Tôi ngủ say, không mộng mị. Đột nhiên, tôi cảm thấy có một vật gì đè nặng lên đôi chân, rất nặng. Tôi kêu lên và tỉnh giấc. Trời đã sáng bạch, nắng chói lòa trên cửa sổ. Ngồi ngay trên giường, nói đúng hơn là ngay trên hai chân tôi là ông lớn Baktseev.
Không nghi ngờ gì nữa: đúng ông ấy rồi. Tôi nhăn nhó rụt chân, chồm dậy trên giường, ngơ ngáo nhìn ông ta bằng cặp mắt ngái ngủ.
- Trông kìa, nhìn! - ông béo nói to như quát. - Cậu còn nhìn gì tôi? Dậy đi, nào, đứng lên! mất với cậu nửa tiếng đồng hồ rồi đấy, tỉnh hẳn chưa nào!
- Có chuyện gì ạ? Mấy giờ rồi?
- Hãy còn sớm, anh bạn ạ, nhưng Fevroniia của chúng ta thì đã không chờ đến sáng, bỏ chạy mất rồi. Dậy đi, chúng mình phóng xe theo, đuổi bắt!
- Fevroniia nào cơ ạ?
- Một cô nàng của chúng ta, đồ rửng mỡ ấy mà! bỏ trốn rồi! bỏ trốn khi trời chưa sáng ấy! Ta định vào đánh thức cậu dậy ngay, thế mà nhùng nhằng với cậu mất hai tiếng rồi đây này! Dậy đi, anh bạn, chú anh đang đợi đấy. Ngày hội đến rồi, thật thỏa lòng mong ước! - ông nói thêm với giọng mỉa mai bực dọc.
- Ngài đang nói về ai và về chuyện gì đấy ạ? - Tôi nôn nóng hỏi nhưng cũng đã bắt đầu đoán được chuyện gì rồi. - Có phải Tatiana Ivanovna không ạ?
- Chứ còn ai nữa? đúng cô ấy đấy! Ta đã nói rồi, báo trước rồi đấy chứ - các vị có thèm nghe cho đâu! Đấy, bây giờ cô ả mới chúc mừng các vị đấy - ngày hội đến rồi! Điên tình ấy mấy lại tình điên! Bố khỉ! Còn cái anh chàng kia, hắn là người thế nào? Cái anh chàng có mấy sợi râu cằm ấy?
- Chẳng lẽ lại là Mizintsikov?
- Của nợ chửa? Mở to mắt ra một tý chứ, anh bạn trẻ! Mê sảng vừa vừa thôi chứ! Mizintsikov nào? Obnoskin đấy, không phải Minzintsikov đâu. Ivan Ivanits Mizintsikov là người đức hạnh và đang cùng chúng ta sửa soạn đi đuổi bắt đây này.
- Ngài bảo sao cơ - tôi hét lên, thậm chí còn bật ngay dậy, - chẳng lẽ lại là Obnoskin?
- Rõ chán, nói chuyện với cậu cứ tức anh ách, - ông béo đứng phắt lên và nói, - nể mình là người có học, người ta đã đến bảo cho mà biết, lại còn ra điều bán tín bán nghi! Nào, anh bạn trẻ, có muốn theo bọn ta thì ra mặc quần vào, chứ ta chẳng hơi đâu mà đôi co với cậu: mất hết thời giờ vàng ngọc với cậu rồi!
Và ông giận dữ bước ra ngoài.
Sửng sốt trước nguồn tin quá giật gân, tôi nhảy ngay xuống đất, xỏ vội quần áo và chạy xuống sân. Đang định đi tìm chú tôi trong ngôi nhà mà tôi có cảm tưởng là mọi người vẫn ngủ say và chưa hề biết có chuyện gì, tôi gượng dẹ bước lên thềm và bắt gặp Nastenka ở ngay trong phòng ngoài. Cô ta vừa mặc vội quần áo, bên ngoài khoác tạm chiếc áo choàng mỏng mặc trong nhà. Đầu tóc vẫn rối nguyên chưa chải: rõ ràng cô ta vừa ra khỏi chỗ nằm và đang chờ ai đó ở đây.
- Thưa anh, có phải Tatiana Ivanovna đã bỏ đi cùng Obnoskin không? - cô ta vội vã hỏi, giọng ngắt quãng, mặt tái mét, dáng vẻ sợ hãi.
- Tôi cũng nghe nói thế mà. Tôi đang tìm chú tôi đây; chúng tôi đang định đuổi theo.
- Ồ! các vị đi đưa chị ấy về đi, nhanh lên! Các vị không đưa chị ấy về thì chị ấy chết mất.
- Chú tôi đang ở đâu?
- Chắc là đang ở mé tàu ngựa, mọi người đang sửa soạn xe ngựa. Tôi đang chờ ông ấy ở đây. Anh làm ơn nói hộ với ông ấy là tôi muốn đi ngay hôm nay; tôi đã quyết định dứt khoát rồi. Bố tôi sẽ đón tôi, nếu đi được là tôi đi ngay đấy. Hỏng hết rồi! mất hết rồi anh ạ!
Cô ta vừa nói vừa rầu rĩ nhìn tôi và bỗng giàn giụa nước mắt. Hình như cô gái đã bắt đầu đổ bệnh thần kinh.
- Cô bình tĩnh lại đi! - tôi van vỉ, - mọi việc đang tiến triển theo chiều hướng tốt, rồi cô sẽ thấy... Cô làm sao thế, Nastasiia Evgrafovna?
- Tôi... tôi không biết... tôi ra làm sao nữa, - cô ta vừa nói vừa thở hổn hển và bất giác túm lấy cả hai tay tôi. - Anh làm ơn nói với ông ấy...
Ngay lúc đó, phía sau cánh cửa bên phải có tiếng ồn ĩ vang lên. Chưa nói hết câu cô đã hốt hoảng buông tay tôi ra và theo cầu thang chạy vội lên gác.
Tôi tìm thấy cả bọn, tức là chú tôi, Baktseev và Mizintsikov ở sân sau, cạnh tàu ngựa. Cỗ xe bốn bánh của Baktseev đã được thay ngựa. Đội ngũ đã sẵn sàng xuất phát: chỉ chờ tôi nữa thôi.
- Cậu cả kia rồi! - chú tôi reo lên khi vừa nhìn thấy tôi. - Nghe thấy chuyện gì chưa hở người anh em? - ông hỏi với vẻ mặt là lạ.
Vẻ hốt hoảng, bối rối nhưng dường như vẫn chứa chan hy vọng cứ hiện lên trong ánh mắt, giọng nói và điệu bộ của ông. Ông thấy số phận mình vừa kinh qua một bước ngoặt cơ bản.
Mọi người lập tức giúp tôi hiểu rõ ngọn ngành. Sau một đêm thức trắng, một đêm tồi tệ nhất đời, mới sáng tinh mơ, ông lớn Baktseev đã lên xe ngựa phóng thẳng đến một tu viện cách làng mình năm dặm cho kịp lễ cầu kinh ban mai. Đến chỗ rẽ từ đường cái vào tu viện, ông bỗng trông thấy một chiếc xe ngựa bốn bánh đang phóng tít mù, trong xe là Tatiana Ivanovna và Obnoskin. Tatiana Ivanovna vừa khóc vừa hốt hoảng hét lên, vươn cả hai tay về phía Baktseev như muốn cầu cứu ông ta, - chí ít đó cũng là lời ông ta kể lại. “Còn cái thằng kia, cái thằng khốn nạn để râu cằm ấy, - ông nói thêm, - thì cứ ngồi im như kẻ vô can, cố tình lẩn tránh; đừng hòng qua được mắt ta, người anh em ạ!” Không nghĩ ngợi nhiều, Stepan Alekseevits cho xe quay trở lại đường cái, phóng một mạch về Stepantsikovo, đánh thức chú tôi, Mizintsikov và cuối cùng là tôi. Chúng tôi lập tức quyết định phóng xe đuổi theo.
- Mà Obnoskin, Obnoskin... - chú tôi vừa nói vừa nhìn tôi chằm chằm như còn muốn nói thêm điều gì nữa, - thật chẳng ai ngờ!
- Với con người hèn hạ ấy thì có hành động xấu xa nào mà chẳng dám ra tay! - Mizintsikov hét lên một cách đầy phẫn nộ và quay ngoắt đi ngay, tránh ánh mắt của tôi.
- Anh em mình có đi nữa không đây? Hay cứ đứng đến đêm mà nói chuyện trên trời dưới biển? - ông lớn Baktseev ngắt lời và lên xe.
- Đi thôi, đi thôi! - chú tôi hưởng ứng.
- Mọi chuyện đang tiến triển theo chiều hướng tốt đấy chú ạ, - tôi thì thầm vào tai ông. - Bây giờ thế này là hay quá chứ còn gì nữa?
- Đủ rồi đấy, người anh em ạ, khéo lại nhầm... Chà, anh bạn trẻ của chú này! bây giờ thì thế nào bà cũng đuổi cô ấy vì cái tội đã làm cho việc lớn bất thành, - con hiểu chứ? Kinh khủng quá, chú linh cảm thấy chuyện chẳng lành rồi!
- Thế nào, Egor Iliits, cứ đứng đấy mà thì thầm to nhỏ, không đi nữa nhé! - ông lớn Baktseev lại quát. - Hay cho tháo ngựa ra đi đánh chén nhé, gọi vodka nhé!
Những lời lẽ cay cú được diễn đạt với giọng hậm hực đến mức không thể không chiều ý ông lớn Baktseev ngay. Mọi người lập tức lên xe và tốp ngựa tung vó phóng đi.
Chúng tôi ngồi im một lúc lâu. Chú tôi cứ đưa mắt nhìn tôi với vẻ băn khoăn, nhưng vẫn không muốn trò chuyện với tôi trước mặt mọi người. Ông trở nên tư lự đăm chiêu rồi như đang mê ngủ giật mình thảng thốt đưa mắt nhìn quanh. Mizintsikov tỏ ra bình thản, thong thả rít xì-gà và điềm nhiên nhìn ông béo đang bực bõ đến là vô lối. Ông ta vẫn đang điên tiết với mọi người, cứ lầu bầu trong miệng, đưa mắt nhìn khắp lượt với vẻ giận dữ, mặt đỏ gay, vừa thở hổn hển vừa nhổ bọt tới tấp, không thể nào trấn tĩnh lại được.
- Stepan Alekseits này, ông có chắc bọn nó đang định đưa nhau về Misino không? - chú tôi bỗng cất tiếng hỏi: - Đó là một ngôi làng nhỏ, - ông quay sang nói với tôi, - có ba chục nông nô thôi, ở cách đây hai mươi dặm đấy, người anh em ạ; ngôi làng mới được một cựu công chức hàng tỉnh mua lại. Vị này là một chuyên gia tố tụng, giỏi kiện cáo chưa từng thấy! Cũng chỉ là nghe nói vậy thôi, chưa rõ thế nào. Stepan Alekseits quả quyết là Obnoskin đang đến đấy và vị kia đang giúp đỡ cậu ta.
- Chả thế thì sao? - Baktseev giật mình, nói như quát. - Tôi bảo là bọn nó đang đưa nhau về Misino đấy. Không gì thì cậu chàng cũng có khối người quen ở đấy rồi, anh chàng Obnoskin ấy! Cả bọn đang tán chuyện với nhau ở ngoài sân đến ba tiếng đồng hồ rồi đấy!
- Xin ngài đừng lo, - Mizintsikov nói, - chúng ta sẽ đuổi kịp mà.
- Vâng, kịp! Chắc là người ta sẽ ngồi chờ. Người ta có sẵn bảo bối trong tay rồi đấy ạ, thần thông biến hóa như chơi!
- Đừng lo, Stepan Alekseits, đừng lo, chúng ta sẽ đuổi kịp, - chú tôi nói: - Bọn nó còn chưa kịp làm gì hết, - đấy rồi ông xem.
- Chưa kịp làm gì hết! - ông lớn Baktseev nhắc lại với vẻ giận dữ. - Còn gì mà cô ả chả kịp làm, cái ả tính nết hiền lành ấy! “Hiền lành lắm, hiền lành lắm!” - ông nói thêm với giọng the thé như muốn nhại giọng ai đó. - “Cô ấy đã nếm trải nhiều bất hạnh”. Đấy, bây giờ thì cô nàng bất hạnh chạy mất tăm rồi đấy! Chỉ còn có việc cắm đầu cắm cổ theo đường cái quan mà đuổi theo thôi! Còn gì là ngày lễ thánh của ai nữa chứ. Bố khỉ!
- Nhưng chị ta không phải là trẻ con, - tôi nhận xét, - không cần ai giám hộ cả. Không thể bắt chị ta quay lại, nếu chị ta không muốn. Lúc đó chúng ta sẽ xử trí ra sao ạ?
- Chắc chắn cô ấy sẽ bằng lòng quay lại, - chú tôi đáp, - chú đoan chắc với con đấy. Bây giờ cô ấy chỉ vớ vẩn thế thôi... Cứ nhìn thấy chúng ta là cô ấy quay lại ngay thôi, - chú trả lời con như thế đấy. Không thể bỏ mặc cô ấy cho số phận thành vật tế sống được, đó chính là nghĩa vụ, như ta thường nói...
- Không cần người giám hộ! - Baktseev lập tức đưa mắt nhìn tôi và hét toáng lên. - Cô ta là một kẻ khù khờ, đại ngu đại ngốc, nhưng lại không cần người giám hộ cơ đấy. Hôm qua ta chưa muốn kể chuyện cô ấy với cậu chứ ta đã có lần bước nhầm vào phòng cô ấy đúng lúc cô ấy đang nhảy écossaise[1] trước gương, hai tay chống nạnh đàng hoàng! Ăn mặc thì khỏi nói: quá mẫu tạp chí! Ta không thèm để ý và quay ra luôn. Mấy thứ ấy thì ta còn lạ gì, sách báo có hết!
- Có gì đáng chê trách ở đây không ạ? - tôi rụt rè hỏi. - Ai cũng biết là Tatiana Ivanovna không được khỏe? Nói đúng hơn là có hơi điên điên... Thiết tưởng chỉ có Obnoskin là người có lỗi trong chuyện này thôi.
- Không được khỏe! nói thế mà nghe được! - ông béo đai lại, mặt đỏ gay vì tức giận. - Cậu này cố tình làm người ta phải phát điên. Từ hôm qua đến giờ rồi! Cô ta là loại ngu si đần độn đấy bố ạ, xin nhắc lại với bố rằng cô ta là một ả đại ngu chứ không phải là không được khỏe; cô ta bị điên tình từ bé đấy. Bây giờ thì thần ái tình làm cho mê muội hẳn rồi. Còn cái thằng kia, cái thằng có mấy sợi râu cằm ấy thì nói làm gì! Có vì tiền mà gây chuyện động trời chăng nữa thì đối với hắn cũng chỉ là một trò đùa.
- Chẳng lẽ ngài lại thực bụng nghĩ rằng anh ta sẽ ruồng bỏ chị ấy ngay tức khắc?
- Chứ còn gì nữa? Hắn cứ hứng mãi lấy cái của nợ như thế chắc? Liệu cô ả có được cái tích sự gì không cơ chứ? xong việc với ả rồi là hắn sẽ bỏ mặc ả bên một bụi cây ven đường thôi!
- Ồ, cả nghĩ quá đấy, Stepan ạ, làm gì đến nỗi! - chú tôi nói to. - Mà ông tức giận cái nỗi gì cơ chứ? Lạ cho ông đấy, Stepan ạ, ông làm sao thế?
- Thế tôi có còn là con người nữa không đây? Thì tôi căm giận đấy, căm giận cho người khác đấy. Có quý cô ta tôi mới phải nói chứ... Rõ chán mớ đời! Thử hỏi tôi đến đây để làm gì nào? chạy ngược chạy xuôi để làm gì nào? việc gì đến tôi cơ chứ?
Ông lớn Baktseev vặn vẹo đủ điều, nhưng tôi cũng chẳng buồn nghe nữa, đầu óc còn để cả vào cái đối tượng kỳ thú mà chúng tôi đang truy đuổi: Tatiana Ivanovna. Sau đây là tiểu sử vắn tắt của chị ta do tôi thâu tóm được theo những nguồn tin đáng tin cậy nhất và cần thiết cho việc làm sáng tỏ những sự việc lạ lùng xảy ra với chị ta. Nguyên là một bé gái mồ côi đáng thương lớn lên trong nhà người khác, những kẻ quen lạnh nhạt với người ngoài, sau đó là một cô gái nghèo hèn, tiếp đến là một cô gái lớn tuổi nghèo hèn, sau rốt là một ả gái già nghèo hèn, Tatiana Ivanovna, người phụ nữ mà trong suốt quãng đời khốn khó trước đây đã ê chề trong khổ đau, côi cút, hành vi và lời lẽ nhục mạ phủ phàng, đã nếm đủ vị đắng cay trong mẩu bánh mì bố thí. Vốn là người vui tính, tinh ý và xốc nổi, lúc đầu thì chị cũng gắng gỏi vượt qua được hết mọi nguồn cơn trong kiếp phận cay đắng của mình, thậm chí đôi lúc còn có thể cười vui vẻ, vô tư, nhưng năm tháng dần trôi, rút cuộc số phận đã không còn biết mỉm cười với chị. Tatiana Ivanovna dần dà trở nên vàng vọt, gầy gò, dễ bị kích động - lúc giận dỗi, lúc âu sầu, lại còn chìm đắm trong mơ mộng hão huyền, động một tý là run lên mà nức nở sụt sùi như kẻ động kinh. Thực tại với chị càng nghiệt ngã bao nhiêu thì chị càng tìm thấy sự mê đắm và an ủi trong tưởng tượng. Khi những hy vọng cuối cùng của chị đã tiêu tan thì những mơ ước hão huyền của chị càng trở nên hấp dẫn. Sự giầu sang tột đỉnh, vẻ đẹp vĩnh hằng, những vị hôn phu quyền quý, hào hoa phong nhã, tất cả đều thuộc hàng vương tôn công tử, những người vốn dành trái tim trong trắng của mình cho chị và nguyện chết dưới chân chị vì tình yêu đắm đuối, và cuối cùng là chàng - chàng, mẫu hình lý tưởng của cái đẹp, người kết hợp trong mình mọi đỉnh cao hoàn thiện, con người rực sáng ngọn lửa đam mê, tha thiết, đó là một họa sĩ, một nhà thơ, một công tử con nhà tướng - tất cả những nhân vật ấy, cùng một lúc hay lần lượt từng người, bắt đầu hiện lên trước mắt chị không chỉ trong mơ mà hầu như còn cả trong đời. Lý trí của chị đã bắt đầu suy yếu, không trụ nổi những cơn nghiền của mộng mơ thầm kín miên man... Và bỗng nhiên số phận đã giở quẻ chơi khăm chị. Đang trong cảnh lầm than, muôn phần tủi cực, giữa môi trường sống tẻ nhạt, đau buồn, với thân phận đứa hầu gái của một bà lớn già khụ móm xều mà bẳn tính nhất trần đời, đứa hầu gái mà làm gì cũng không vừa ý chủ, bị sỉ vả vì từng mẩu bánh mì, từng manh áo cũ, ai cũng hà hiếp được, không được ai bênh vực bao giờ, mỏi mòn trong cảnh đắng cay và tự huyễn hoặc bằng những mộng tưởng cháy bỏng và rồ dại, - chị ta bỗng được tin về cái chết của một người đàn ông có họ xa mà từ lâu đã là người tứ cố vô thân, thân thích ruột rà đã qua đời hết (cũng do chị vốn là người vô tâm vô tính, có hỏi thăm hỏi nom bao giờ đâu mà biết được), đó là một người kỳ cục, đơn thân, trái tính, quen thui thủi một mình ở tận đâu đâu, chuyên nhận cầm cố tài sản và cho vay nặng lãi. Và như có phép màu, cả một kho báu khổng lồ bỗng đâu trên trời rơi xuống, vàng bạc tung tóe bên chân Tatiana Ivanovna: chị ta trở thành người thừa kế hợp pháp duy nhất của người bà con quá cố. Một trăm ngàn rup bạc bỗng chốc về tay chị. Trò giễu cợt của số phận đã giáng xuống đầu chị một đòn trí mạng. Đúng thế, lẽ nào lý trí đã suy yếu sẵn của chị còn có thể không tin vào những ước mơ một khi mơ ước đã bắt đầu thành hiện thực? Và thế là người đàn bà tội nghiệp đã đoạn tuyệt với chút minh mẫn cuối cùng. Sướng vui ngây ngất, chị ta đắm mình vào cái thế giới mê ly tràn ngập những mơ tưởng viển vông, những bóng hình quyến rũ. Bất chấp mọi lý lẽ, mọi nghi vấn, mọi rào cản của hiện thực, những rào cản không tránh khỏi và quá hiển nhiên - ấy chính là nguyên tắc của chị! Ba mươi nhăm cái xuân xanh và mộng tưởng về một thần tượng ngời ngời, cái lành lạnh u hoài của trời đất cữ sang thu và toàn bộ vẻ huy hoàng của lạc thú ái tình vô tận những điều trái ngược kia không hề phản bác nhau mà cùng chung sống thuận hòa trong con người chị. Những mơ ước đã có lần thành hiện thực thì sao mọi ước mơ lại không thể thành hiện thực? sao chàng lại có thể không xuất hiện. Tatiana Ivanovna không suy nghĩ dài dòng, chỉ biết tin thôi. Nhưng trong nỗi chờ mong sự xuất hiện của chàng, đối tượng lý tưởng của chị thì những vị hôn phu và những hiệp sĩ công huân và những hiệp sĩ thường, quân sự và dân sự, bộ binh và khinh kỵ binh, quan chức và đơn giản chỉ là những nhà thơ, những người từng đến Pari và những người mới đến Moskva, những người để râu và những người không để râu, cặp kè với những cô nàng Tây Ban Nha và không phải Tây Ban Nha, rồi cả những chàng trai Tây Ban Nha và không phải Tây Ban Nha (nhưng chủ yếu là Tây Ban Nha) đã lần lượt hiện ra trong óc chị suốt ngày đêm với một số lượng khổng lồ khiến xung quanh phải giật mình thon thót: nhà thương điên thật chẳng xa xôi gì nữa. Tất cả hình bóng đẹp đẽ đó vây quanh chị thành cả một đám đông rạng rỡ, ngây ngất vì tình. Trong đời thực, sự việc cũng diễn ra không kém hoang đường: chị mà đưa mắt lúng liếng nhìn ai thì người đó phải xiêu lòng; người nào đi qua bên cạnh cũng phải là người Tây Ban Nha; người nào chết hẳn cũng chết vì yêu chị. Tất cả những điều đó dường như còn được cố tình khẳng định trong con mắt của chị bằng sự thật hiển nhiên là đã có những người như Obnoskin, Mizintsikov và hàng chục người khác nữa đã rập rình theo đuổi chị vì những mục tiêu trên. Chị bỗng được mọi người chiều chuộng, mơn trớn, phỉnh phờ. Nàng Tatiana Ivanovna tội nghiệp quả thật không dám nghi ngờ lòng tốt của ai, không dám coi những cử chỉ ưu ái của họ chẳng qua cũng chỉ vì tiền. Chị ta chỉ biết tin như đinh đóng cột rằng như có phép thần thông, mọi người đều thay tâm đổi tính, không ai là không trở nên vui vẻ, đáng yêu, dịu dàng, hiền hậu. Chàng vẫn chưa xuất hiện, nhưng không nghi ngờ gì nữa, sớm muộn chàng cũng phải xuất hiện, cuộc sống bây giờ dù chưa trọn vẹn cũng đã khá tươm rồi, khá hấp dẫn rồi, giải trí tiệc tùng đủ hết đấy thôi, có phải chờ đợi ít lâu cũng chẳng chết ai. Tatiana Ivanovna thấy lòng khấp khởi, có thể thảnh thơi nằm nhai kẹo mà đọc tiểu thuyết tình. Nhưng tiểu thuyết chỉ tổ khơi gợi trí tưởng tượng của chị, nên thường phải vứt ngay, ứ đọc nữa! Ngay những dòng đầu, ngay một câu bóng gió lấp lửng về tình yêu, có khi chỉ là mấy câu mô tả vùng miền, phòng ốc, bàn phấn cũng đã cuốn chị vào mơ mộng, không sao đọc tiếp được nữa. Thế là liên tiếp hiện ra nào áo mới váy mới, nào đăng ten nào mũ, nào nơ, giải, hình thêu, nào kẹo, hoa, chó cảnh. Trong phòng nữ gia nhân trẻ, ba nàng thợ may ngày ngày cắm cúi may đồ, còn bà chủ thì từ sáng đến tối, thậm chí đến đêm vẫn còn thử áo nịt, ướm giải viền, uốn éo trước gương. Từ ngày có tiền chị coi bộ còn trẻ đẹp ra. Đến lúc này tôi vẫn chưa được biết bằng cách nào chị lại thành người có quan hệ họ hàng với mồ ma tướng quân Krahotkin. Tôi luôn cho rằng đó là điều tướng quân phu nhân tự phịa ra nhằm chi phối Tatiana Ivanovna và ép chú tôi lấy chị ta bằng được để moi tiền. Ông lớn Baktseev đã tỏ ra có lý khi bảo là thần ái tình đã đưa chị ta đến chỗ cùng đường; còn khi biết chị ta đã theo Obnoskin bỏ trốn thì quyết định của chú tôi là rất đúng: phải đuổi theo lôi cổ về ngay. Người đàn bà tội nghiệp không thể sống tự lập, không có người giám hộ và sẽ khốn đốn ngay nếu lọt vào tay bọn xấu.
Chúng tôi đến Misino trước mười giờ sáng. Đó là một ngôi làng nhỏ và nghèo, nằm lọt thỏm trong một khu đất trũng, cách đường cái ba dặm. Sáu - bảy mái nhà gianh xiêu vẹo ám khói của nông dân hiện ra trước mắt người ngoài với vẻ ủ ê và lạnh nhạt. Suốt một phần tư dặm không có lấy một mảnh vườn, một bụi cây. Chỉ có một cây liễu trúc già gà gật bên một cái ao nhỏ tẹo, nước xanh nhờ nhờ. Một nơi chốn mới như thế hẳn không khiến Tatiana Ivanovna mừng rỡ được. Cơ ngơi của địa chủ được cắt bằng những súc gỗ còn mới, dài nhưng nhỏ, phía trước là một dãy sáu cửa sổ, bên trên là mái gianh lợp vội. Vị công chức - địa chủ chỉ mới bắt tay vào việc. Thậm chí sân còn chưa có hàng rào, bờ giậu mới bắt đầu giồng ở một mé, lá óc chó héo vẫn chưa kịp rụng. Cỗ xe ngựa của Obnoskin đỗ ngay bên cạnh. Chúng tôi ập vào luôn. Có tiếng la hét kêu khóc vẳng ra qua khung cửa sổ mở toang.
Ở nhà ngoài một thằng bé đi chân đất vừa nhìn thấy chúng tôi đã ba chân bốn cẳng bỏ chạy. Ngay trong phòng đầu, Tatiana Ivanovna đang ngồi khóc trên chiếc đi-văng “Thổ Nhĩ Kỳ” bọc vải hoa, không có thành ghế. Nhìn thấy chúng tôi, chị ta bỗng hét lên và đưa đôi tay nhỏ nhắn lên che mặt. Obnoskin đứng bên cạnh chị ta, vẻ sợ sệt và ngượng ngùng đến thảm hại. Anh ta cuống đến nỗi cứ nhào ra bắt tay lia lịa như đón khách quý. Ở phòng bên, sau cánh cửa khép hờ thấp thoáng màu áo váy phụ nữ: có người đang nghe trộm và nhìn trộm qua kẽ hở đâu đó mà chúng tôi không biết. Chủ nhà chẳng thấy ai ra tiếp, cứ như không có nhà, họ lánh mặt hết.
- Kia rồi, nữ du khách kia rồi! lại còn che mặt nữa cơ đấy! - ông lớn Baktseev theo chúng tôi xộc thẳng vào phòng và hét.
- Ngài bình tĩnh đã nào, Stepan Alekseits! Bất lịch sự quá. Bây giờ chỉ một mình Egor Iliits có quyền phát biểu thôi, còn chúng ta là người ngoài hết, - Mizintsikov nói với giọng gay gắt.
Đưa mắt nghiêm nghị nhìn ông lớn Baktseev và dường như không để ý gì đến Obnoskin vừa lao ra bắt tay mình, chú tôi bước đến bên Tatiana Ivanovna lúc này vẫn hai tay che mặt, ông nói với chị ta bằng giọng nói rất nhẹ nhàng, vẻ thông cảm chân thành.
- Tatiana Ivanovna! tất cả chúng tôi đều yêu mến quý trọng cô nên đã đến đây mong được biết ý nguyện của cô. Cô có muốn về Stepantsikovo cùng chúng tôi không? Hôm nay là ngày lễ thánh của Iliusa. Thân mẫu tôi đang nóng lòng chờ cô, còn Sasurka và Nastiia thì hẳn đã khóc hết nước mắt vì cô suốt buổi sáng rồi...
Tatiana Ivanovna rụt rè ngẩng đầu nhìn ông qua những ngón tay rồi đột nhiên ôm choàng lấy cổ ông, nước mắt đầm đìa.
- Vâng vâng, xin ngài đưa em đi khỏi đây ngay đi! - chị ta nức nở, -nhanh lên, nhanh lên nào!
- Lồng lên cho lắm rồi đến lúc bấy giờ mới ngã ngửa người ra! - Baktseev lẩm bẩm và đưa tay đẩy tôi đi.
- Thôi thế là xong, - chú tôi nói với Obnoskin với vẻ lạnh lùng, hầu như không nhìn anh ta. - Tatiana Ivanovna, cô đưa tay đây. - Đi nào!
Có tiếng sột soạt vẳng ra từ bên kia hai cánh cửa khép hờ, một cánh hé rộng ra, kêu ken két.
- Khoan, nếu xét từ một góc độ khác, - Obnoskin nói với vẻ lo lắng, mắt nhìn vào cánh cửa vừa được hé ra, - thì xin ngài, Egor Iliits ạ, xin ngài hãy tự mình xem lại cách xử sự của ngài ngay trong nhà tôi... và, điều cuối cùng tôi muốn nói là tôi vẫn chào ngài tử tế, vậy mà ngài không thèm chào lại đấy, Egor Iliits ạ...
- Cái hành vi của cậu trong nhà tôi ấy, thưa quý cậu, là một hành vi đốn mạt, - chú tôi đưa mắt nhìn Obnoskin với vẻ nghiêm khắc, dõng dạc trả lời, - còn đây thực ra không phải là nhà của cậu. Cậu đã nghe ra chưa: Tatiana Ivanovna không muốn ở lại đây một phút giây nào nữa. Cậu muốn gì nữa nào? Đừng rườm lời nữa nhé, cậu nghe rõ chứ, tôi van cậu đấy! Tôi hoàn toàn không muốn đôi co gì nữa, mà cứ thế cũng có lợi hơn cho cậu đấy.
Nhưng Obnoskin đã mất tinh thần đến nỗi cứ tông tốc xổ ra những lời nhảm nhí không thể tưởng.
- Ngài đừng coi thường tôi như thế, Egor Iliits ạ, - anh ta hạ giọng nói rất khẽ, suýt phát khóc lên vì xấu hổ, chốc chốc lại đưa mắt nhìn cái cánh cửa cứ như sợ người ở phòng trong nghe tiếng, - việc này không phải do tôi, mà do mẹ tôi hết. Tôi không vụ lợi trong việc này đâu, Egor Iliits ạ; tôi đã làm việc này một cách vô tư; tất nhiên là cũng muốn có lợi mà làm, Egor Iliits ạ... nhưng tôi đã làm vì mục đích cao quý đấy, Egor Iliits ạ: tôi muốn có tiền... để giúp đỡ người nghèo đấy chứ. Tôi cũng muốn thúc đẩy phong trào khai hóa hiện đại và thậm chí còn ao ước lập được cái quỹ học bổng trong trường đại học. Đấy, tôi muốn dùng việc quay vòng vốn vào những việc như thế, Egor Iliits; chứ có phải để làm gì đâu, thưa ngài...
Cả bọn chúng tôi nghe mà sượng hết cả mặt. Mizintsikov còn đỏ mặt lên và quay ngoắt đi, còn chú tôi thì ngượng ngùng không nói nên lời.
- Thôi, thôi, đủ rồi, đủ rồi! - cuối cùng ông cất tiếng. - Cậu bình tĩnh lại đi, Paven Semionits. Làm thế nào được! Mọi chuyện đều có thể xảy ra... Đến dự tiệc với chúng tôi thì đến, người anh em ạ... tôi mong đấy...
Nhưng ông lớn Baktseev thì khác, “nổ” ngay:
- Lập quỹ học bổng cơ đấy! - ông giận dữ gầm lên - cái loại như thế mà cũng đòi đứng ra lập quỹ! Cái loại gặp ai cũng chỉ mong kiếm chác... Cái hạng khố rách áo ôm mà cũng dám nói chuyện quỹ này quỹ khác! Cậu chỉ là đồ giẻ rách thôi! Thế mà cũng lung lạc được một trái tim mềm yếu đấy! Thế còn bà ấy đâu, người đẻ ra cậu ấy? hay là bỏ trốn rồi? Nói không đúng cứ đem đầu ta ra mà chặt chứ bây giờ bà ấy không nấp vào đâu thì cũng rúc xuống gậm giường vì mất mật rồi...
- Kìa Stepan, Stepan!... - chú tôi quát.
Obnoskin lúc bấy giờ đã đỏ mặt tía tai, toan bật lại, nhưng chưa kịp mở mồm thì cánh cửa bỗng mở toang và đích thân Anfisa Petrovna với vẻ điên khùng, mắt long sòng sọc, mặt đỏ gay vì tức giận, từ phòng trong lao vút ra.
- Chuyện gì nào? - bà ta hét toáng lên, - có chuyện gì ở đây nào? Thì ra là ngài, Egor Iliits, ngài kéo cả một lũ lâu la xông vào nhà một gia đình tử tế, hăm dọa đàn bà, tác oai tác quái thế này đây!... Thế này là thế nào! Tôi còn chưa lú lẫn đâu, lạy Chúa, Egor Iliits ạ! Còn mày nữa, đồ ngu si đần độn! - bà ta tiếp tục gào lên với con trai, - mày rúm tứ túc lại, sợ người ăn thịt mất! Người ta chửi mẹ mày ngay trong nhà mẹ mày mà mày chỉ biết há hốc cái mồm ra như thế đấy! Còn đáng mặt nam nhi giỏi giang tài trí nữa không? Chỉ là loại giẻ rách thôi, nam với nhi gì!
Ở Anfisa Petrovna giờ đây không còn lại chút gì của dáng vẻ dịu dàng hôm qua nữa, không kiểu mốt, kính cầm tay, điệu bộ cao sang gì nữa, trần trụi một mụ bà chằn chính hiệu.
Thoáng thấy bóng bà ta chú tôi đã vội vàng khoác tay Tatiana Ivanovna để lao ra khỏi phòng; nhưng lập tức bị Anfisa Petrovna chặn lại.
- Ngài không lẩn nhanh như thế được đâu, Egor Iliits ạ! - bà ta lại xa xả. - Ngài lấy quyền gì mà đến bắt Tatiana Ivanovna về? Ngài tức tối đầy vơi vì cô ta đã vùng ra khỏi cái tấm lưới bỉ ổi mà mẹ con ngài cùng với gã Foma Fomits ngu xuẩn kia đang dùng để trói buộc cô ta đấy! Chính ngài cũng chỉ mong lấy vợ vì động cơ trục lợi đê hèn. Xin lỗi ngài đi, ở đây người ta suy nghĩ khác, tốt đẹp bằng vạn! Thấy được cái dạ dày thối của các ngài, chính Tatiana Ivanovna đã chủ động đứng ra cậy cục, nhờ vả thằng Pavlusa đấy chứ. Chính cô ta đã cầu cứu nó, xin nó giải thoát cô ta ra khỏi bàn tay cùm kẹp của các ngài, cô ta buộc lòng phải bỏ trốn vào ban đêm - cơ sự là như thế! các ngài đã đưa cô ta đến nông nỗi ấy! Có đúng thế không, Tatiana Ivanovna? Nếu đúng như thế thì hà cớ làm sao ngài dám kéo cả đàn cả lũ xông vào nhà một gia đình quý tộc đàng hoàng tử tế để lôi cổ một cô gái đàng hoàng tử tế đi cho dù cô ấy không nghe, cứ khóc thét lên như thế? Tôi không cho phép, không cho phép! Tôi chưa lú lẫn đâu, vẫn còn minh mẫn lắm!... Tatiana Ivanovna không đi đâu hết, cô ta ở lại, vì cô ta muốn thế! Chị em mình đi vào đi, Tatiana Ivanovna, không việc gì phải nghe họ cả: bọn họ là kẻ thù của cô đấy, không phải bạn bè đâu! Đừng sợ, đi nào! Tôi tống khứ bọn này ngay bây giờ!..
- Không, không!... - Tatiana Ivanovna hốt hoảng hét lên, - tôi không vào đâu, tôi không bằng lòng đi với bà đâu! Chồng con gì cái anh chàng ấy? Tôi không bằng lòng lấy con bà đâu! Chồng con gì cái anh chàng ấy?
- Cô không bằng lòng ư? - Anfisa Petrovna kêu ré lên, thở hổn hển vì tức giận, - không bằng lòng ư? Theo về tận nhà rồi, mà lại không bằng lòng? Lừa đảo à? Cô hứa hẹn với nó, theo nó bỏ trốn vào ban đêm, bám chặt lấy nó, gây chuyện phiền hà, thiệt hại cho chúng tôi như thế này ư? Cô làm thế này thì con tôi đến mất cả người lẫn món hồi môn hàng chục ngàn rồi!.. Không làm thế được đâu cô ạ!.. Cô bồi thường thiệt hại đi, thế này thì cô phải bồi thường; chúng tôi có chứng cớ: cô đã bỏ trốn vào ban đêm...
Nhưng chúng tôi đã không nghe trọn bài độc tấu tràng giang đại hải này. Bám sát chú tôi, cả bọn chúng tôi đồng loạt cất bước đi thẳng đến trước mặt Anfisa Petrovna và ra hẳn ngoài thềm. Xe ngựa đón chúng tôi luôn.
- Chỉ có quân bất lương, chỉ có hạng đốn mạt mới phải làm như thế! - từ trên thềm, Anfisa Petrovna hét với theo một cách điên cuồng. - Tôi sẽ gửi giấy đấy! cô lo mà bồi thường... cô đang trở về sào huyệt của bọn bất lương đấy, Tatiana Ivanovna ạ! Cô không lấy Egor Iliits được đâu; ông ấy đang o bế cô gia sư của ông ấy ngay dưới mũi cô đấy!..
Chú tôi run lẩy bẩy, mặt tái dại, lầm lì cắn chặt lấy môi và lao tới đỡ Tatiana Ivanovna lên xe. Ở mé bên này, tôi đang chờ đến lượt lên xe thì Obnoskin bỗng hiện ra ngay bên cạnh và chộp lấy tay tôi.
- Chí ít quý anh cũng hãy cho tôi được đến với quý anh với mong muốn xây đắp tình bè bạn! - anh ta vừa nói vừa nắm chặt tay tôi, vẻ chán chường thoáng hiện trên gương mặt.
- Tình bạn thế nào cơ? - tôi hỏi lúc chân đã đặt lên bậc lên xuống.
- Đại khái là như thế! Ngay từ hôm qua tôi đã nhận ra quý anh là người có học vấn uyên thâm. Mong quý anh đừng nghĩ xấu về tôi... Thực ra thì tôi cũng đã từng bị mẹ dỗ dành, nhưng trong chuyện này thì quả là tôi hoàn toàn vô can. Tôi có thiên hướng về văn chương nhiều hơn - xin đoan chắc với quý anh là như vậy, còn chuyện này do mẹ tôi hết...
- Tôi tin, tôi tin, - tôi nói, - xin tạm biệt!
Chúng tôi đã ổn định chỗ ngồi và tốp ngựa tung vó phóng đi. Tiếng la hét rủa xả của Anfisa Petrovna còn vẳng theo một lúc lâu, còn từ tất cả các cửa sổ của ngôi nhà bỗng ló ra những gương mặt lạ hoắc, mọi người nhìn chúng tôi với một vẻ tò mò hoang dại.
Trong xe ngựa chúng tôi có năm người, nhưng Mizintsikov chuyển sang ngồi ở một chiếc ghế dành riêng cho xà ích, nhường chỗ cho ông lớn Baktseev, thành thử bây giờ ông ngồi ngay trước mặt Tatiana Ivanovna. Chị ta thực bụng rất mừng vì được đón về nhưng vẫn cứ ti tỉ khóc. Chú tôi ra sức dỗ dành an ủi. Chính ông cũng đang sầu kéo ruột gan, lòng dạ rối bời: rõ ràng những lời lẽ điên cuồng của Anfisa Petrovna về Nastenka đã khiến ông rất đau lòng. Tuy nhiên, chuyến “hồi loan” của chúng tôi hẳn đã được kết thúc một cách vui vẻ, nếu như không có ông lớn Baktseev đi cùng.
Khi đã ở vào vị trí đối diện với Tatiana Ivanovna, đúng là ông không còn tự chủ được nữa; không thể dửng dưng với đời được nữa, ông ngọ nguậy suốt trên ghế, mặt đỏ phừng phừng, mắt long sòng sọc; đặc biệt cứ thấy chú tôi cất lời an ủi Tatiana Ivanovna là ông béo lại phát cuồng lên, gầm gầm gừ gừ như một con chó bun[2] bị trêu chọc. Chú tôi đưa mắt nhìn ông ta với vẻ sợ sệt. Cuối cùng, khi đã nhận ra tâm trạng khác thường của người ngồi đối diện, chị ta cứ trố mắt ra mà nhìn rồi lại quay ra nhìn mọi người, miệng cười tủm tỉm và bỗng nhấc cái ô nhỏ của mình lên gõ nhẹ lên vai ông lớn Baktseev với vẻ nhí nhảnh.
- Chàng điên! - chị ta thốt lên với vẻ tinh nghịch đáng yêu và đưa quạt lên che mặt ngay.
Cử chỉ tếu táo đó đã hóa thành giọt nước tràn ly.
- Ca-a-ái gi-i-ì? - ông béo gào lên, - cái gì vậy, thưa cô? Thì ra cô cũng lần đến cả với tôi nữa đấy!
- Điên! Đồ điên! - Tatiana Ivanovna nhắc lại và bỗng phá lên cười và vỗ tay đen đét.
- Dừng lại! - Baktseev quát lên với gã xà ích, - dừng lại!
Xe ngựa dừng lại. Baktseev mở cửa và vội vã xuống xe, cũng loay hoay mất một lúc.
- Ông làm sao thế, hở Stepan Alekseits? ông đi đâu? - chú tôi sửng sốt quát to.
- Không sao hết, quá đủ với tôi rồi! - ông béo đáp, toàn thân run lên vì tức giận, - mẹ kiếp! thưa quý cô, tôi có còn trẻ mỏ gì nữa đâu mà còn lả lơi ong bướm cái chết tiệt gì. Tôi ấy à, nhất là chết ngay trên đường cái quan! Vĩnh biệt cô nương, com-măng-vu-pooc-tê-vu![3]
Và ông cắm đầu cắm cổ cuốc bộ. Chiếc xe ngựa lóc cóc chạy theo ông lớn.
- Stepan Alekseits! - cuối cùng không chịu nổi nữa, chú tôi quát ầm lên, - đừng ẩm ương nữa, đủ rồi đấy, lên xe! Sắp về đến nhà rồi!
- Không việc gì đến các người! - Stepan Alekseits vừa nói vừa thở hồng hộc: ông không bước nổi nữa vì quá béo.
- Lao vút lên đi! - Mizintsikov quát lên với gã xà ích.
- Thôi, thôi, dừng lại! - chú tôi hét nhưng cỗ xe đã phóng như bay. Mizintsikov không nhầm: sáng kiến đã cho kết quả tức thì.
- Dừng lại! dừng lại! - tiếng kêu gào thảm thiết vang lên ở phía sau, - dừng lại đi, ông mãnh! dừng lại, đồ quỷ sứ!...
Rút cuộc ông béo đã hiện ra bên cỗ xe, dáng vẻ mệt nhọc, thở hổn hà hổn hển, trán lấm tấm mồ hôi, cà vạt đã tháo tung, cát-két đã cởi bỏ. Ông ta lẳng lặng leo lên xe, mặt mày ủ rũ và lần này thì tôi nhường chỗ cho ông, chí ít cũng giúp ông đỡ phải đối mặt với Tatiana Ivanovna, người mà suốt từ nãy đến giờ cứ cười rũ cười rượi, vỗ tay khoái trá và trên suốt quãng đường còn lại không thể có thái độ bình thản với Stepan Alekseits được nữa. Về phía mình, từ đó đến nhà, ông không hé răng nói lấy nửa lời, chỉ chăm chú nhìn cái bánh xe sau quay mãi trên đường.
Chúng tôi về đến Stepantsikovo vào lúc giữa trưa. Tôi đi thẳng về phòng nghỉ trong nhà phụ, Gavrila mang trà đến ngay. Tôi đang định hỏi chuyện lão thì chú tôi hầu như đã theo gót lão vào phòng và lập tức sai lão đi đâu không rõ.
❀ ❀ ❀
[1] Vũ điệu dân gian Scotland, vào thế kỷ 18 là một điệu nhảy vũ hội rất phổ biến.
[2] Buldog: một giống chó to có đầu to, cổ ngắn, chân ngắn, thường rất hung hăng.
[3] Comment vous portez-vous? - Cô có khỏe không? (tiếng Pháp)
