽ khác: họ sợ Egor Iliits lại đi lấy cái cô gia sư kia... quý anh còn nhớ chứ, cái cô nàng hay phết đấy?

- Nhưng chẳng lẽ... còn thế nữa hay sao? - tôi hồi hộp hỏi. - Tôi tưởng đó chỉ là chuyện bịa. Quý anh làm ơn nói rõ đi, lạy Chúa, tôi nóng lòng muốn biết...

- Ối giời, có mà say như điếu đổ! Có điều bố ấy vẫn đang giấu kín.

- Giấu kín cơ đấy! Quý anh cho rằng chú tôi đang giấu kín ư? Thế còn cô ta? Cô ta có yêu ông ấy không?

- Rất có khả năng là cô ấy cũng yêu. Thực ra lấy ông ấy thì cô ta chỉ có lợi thôi; cô ấy quá nghèo.

- Nhưng căn cứ vào đâu mà quý anh có thể đoán là họ yêu nhau?

- Xem thì biết chứ; mà đâu như hai người vẫn lén lút gặp nhau thì phải. Thậm chí mọi người còn bảo là hai người đang có quan hệ bất chính nữa cơ. Quý anh đừng nói gì cho ai biết đấy. Tôi nói riêng với quý anh thôi.

- Có thể tin là có chuyện đó sao? - tôi hét lên, - và cả quý anh nữa, quý anh cũng tin là có chuyện đó sao?

- Thực ra tôi cũng không tin hẳn, có ở đấy đâu mà biết. Nhưng cũng rất có thể là như thế.

- Có thể thế nào được! Quý anh hãy nhớ tới tâm hồn cao thượng cũng như lòng chính trực của chú tôi!

- Tôi đồng ý; nhưng người ta cũng có lúc mê say, mà đã mê say thì trước sau cũng tiến tới hôn nhân hợp pháp. Âu cũng là chuyện thường tình. Nhưng tôi xin nhắc lại là tôi vẫn không tin hẳn vào những lời đàm tiếu, nhất là ở đây cô ấy đã bị bôi bác quá nhiều; người ta còn đồn là cô ta còn dan díu với Vidopliasov nữa đấy.

- Đấy, thấy chưa? với cả Vidopliasov! - tôi lại hét. - Hừ, có thể thế chăng? Nghe thế mà không thấy bẩn tai à? Chẳng lẽ quý anh lại vẫn tin là thật.

- Tôi đã nói với quý anh rằng tôi vẫn còn bán tín bán nghi, - Mizintsikov bình thản đáp, - tuy nhiên, đó vẫn là điều có thể xảy ra. Mọi chuyện trên đời đều có thể xảy ra. Có điều tôi cũng không nói chắc, có ở đấy đâu mà biết, vả chăng tôi vẫn cho rằng chuyện này không phải việc của tôi. Nhưng vì thấy rõ là quý anh đang coi mình là người có liên quan đến toàn bộ sự việc rắc rối này nên tôi thấy mình có trách nhiệm nói thêm rằng ít có khả năng có cái chuyện dan díu với Vidopliasov đó. Tất cả chỉ là mánh khóe của Anna Nilovna, cái ả Perepelisina ấy, ả ấy đã phao lên như thế ở đây, vì ghen tức, vì hơn ai hết, chính ả mới là người mơ mộng được lấy Egor Iliits làm chồng - lạy Chúa! Chả gì ả cũng là con gái một ông trung tá. Giờ đây ả đã thành kẻ thất tình, hóa điên hóa dại. Đấy, hình như tôi đã kể với quý anh đủ chuyện linh tinh rồi đấy. Thú thật tôi là thằng chúa ghét những chuyện ngồi lê đôi mách, chỉ tổ phí phạm thời gian quý báu. Quý anh ạ, hôm nay tôi đến gặp quý anh với một thỉnh cầu không lấy gì làm to tát.

- Thỉnh cầu ư? Quý anh cứ vui lòng cho biết tôi có thể giúp ích gì cho quý anh đây...

- Tôi hiểu và thậm chí còn hy vọng tranh thủ được ít nhiều sự giúp rập của quý anh, vì tôi thấy quý anh rất yêu quý chú mình và can dự nhiều vào số phận của ông về mặt hôn nhân. Nhưng trước khi đưa ra lời thỉnh cầu đó, tôi muốn được đưa ra một thỉnh cầu khác, thỉnh cầu sơ bộ.

- Như thế nào cơ?

- Nó là thế này: dù rồi đây quý anh có đồng ý thực hiện lời thỉnh cầu chính yếu của tôi hay không thì trước khi trình bày, tôi cũng khẩn khoản xin quý anh hãy hứa với tôi bằng một lời hứa danh dự và cao quý của một nhà quý tộc và một người đứng đắn rằng tất cả những gì quý anh nghe được từ tôi sẽ mãi mãi là những điều sâu kín nhất chỉ hai đứa mình biết với nhau thôi và quý anh sẽ không bao giờ tiết lộ cho bất cứ ai, trong bất cứ trường hợp nào và sẽ không bao giờ sử dụng vào mục đích của bản thân cái ý tưởng mà giờ đây tôi đang cần thổ lộ với quý anh.

Lời mở đầu mới trịnh trọng làm sao. Tôi đồng ý.

- Thế rồi sao nữa? - tôi hỏi.

- Vấn đề thực ra rất đơn giản, - Mizintsikov bắt đầu. - Quý anh ạ, tôi muốn đưa Tatiana Ivanovna đi khỏi đây và lấy chị ta làm vợ; tóm lại, nó cũng na ná như ở Gretna Green[2] ấy, quý anh hiểu chứ?

Tôi nhìn thẳng vào mắt cậu công tử Mizintsikov và không thốt nên lời, mãi mới nói được.

- Thú thật với quý anh là tôi chẳng hiểu ra làm sao cả, - vả lại, tôi cứ tưởng mình đang nói chuyện với một người tỉnh táo sáng suốt, hóa ra...

- Thật bất ngờ với quý anh, - Mizintsikov ngắt lời tôi, - có nghĩa là tôi lẫn ý định của tôi đều là ngớ ngẩn, đúng không?

- Chả phải thế đâu... nhưng...

- Ồ, quý anh đừng ngại, cứ huỵch toẹt ra thôi! Quý anh càng nói thẳng tôi càng mừng vì càng mau đến đích. Tôi cũng đồng ý là thoạt nhìn thì mọi chuyện đều có vẻ kỳ cục đấy. Nhưng tôi quả quyết với quý anh rằng ý định của tôi không những không ngớ ngẩn chút nào mà còn chí lý hẳn hoi; và nếu quý anh cho phép, tôi xin nói rõ tình đầu...

- Thì cứ nói luôn đi! - tôi háo hức lắng nghe.

- Có điều hầu như chẳng có gì mà kể. Quý anh thấy đấy: tôi hiện đang trong cảnh nợ nần, tiền không có một xu. Đã thế lại còn đứa em gái năm nay mười chín tuổi, bố mẹ mất cả, nó phải đi làm mướn, ăn nhờ ở đậu, chẳng có tý gì trong tay. Để cho em khổ sở như thế thì chính tôi cũng có lỗi một phần. Chúng tôi đã được thừa kế bốn chục nông nô. Trời xui đất khiến thế nào mà đúng vào thời điểm đó tôi lại được thăng cấp hạ sĩ quan kỵ binh. Thế rồi lúc đầu thì cầm cố lấy tiền tiêu, về sau thì ăn chơi xả láng. Tôi đã sống một cách ngu muội, ra dáng ra dàng, học đòi Bursov[3], bê tha cờ bạc rượu chè, nhớ lại mà xấu hổ. Bây giờ tôi đã nghĩ lại và đang muốn thay đổi hoàn toàn cách sống. Nhưng muốn thế tôi nhất thiết phải có một trăm ngàn as[4]. Nhưng vì tôi không thể tiến thân bằng con đường binh nghiệp, lại gần như không học vấn, không nghề nghiệp, nên chỉ còn lại hai cách: hoặc đi ăn cắp, hoặc lấy vợ giàu. Tôi đã lóc cóc cuốc bộ đến đây đấy chứ, đi chân đất đấy, ủng rách hết còn đâu. Hôm tôi lên đường ở Moskva, em gái tôi đã vét túi dúi cho tôi được ba đồng rup bạc. Ở đây tôi đã nhìn thấy chị Tatiana Ivanovna này và trong đầu lập tức nảy sinh ý tưởng. Tôi nhanh chóng quyết định hy sinh béng cái thân mình mà lấy vợ cho xong. Quý anh hẳn sẽ đồng ý với tôi rằng đó chính là sự lựa chọn khôn ngoan. Hơn nữa tôi làm việc này phần lớn là vì em gái... và tất nhiên cũng vì mình...

- Nhưng quý anh muốn chính thức ngỏ lời cầu hôn với Tatiana Ivanovna đấy chứ?

- Lạy Chúa phù hộ! Thế thì có mà bị tống ra đường sớm, mà chị ấy cũng chẳng dám đi đâu nữa; nhưng nếu rủ chị ấy bỏ trốn bằng cách chở chị ấy đi thì chị ấy nghe ngay. Vấn đề chỉ là ở chỗ tạo ra được một cuộc tình thơ mộng, sống chết chẳng chia lìa. Mà mọi chuyện phải kết thúc thật nhanh bằng thủ tục hôn nhân hợp pháp giữa hai người. Miễn là kéo được chị ấy ra khỏi đây thôi!

- Do đâu mà quý anh dám tin rằng chị ấy nhất định sẽ bỏ trốn theo quý anh?

- Ồ, quý anh khỏi phải lo! Tôi tin chắc đấy. Cái chính là Tatiana Ivanovna đang sẵn sàng dan díu với bất cứ ai nẩy ra ý định đáp lại tiếng lòng da diết của chị ấy thôi. Vì thế tôi mới phải xin quý anh đưa ra với tôi một lời hứa danh dự là không sử dụng ý tưởng của tôi. Tất nhiên quý anh cũng sẽ hiểu cho là đang trong hoàn cảnh của tôi mà không biết tận dụng cơ hội trời cho thì đúng là phải tội chứ không bỡn.

- Vậy thì chị ta đúng là một người điên... ấy chết! tôi xin lỗi, - tôi sực nhớ ra, bỗng nói thêm. - Vì bây giờ quý anh nhận thấy chị ta...

- Quý anh đừng ngại, tôi đã đề nghị quý anh cứ tự nhiên mà. Quý anh muốn hỏi là chị ấy có điên hẳn hay không chứ gì? Biết trả lời quý anh thế nào đây? Cũng chưa phải là điên vì vẫn chưa nhập viện tâm thần; vả chăng tôi cũng không thấy có gì là rồ dại trong cái bệnh mơ màng tình ái ấy cả. Có thế chăng nữa, chị ấy vẫn cứ là một thục nữ đoan trang. Quý anh thấy đấy: mãi đến năm ngoái chị ta vẫn còn chìm đắm trong cảnh khốn cùng, từ tấm bé đã phải sống dưới ách nô lệ đấy thôi. Trái tim chị ta vốn nhạy cảm khác thường; chị ta cũng chưa từng được ai dạm hỏi - vậy là, quý anh hiểu chứ: những ước mơ, nguyện vọng, hy vọng, bầu nhiệt huyết luôn luôn bị kìm nén, những đau khổ ê chề dưới gót giày các nữ chủ nhân - tất cả những cái đó có thể làm cho một tính cách nhạy cảm đi đến chỗ rối loạn. Thế rồi chị ta bỗng trở nên giàu có: hẳn quý anh sẽ dễ dàng đồng ý với tôi là như thế thì đến thánh cũng phải thay đổi. Bây giờ mọi người mới để ý đến chị ta, tán tỉnh chị ta, và mọi hy vọng của chị ta lại hồi sinh. Mới đây chị ta có kể về một anh chàng bảnh trai diện gi-lê trắng: đó là sự kiện có thật, đúng như lời chị ta nói đấy. Từ sự kiện này quý anh có thể suy ra mọi thứ. Với những tiếng thở dài, những bức thư ngắn, những vần thơ, quý anh có thể quyến rũ chị ấy ngay tức khắc; còn nếu tất cả những cái đó còn xa xôi úp mở về một chốn riêng tư đầm ấm, về những dạ khúc Tây Ban Nha hay bất cứ thứ vớ vẩn nào như thế nữa thì quý anh có muốn làm gì chị ta cũng được. Tôi đã thử tìm cách gặp riêng và gặp được ngay. Nhưng tôi vẫn đang chờ đến thời điểm thuận lợi. Nhưng chỉ bốn hôm nữa là tôi phải chở chị ta đi khỏi đây rồi, nhất định là như thế. Trước hôm xuất phát, tôi sẽ tấu lên khúc huê tình rền rĩ nỉ non, thở vắn than dài; tôi chơi ghi ta và hát cũng nghe được đấy. Đêm ấy sẽ ngồi với nhau trong nhà thủy tạ, sáng ra xe ngựa đã sẵn sàng: tôi đón chị ta lên xe đi luôn. Quý anh hiểu chứ: chẳng có gì đáng gọi là liều lĩnh cả: chị ta là người lớn, đâu phải là gái vị thành niên, xưa nay vốn là người hẳn hoi tử tế. Còn nếu như bây giờ đi với tôi thì ắt là có việc phải đi cùng... Tôi sẽ đưa chị ta đến một ngôi nhà khang trang nhưng khá đơn sơ cách đây chừng bốn mươi dặm, giữ rịt chị ta ở đó cho đến ngày cưới, không cho ai gặp; còn tôi sẽ tranh thủ hoàn tất lễ kết hôn trong vòng ba ngày - việc này hẳn tôi làm được. Cái thủ tục đầu tiên - tiền đâu thì rõ ràng không tránh khỏi, nhưng tôi đã tính hết rồi: chi phí cho toàn bộ dự án chỉ vào khoảng năm trăm rup bạc đổ lại, khoản này tôi đang nhắm vào Egor Iliits: thế nào mà ông ấy chả cho, không vặn vẹo gì đâu. Bây giờ thì quý anh hiểu hết rồi chứ?

- Hiểu rồi, - tôi nói sau khi hiểu rõ ngọn ngành. - Nhưng tôi có thể đỡ đần quý anh trong việc gì đây?

- Ô, nhiều việc lắm! Không thì đã chẳng dám phiền. Tôi đã từng nói với quý anh là tôi vẫn đau đáu về một gia đình mẫu mực, tuy nghèo. Quý anh có thể chủ động giúp tôi việc này việc khác, chí ít cũng đứng ra làm chứng cho chúng tôi. Thú thật là không có quý anh thì tôi bí quá.

- Một câu hỏi nữa: tại sao quý anh lại chọn tôi mà ủy thác công việc trong khi vẫn chưa biết rõ về tôi vì tôi mới đến đây được có mấy tiếng?

- Câu hỏi của quý anh, - Mizintsikov trả lời với một nụ cười rất đáng yêu, - nói thực lòng là câu hỏi của quý anh đã khiến tôi hởi lòng hởi dạ: nó giúp tôi có dịp nói lên lòng quý trọng khác thường đối với quý anh.

- Ồ, rất hân hạnh!

- Không, tôi cũng đã có dịp xem xét, tìm hiểu quý anh đôi chút. Quý anh là một chàng trai vừa tràn trề nhiệt huyết... vừa... vừa rất trẻ trung; nhưng đây mới là điều tôi tin tưởng chắc chắn: một khi đã hứa với tôi sẽ giữ kín chuyện này thì thế nào quý anh cũng giữ đúng lời hứa. Quý anh không phải là Obnoskin - đó là điều thứ nhất. Thứ hai, quý anh là người trung thực và sẽ không sử dụng ý tưởng của tôi vào mục đích của mình, trừ trường hợp anh em mình cùng ăn cánh với nhau. Trong trường hợp đó, có thể tôi sẽ nhường ý tưởng cho quý anh, nhường Tatiana Ivanovna cho quý anh, sẵn sàng nén ghen tuông lại để hỗ trợ quý anh bắt cóc chị ta, nhưng phải với điều kiện đúng một tháng sau ngày cưới, sẽ được nhận từ tay quý anh năm mươi ngàn as theo giấy vay tiền, lãi suất bằng không.

- Sao? - tôi hét lên, - quý anh cũng gạ cả tôi đi cuỗm chị ấy ư?

- Phải, tôi có thể nhượng lại cho quý anh nếu quý anh muốn, sau khi cân nhắc kỹ càng. Cố nhiên là tôi chịu mất người, nhưng... ý tưởng vốn là của tôi nên tôi phải lấy tiền ý tưởng. Ba là, đây là điều sau rốt, tôi mời quý anh vì còn có ai nữa đâu mà kén chọn bây giờ. Mà lần nữa thì không được, cứ để ý đến tình hình ở đây thì biết. Vả cũng sắp đến tuần trai Đức Mẹ rồi, nhà thờ sẽ không làm phép cưới nữa[5]. Bây giờ hẳn quý anh đã hiểu hết cho rồi chứ?

- Hiểu hết rồi, một lần nữa tôi cam kết giữ kín mọi chuyện cho quý anh; nhưng ăn cánh với quý anh trong vụ việc này thì tôi xin kiếu, đó cũng là điều tôi thấy mình có bổn phận phải thưa lại với quý anh ngay.

- Vì sao?

- Còn sao giăng gì nữa? - tôi quát lên, xả bớt những cảm xúc dồn nén mãi trong lòng. - Chẳng lẽ quý anh không hiểu được rằng một hành vi như vậy là hèn hạ hay sao? Cứ cho rằng nhận định của quý anh là đúng về tình trạng thiểu năng trí tuệ và bệnh điên tình khốn khổ của người phụ nữ ấy thì riêng chuyện ấy thôi cũng đủ để quý anh hành xử như một người nhân hậu chứ! Chính quý anh cũng nói rằng chị ấy là người đáng được tôn trọng cho dù chị ấy thật nực cười. Vậy mà bỗng nhiên quý anh lại đang tâm lợi dụng sự bất hạnh của chị ấy để kiếm một trăm ngàn! Đương nhiên quý anh không thể trở thành người chồng đúng nghĩa của chị ấy được: sớm muộn quý anh cũng sẽ ruồng bỏ chị ấy thôi... Xin lỗi quý anh chứ hành động đó hèn hạ đến mức khiến tôi không hiểu được cơn cố làm sao mà quý anh lại có thể mời tôi hợp tác!

- Trời đất quỷ thần ơi, lãng mạn biết bao! - Mizintsikov kêu lên, đưa mắt nhìn tôi với vẻ ngạc nhiên thực sự. - Mà cũng chả phải là lãng mạn, đơn giản là quý anh không hiểu rõ sự tình. Quý anh bảo làm thế là hèn hạ, nhưng ở đây người được lợi nhiều nhất không phải là tôi, mà là chị ấy cơ... Cứ ngẫm mà xem!

- Tất nhiên, nếu xét theo quan điểm của quý anh thì việc lấy Tatiana Ivanovna làm vợ là một hành vi nghĩa hiệp vô song của quý anh rồi, - tôi đáp với nụ cười giễu cợt trên môi.

- Chả thế thì sao? Đúng thế, đúng là một hành động vô cùng cao cả! - Mizintsikov hét toáng lên, đến lượt mình nổi cơn lôi đình thịnh nộ. - Cứ ngẫm mà xem: một là, tôi hy sinh bản thân mình, tự nguyện đứng ra làm chồng chị ấy, - điều ấy phỏng không có chút giá trị gì chẳng? Hai là, cho dù chị ấy có đến một trăm ngàn rup bạc, tôi cũng chỉ xin đúng một trăm ngàn as và đã tự hứa với mình là suốt đời không tơ hào thêm lấy một xu, dù có thừa sức nã tiền, - điều này cũng phải được nhìn nhận chứ! Cuối cùng, quý anh hãy nghĩ kỹ xem: liệu chị ấy có thể sống yên ổn suốt đời không chứ? Muốn cho chị ấy sống yên thân thì hẳn phải lột hết tiền mà tống vào nhà thương điên để khỏi luôn luôn phải canh chừng bọn vô công rồi nghề, bọn lừa đảo, bọn đầu cơ với đầy đủ râu ria, ghi ta và dạ khúc, kiểu như Obnoskin ấy, không để một thằng như thế nó quyến rũ chị ta, lấy chị ta làm vợ, vét sạch tiền nong rồi bỏ chị ấy bơ vơ ở một nơi nào đó bên đường quốc lộ. Chẳng nói đâu xa, ngay đến cái nhà tử tế, quang minh chính đại này, người ta giữ chị ta lại cũng chỉ vì cái túi tiền của chị ta đấy chứ. Phải giải thoát chị ta khỏi những ẩn họa khôn lường, phải cứu chị ta. Đó, quý anh hiểu chứ, chị ấy chỉ cần lấy tôi là mọi ẩn họa triệt tiêu liền. Tôi cam kết bảo đảm an toàn tuyệt đối cho chị ta. Trước hết tôi lập tức thu xếp cho chị ta lên Moskva, chung sống với một gia đình nền nếp nhưng nghèo - không phải cái gia đình tôi vẫn nói đến đâu, một gia đình khác; em gái tôi sẽ luôn luôn có mặt bên chị ấy; chị ấy sẽ được trông nom chu đáo. Tiền của chị ấy vẫn còn hai trăm năm mươi ngàn rup và đâu như ba trăm as nữa: ngần ấy cũng phong lưu chán! Thú tiêu khiển thì chị ấy sẽ được cung ứng đủ các môn giải trí, vũ hội, vũ hội hóa trang, hòa nhạc. Thậm chí chị ấy vẫn có thể mơ mộng chuyện ái tình nước mây trăng gió, có điều về khoản ấy thì tôi phải bảo đảm cho mình: mơ mộng thì tha hồ, nhưng trên thực tế thì đừng nói chuyện lơ mơ! Bây giờ thì ai cũng có thể nói động đến chị ấy được chứ đến lúc ấy rồi thì xin miễn đi cho: chị ấy là vợ tôi, là bà Mizintsikov, đừng có mà dây vào với tôi! Riêng chuyện ấy đã đủ sướng chưa nào? Cố nhiên tôi sẽ không chung sống với chị ta. Chị ta cứ ở Moskva, còn tôi loanh quanh đâu đó trên Peterburg cũng được. Tôi nói điều này ra vì tôi đang đánh bài ngửa với quý anh đây. Nhưng cơn cớ làm sao mà vợ chồng lại phải một chốn đôi nơi như vậy? Quý anh cứ xem kỹ tính nết của chị ta thì biết: liệu chị ấy có khả năng làm vợ và chung sống với chồng không? Làm sao mà có thể thường xuyên ở cạnh chị ấy được? Con người nông nổi bộp chộp nhất trần đời đấy ạ! Cái gì cũng thay đổi luôn xoành xoạch; hôm qua vừa lấy chồng xong, vừa nhận giấy giá thú xong, hôm nay đã có thể quên ngay được. Sớm muộn tôi cũng sẽ làm khổ chị ta nếu cứ chung sống với chị ta và đòi hỏi chị ta phải thực hiện nghiêm túc bổn phận này kia kia nọ. Cố nhiên mỗi năm tôi cũng sẽ về với chị ta một đôi lần, và không phải vì tiền - tôi đoan chắc với quý anh như vậy. Tôi đã nói là tôi sẽ không lấy của chị ta hơn một trăm ngàn as và sẽ không bao giờ lấy! Tôi luôn luôn rõ ràng sòng phẳng với chị ta trong chuyện tiền nong. Về nhà hai, ba ngày, tôi phải đem lại niềm vui, chứ không phải nỗi buồn: tôi sẽ cùng chị ấy cười vang nhà, sẽ kể chuyện tiếu lâm cho chị ấy nghe, đưa chị ấy đến vũ hội, thủ thỉ tự tình, tặng quà lưu niệm, hát tình ca, mua chó cảnh rồi bịn rịn chia tay và trao đổi thư từ chan chứa yêu thương. Và chị ta sẽ vui sướng biết chừng nào với anh chồng lãng mạn, đắm say và vui tươi đến thế! Theo tôi phải như vậy mới là hợp lý, mọi đức ông chồng hãy cố noi theo. Các ông chỉ cao giá với các bà khi cách biệt thôi và, với chủ trương riêng, tôi sẽ chiếm trọn trái tim Tatiana Ivanovna bằng tình cảm ngọt ngào đằm thắm trong suốt cuộc đời chị ấy! Liệu chị ấy còn mong muốn gì hơn? Như thế là thiên đường rồi, chứ không còn là cuộc sống trần gian nữa.

Tôi lẳng lặng lắng nghe mà không hết ngạc nhiên. Tôi hiểu rằng khó lòng mà bác bỏ được lý lẽ của cậu ấm Mizintsikov. Cậu chàng đã quá tin vào lẽ phải, thậm chí vào tầm cỡ của dự án đưa ra nên đã giải trình với tất cả cái say sưa của một nhà phát minh. Song le vẫn còn lại một điểm cực kỳ nhạy cảm, cực kỳ hóc búa.

- Quý anh có còn nhớ cho là chị ấy đã gần như là vợ chưa cưới của chú tôi không nhỉ? - tôi hỏi, - quý anh mà bắt cóc chị ấy thì khác nào đi gây sự với chú tôi; quý anh còn định chở chị ấy đi vào cái đêm ngay trước ngày cưới của chú tôi, lại còn muốn vay tiền của chú tôi để hại chú tôi nữa chứ[6]!

- Tôi biết ngay mà! - Mizintsikov nóng nảy quát lên. - Quý anh đừng lo, tôi đã nhìn thấy trước phản ứng của quý anh. Nhưng, điều trước tiên và cũng là điều chủ yếu: ông ấy đã ngỏ lời cầu hôn với chị ấy đâu! Vậy thì tôi cũng có thể không biết về những dự kiến đó; hơn nữa, xin quý anh lưu ý, tôi đã trù tính việc này từ những ba tuần trước, lại càng không thể biết tý gì về những dự kiến kia, do đó xét về mặt đạo đức, tôi chẳng có gì sai đối với ông ấy cả, thậm chí nếu làm cho ra nhẽ thì chả phải tôi chiếm đoạt, mà là ông ấy chiếm đoạt vợ chưa cưới của người khác vì tôi đã gặp riêng chị ta vào cái đêm ở nhà thủy tạ rồi - điều này cũng xin được quý anh lưu ý. Cuối cùng, xin được hỏi quý anh: có phải chính quý anh vừa nổi giận về nỗi mọi người đang ép chú mình phải lấy Tatiana Ivanovna làm vợ hay không, mà giờ đây lại bỗng quay ra bảo vệ cuộc hôn nhân ấy, nói lung tung những gì về lòng căm tức, về danh dự nữa thế không biết! Còn tôi đây, trái lại, tôi đang ra tay cứu ông chú của quý anh đấy chứ - quý anh phải hiểu được điều đó chứ! Ông chú của quý anh đang lấy làm ghê tởm đối với việc ép uổng hôn nhân như thế và đã đem lòng yêu một người con gái khác đấy thôi! Liệu Tatiana Ivanovna có thể trở thành người vợ đúng nghĩa của ông ấy không? Ở bên ông ấy chị ta chắc chắn sẽ thành người bất hạnh vì đâu còn được ném hoa hồng thoải mái vào những chàng trai. Còn nếu rồi đây, vào một đêm nào đó, tôi có chở chị ta rời khỏi nơi này thì chắc chắn không một tướng quân phu nhân nào, một Foma Fomits nào có thể làm gì nổi. Vả cũng không ai đi bắt một vị hôn thê đã bỏ cuộc phải quay lại nhà thờ để chịu phép cưới đâu, việc này quá lố. Không thể nói những việc tôi làm đều là chuyện làm ơn làm phúc đối với Egor Iliits cả hay sao?

Xin thú thật rằng câu cuối cùng đã tác động mạnh đến tôi.

- Thế nếu ngày mai ông ấy tiến hành thủ tục cầu hôn thì sao? - tôi nói, - lúc bấy giờ thì việc của quý anh e cũng hơn muộn: chị ta đã là vợ chưa cưới của ông ấy rồi.

- Tất nhiên là muộn! Nhưng thế thì phải tìm cách ngăn chặn ngay thôi. Quý anh hỗ trợ tôi trong việc này chứ? Một mình tôi thì khó, hai anh em cùng chung sức thì chắc chắn việc sẽ thành, Egor Iliits sẽ hủy bỏ việc cầu hôn. Phải dốc sức mà cản phá, quá lắm thì tẩn cho Foma Fomits một trận no đòn khiến mọi người không còn bụng dạ nào nghĩ đến chuyện cưới xin gì nữa. Dĩ nhiên đó là điều vạn bất đắc dĩ, nói giả dụ thế thôi. Trong việc này tôi cũng đặt hy vọng vào quý anh nữa đấy.

- Còn một câu hỏi nữa, cuối cùng: ngoài tôi ra, quý anh chưa để lộ chuyện với ai đấy chứ?

Mizintsikov đưa tay gãi gáy và nhăn nhó một cách khổ sở.

- Xin thú thực với quý anh, - anh ta đáp, - câu hỏi này của quý anh đối với tôi còn đắng hơn cả bồ hòn. Số là tôi đã tiết lộ... tóm lại... đã làm điều dại dột chưa từng thấy! Mà theo quý anh thì tôi đã tiết lộ với ai nào? Với Obnoskin đấy! Có khổ không cơ chứ, tôi không còn tin được cái thằng tôi nữa. Thật không hiểu ra làm sao nữa! Tay ấy cứ quanh quẩn ở đây suốt; tôi thì vẫn chưa biết rõ về tay ấy, và đúng vào cái lúc hứng lên, hăng tiết lên hay sao ấy; lại đang lúc thấy cần người chung tay góp sức, thế là đi bắt chuyện với Obnoskin... không thể tha thứ được, không thể tha thứ được!

- Thế còn Obnoskin thì sao?

- Hào hứng nhận lời, nhưng sang hôm sau là lặn mất, ngay từ sáng sớm. Ba hôm sau lại xuất hiện, có cả mẹ đi cùng. Không nói gì với tôi hết, thậm chí còn bỏ chạy, cứ như sợ. Tôi hiểu ý ngay chứ. Mẹ tay ấy là một mụ tinh quái, luồn lách như ranh. Tôi biết mụ từ trước mà. Tất nhiên là ông con đã kể hết với mẹ rồi. Tôi đành im lặng chờ xem; họ đang dò la đấy, và tình hình đang có phần căng thẳng... Thành ra tôi cũng cuống.

- Quý anh đang lo mẹ con họ có thể giở trò gì?

- Tất nhiên họ cũng không thể làm được gì nhiều, nhưng cũng dễ gây khó cho mình đấy. Họ sẽ tống tiền cho việc giữ bí mật và hỗ trợ này kia: tôi cũng đang chờ họ ngỏ lời... Có điều nhiều quá thì tôi chẳng có đâu, tôi đã quyết rồi: chỉ ba ngàn as đổ lại thôi. Quý anh tính hộ xem: ba ngàn vào đấy nhé, năm trăm rup bạc vào đám cưới, chả là còn phải hoàn lại khoản vay của ông chú quý anh mà; rồi mấy món nợ cũ nữa; mà cũng phải có chút gì cho em gái chứ, đúng rồi, dù chỉ một chút thôi. Đấy, liệu cái khoản một trăm ngàn ấy còn lại được bao nhiêu? Lại trắng tay nữa thì vừa! À, mẹ con nhà Obnoskin lại đi rồi.

- Đi rồi ư? - tôi tò mò hỏi.

- Uống trà xong đi rồi; quỷ tha ma bắt cái giống ấy đi! Nhưng mai là lại dẫn xác đến cho mà xem. Thôi được, thế nào, quý anh đồng ý chứ?

- Thú thật tôi chưa biết nên nói thế nào cho phải - tôi nhăn nhó đáp, - chuyện khó nghĩ quá... Tất nhiên tôi sẽ giữ kín mọi điều; tôi không phải là Obnoskin; nhưng... có lẽ quý anh cũng không việc gì phải hy vọng vào tôi.

- Tôi nhận thấy quý anh vẫn còn chưa chán Foma Fomits và người bà của quý anh, - Mizintsikov rời ghế đứng lên và nói, - và mặc dù rất yêu ông chú nhân từ, hào hiệp của mình, quý anh vẫn chưa đi sâu đúng mức vào sự việc để biết người ta làm khổ ông ấy như thế nào. Quý anh là con người kiểu mới... Nhưng chịu đựng thì quá giỏi! Ngày mai quý anh vui lòng xem xét giúp để đến chiều thì nhận lời cho. Không thế thì ông chú của quý anh sẽ rất nguy - quý anh hiểu chứ? Nhất định người ta sẽ bắt chú anh phải lấy vợ. Đừng quên rằng có thể ngay ngày mai ông ấy sẽ chính thức cầu hôn. Muộn mất thôi; phải quyết định ngay hôm nay đi!

- Nói thực là tôi cầu chúc cho quý anh thành công trong mọi việc, nhưng giúp đỡ thì... tôi không biết phải làm sao...

- Rồi chúng ta sẽ biết! Thôi được, cứ để đến mai đi, - Mizintsikov quyết định, miệng mỉm cười giễu cợt. - La nuit porte conseil[7]. Tạm biệt quý anh. Sáng mai tôi đến sớm, còn quý anh cứ suy nghĩ giúp...

Anh ta quay ra, vừa đi vừa huýt sáo.

Tôi cũng theo ra luôn để hưởng chút khí trời. Trăng vẫn chưa lên; trời tối đen như mực, không khí ấm nhưng ngột ngạt. Cây cối đứng im phăng phắc. Tuy đang mệt bã người, tôi vẫn muốn tản bộ một lúc cho khuây khỏa để tập trung tư tưởng dần dần, nhưng chưa được mười bước chân đã nghe thấy tiếng chú tôi đột ngột vẳng tới. Cùng với một người nào đó bước lên thềm, ông đang nói với giọng rất sôi nổi. Tôi giật mình quay lại và cất tiếng gọi. Chú tôi đang nói chuyện với Vidopliasov.

❀ ❀ ❀

[1] Nguyên văn “Tiếng gào thét Vidopliasov” - bút danh của Vidopliasov.

[2] Một ngôi làng trên biên giới Anh-Scotland, nơi nam nữ có thể lấy nhau tùy thích, không phải theo phép tắc nhà thờ và quy định của pháp luật.

[3] A.P. Bursov - một sĩ quan khinh kỵ nổi tiếng hồi đầu thế kỷ 19 về đủ chuyện ăn chơi, gây gổ, đấu súng.

[4] Tiếng Nga là assignasiia: một loại tiền giấy ở Nga lưu hành từ năm 1769 đến năm 1848. (Assignation trong tiếng Pháp là lệnh chi).

[5] Tuần trai Đức Mẹ những 15 ngày: từ mồng 1 đến 15 tháng tám, không những phải ăn khem mà còn không được tổ chức hội hè đình đám...

[6] Nguyên văn: ...để hoàn thành cái công tích ấy!

[7] Đêm không ngủ thường đem lại lời khuyên bổ ích (đầu óc sẽ sáng suốt hơn sau một đêm mất ngủ) (tiếng Pháp).