- Thưa ngài đại tá, có phải ngài đang muốn hỏi: “như thế nghĩa là sao?” - Foma cất tiếng với vẻ trịnh trọng, tuồng như đang có phần thích thú trước sự hoang mang ngơ ngác của tất cả mọi người. - Tôi lấy làm lạ trước câu hỏi của ngài! Xin ngài hãy giải thích cho tôi được rõ làm sao mà lúc này ngài còn có đủ can đảm để nhìn thẳng vào mắt tôi như thế được? xin ngài hãy giải cho tôi bài toán tâm lý cuối cùng này, bài toán xuất phát từ sự vô liêm sỉ của con người để tôi có thể thanh thản ra đi, chí ít cũng có thêm nhận thức về sự đồi bại của giống người.
Nhưng chú tôi đã không thể trả lời được nữa: ông chết lặng trân trân nhìn Foma với vẻ hãi hùng, mồm há hốc, mắt long lên.
- Giời đất ơi! khiếp quá! - ả Perepelisina rên lên.
- Thưa ngài đại tá, - Foma nói tiếp, - ngài có hiểu rằng giờ đây ngài có nhiệm vụ ngồi yên đấy để tôi đi, không được phép căn vặn hay không? Trong ngôi nhà của ngài thì ngay đến bản thân tôi, một người luống tuổi và biết nghĩ, đã bắt đầu lo lắng thực sự cho đức hạnh trong sáng của mình. Ngài hãy tin lời tôi là việc căn vặn nhau như thế là vô bổ, nó chỉ làm ê mặt ngài thôi.
- Foma! Foma!... - chú tôi hét lên, mồ hôi lạnh tứa ra trên trán.
- Và vì thế tôi chỉ xin có đôi lời từ biệt, dặn dò ngắn gọn ở đây, tại nhà ngài, Egor Iliits ạ. Việc đã xong, ví như ván đã đóng thuyền! Tôi hy vọng là ngài sẽ hiểu ý tôi. Tôi van ngài, tôi lạy ngài: nếu như trong trái tim ngài còn sót lại một chút mầm đức hạnh thì ngài hãy tìm cách chế ngự thói si mê cuồng dại của mình! Và nếu đám cháy còn chưa trùm lên cả tòa nhà thì ngài hãy cố mà dập lửa, vẫn còn cơ hội đấy!
- Foma! ta đoan chắc với ông là ông đã nhầm! - chú tôi hét lên khi đang dần dần tỉnh táo trở lại để có thể khiếp hãi nhận ra cái hồi kết đã đến gần, theo linh cảm.
- Hãy kiềm chế đam mê lại, - vẫn cái giọng trịnh trọng lúc đầu, Foma nói tiếp, cứ như không nghe thấy tiếng chú tôi vừa hét. - Hãy chiến thắng chính mình. “Muốn chinh phục toàn thế giới - trước hết hãy chiến thắng chính bản thân mình!” Đó là nguyên tắc nhất thành bất biến của tôi. Ngài là một vị địa chủ; ngài phải ngời lên như ngọc trên lãnh địa của mình, vậy mà ngài lại nghiễm nhiên nêu gương xấu đến thế về sự phóng đãng cho bọn người cùng khổ mà ngài đang có trong tay! Tôi đã cầu nguyện cho ngài suốt những đêm ròng và đã phải hao tâm tổn trí tìm cách đem lại hạnh phúc cho ngài. Nhưng tôi thất bại vì hạnh phúc chỉ nằm trong đức hạnh mà thôi...
- Không thể thế được, Foma! - chú tôi lại ngắt lời ông ta, - ông đã hiểu sai và ăn nói lung tung...
- Có nghĩa là ngài phải nhớ rằng mình là một vị địa chủ, - Foma nói tiếp, cứ việc bỏ ngoài tai lời phản bác của chú tôi. - Chớ nghĩ là địa chủ thì cứ phải chơi bời. Nghĩ thế thì nguy hiểm quá! Làm gì có chuyện chơi bời, mà chỉ có siêng năng cần mẫn, tận tụy với Chúa Trời, với Nga hoàng và tổ quốc. Thiên chức của người địa chủ là lao động, lao động và lao động như bất cứ một gã nông dân nào đang cày cấy cho mình!
- Sao, ta lại phải đi cày thay cho gã mugic hay sao? - Baktseev lầu bầu, - ta là một anh địa chủ cơ mà...
- Bây giờ ta mới nói chuyện với các người, các gia nhân nhé, - Foma nói với Gavrila và Falalei vừa xuất hiện ngay ở cửa ra vào, - các người phải biết yêu quý các chủ nhân, hãy ngoan ngoãn lễ phép mà hầu hạ họ, có thế các vị mới yêu quý mình. Còn ngài, thưa đại tá, xin ngài hãy đối xử công bằng và cũng nên thông cảm với bọn họ. Con người ở đây - như người ta thường nói, là hình bóng Chúa, thật chẳng khác nào một đứa bé con được Nga hoàng và tổ quốc ủy thác cho ngài. Trách nhiệm lớn lao, nhưng công lao của ngài cũng thật lớn lao!
- Foma Fomits thân mến! ông đã toan tính chuyện gì thế nhỉ? - tướng quân phu nhân kêu lên với vẻ bàng hoàng tưởng như sắp ngất đi vì khiếp hãi.
- Thôi, hình như cũng tạm đủ rồi đấy nhỉ? - Foma hét lên, thậm thí không để ý gì đến tướng quân phu nhân nữa. - Bây giờ tôi nói đến mấy việc cụ thể; nó chỉ là việc nhỏ, nhưng cần thiết đấy, Egor Iliits ạ. Cỏ ở khu đất trống mé Harin đến giờ vẫn chưa cắt đấy. Ngài hãy cho cắt ngay đi kẻo muộn. Tôi xin nhắc thế...
- Nhưng, Foma...
- Tôi biết là ngài đang có ý định đốn hết cây ở khu Zirianov; tôi xin có thêm một lời khuyên: đừng làm thế. Hãy giữ lấy rừng vì rừng giữ được độ ẩm cho lớp đất bên trên... Rất tiếc là ngài đã cho gieo lúa xuân quá muộn, lạ thật, muộn quá chứ lị!...
- Nhưng, Foma ạ...
- Thôi, nói thế thôi! Nói thế nào cho hết được, vả lại cũng không có thời gian! Tôi sẽ gửi cho ngài một bản khuyến cáo, tôi sẽ viết vào một quyển vở? Thôi, xin từ biệt, xin chào cả nhà. Cầu Chúa phù hộ cho cả nhà! Ta cũng cầu chúc cho con mọi sự tốt lành, con trai nhé, - ông ta nói với Iliusa, - cầu Chúa phù hộ cho con tránh được những đam mê độc hại sau này! Ta cũng cầu chúc cho con mọi điều tốt đẹp, Falalei nhé; hãy quên cái điệu Komarin chết tiệt ấy đi!... Tôi cũng xin cầu chúc cho ngài, cho cả nhà... Xin đừng quên Foma... Nào, đi thôi, Gavrila! Đỡ ta lên xe nào, lão già!
Và Foma bước thẳng ra cửa. Tướng quân phu nhân kêu lên the thé và lao theo ông ta.
- Không được, Foma! Ta không để ông đi như thế này được! - chú tôi đuổi theo túm lấy tay ông ta và hét toáng lên.
- Sao, ngài lại muốn dùng vũ lực ư? - Foma Fomits hỏi với vẻ ngạo mạn.
- Ừ đấy... cả vũ lực nữa! - chú tôi đáp, người run lên vì hồi hộp. - Ông đã nói quá nhiều, ông phải giải thích rõ ràng đi đã! Ông chưa đọc kỹ bức thư của tôi đâu, Foma ạ...
- Thư thiếc gì! - Foma hét lên lạc cả giọng, lập tức phát khùng lên như bộc phá hẹn giờ, - thư thiếc gì! Đây thư đây, thư của ngài đây! nó đây! Tôi xé nó đây này, tôi nhổ bọt vào nó đây này! Tôi dẫm nát nó để thực hiện cái nghĩa vụ thiêng liêng nhất đối với nhân loại đây này! Tôi làm thế đấy, một khi ngài giở vũ lực ra với tôi, bắt phải giải thích đấy! Ngài thấy rõ rồi đấy nhé! Thấy rõ rồi đấy nhé!
Và giấy vụn bay lả tả khắp phòng.
- Ta nhắc lại, Foma nhé, ông vẫn chưa hiểu! - chú tôi hét lên, mặt càng lúc càng tái mét, - ta đang cầu hôn đấy, Foma ạ, ta đang mưu cầu hạnh phúc của mình...
- Cầu hôn! Ngài đã quyến rũ được cô gái ấy, giờ lại còn đem chuyện cầu hôn ra để bịt mắt tôi chính vì đêm qua tôi thấy ngài ôm ấp cô ấy ở ngoài vườn, sau bụi rậm!
Tướng quân phu nhân hét lên một tiếng và lả ra trong ghế bành. Cảnh náo loạn khủng khiếp bỗng trào dâng. Tội nghiệp cho Nastenka, cô ngồi lặng đi, mặt tái mét, đúng là một thây ma. Sasenka hốt hoảng ôm chầm lấy Iliusa, em đã phát sốt, run lẩy bẩy.
- Foma Fomits! - chú tôi quát tháo một cách điên cuồng. - Ông để lộ chuyện đó ra có nghĩa là ông đã có một hành vi hèn hạ nhất đời!
- Tôi bóc trần sự thật này ra, - Foma Fomits rít lên, - có nghĩa là tôi đã có một hành vi cao đẹp nhất đời! Tôi được chính Chúa Trời phái xuống trần gian để vạch trần bộ mặt xấu xa nhơ nhuốc của kẻ tội đồ ra trước mắt bàn dân thiên hạ! Tôi sẵn sàng trèo lên một mái lều tranh của nông dân mà gào lên về hành động đốn mạt của ngài cho tất cả các địa chủ quanh vùng và khách vãng lai được biết! Vâng, tất cả các vị, tất cả, phải biết rõ rằng đêm qua tôi đã bắt được ông ta đang quấn lấy cái cô gái có vẻ mặt vô cùng ngây thơ trong trắng kia ở ngoài vườn, bên bụi rậm!...
- Ái chà chà, nhơ nhuốc quá! - ả Perepelisina léo nhéo.
- Foma, liệu hồn đấy! - chú tôi quát, hai bàn tay nắm lại thành nắm đấm, mắt long lên.
- ...Còn ông ta, - Foma rít lên the thé, - ông ta hoảng sợ vì bị tôi nhìn thấy bèn đánh bạo viết thư cho tôi, dùng lời lẽ dối trá hòng lung lạc tôi, một con người trung thực và ngay thẳng để lấp liếm tội lỗi của mình - vâng, đúng là tội lỗi! ngài đã biến một cô bé còn quá đỗi ngây thơ thành...
- Nếu ông còn dám mở mồm ra một lời nhục mạ cô ấy nữa thì ta thì ta giết ông ngay, Foma ạ, ta thề với ông như vậy!..
- Tôi nói chứ, vì ngài đã kịp biến một thiếu nữ ngây thơ trong trắng thành một quái nữ cực kỳ đồi bại!
Foma vừa nói dứt câu thì đã bị chú tôi túm chặt lấy hai vai nhấc bổng lên như nhấc một con nhái và ném thẳng cánh vào cánh cửa kính cuối phòng. Cú ném mạnh đến nỗi hai cánh cửa đang khép bỗng bật toang và Foma lăn lông lốc qua bảy bậc đá, nằm thẳng cẳng ra sân. Kính vỡ bay lạo xạo, văng tung tóe xuống các bậc thềm.
- Gavrila, bốc lão lên xe! - chú tôi quát, mặt bợt ra như mặt người chết đuối, - cho lên xe ngựa, tống khứ ngay lập tức khỏi Stepantsikovo!
Nghĩ gì thì nghĩ, hẳn Foma Fomits cũng không lường được một kết cục lạ lùng đến thế.
Tôi không có ý định mô tả cảnh tượng diễn ra trong những phút đầu tiên sau một sự cố như thế. Tiếng gào thét xé ruột xé gan của tướng quân phu nhân lúc này đã lả ra trong ghế bành, bộ dạng sửng sốt của ả Perepelisina trước hành động của chú tôi, con người xưa nay vẫn một bề nhu thuận, tiếng kêu la thảng thốt của đám phụ nữ được cưu mang, Nastenka hoảng hốt đến ngất đi, bên cạnh là ông bố loay hoay không biết làm gì, Sasenka cũng xỉu luôn vì sợ, chú tôi thì ruột gan như lửa đốt, cứ sải bước đi đi lại lại trong phòng, mong mẹ mau mau tỉnh lại; cuối cùng là tiếng khóc ầm ĩ của Falalei đang khóc thương các ông lớn của mình, - tất cả đã tạo nên một cảnh tượng lạ lùng khôn tả. Xin nói thêm là đúng lúc đó thì cơn dông mạnh ầm ầm ập tới, tiếng sấm đinh tai vang lên mỗi lúc một dày, mưa xối xả quất tơi bời vào cửa sổ.
- Đúng là lễ hội tưng bừng! - ông lớn Baktseev khẽ nghiêng đầu, dang rộng hai tay và cất giọng lầu bầu.
- Thế này thì gay quá! - tôi thì thầm vào tai ông, hồi hộp không kém, - nhưng chí ít cũng đã tống khứ được cái lão Fomits ấy rồi.
- Mẹ! mẹ đã tỉnh lại chưa? mẹ có đỡ không? cuối cùng mẹ có thể nghe con nói không? - chú tôi dừng lại bên chiếc ghế bành của mẹ mình và cất tiếng hỏi.
Bà tôi ngẩng đầu lên, chắp tay lại và đưa mắt nhìn con trai với vẻ van vỉ, đứa con mà cả đời bà chưa thấy nó hung hãn như thế bao giờ.
- Mẹ! - ông nói tiếp, - giọt nước tràn ly, chính mẹ đã thấy rồi. Con thì vẫn chưa muốn thưa chuyện đâu, nhưng thực ra đã đến lúc rồi, và cũng chẳng việc gì phải trì hoãn nữa! Mẹ đã nghe rõ lời vu cáo, mẹ cũng đã nghe hết lời biện bạch. Thưa mẹ, con yêu người thiếu nữ rất mực cao quý và vô cùng cao thượng ấy, con đã yêu cô ấy từ lâu và còn yêu mãi mãi. Cô ấy sẽ đem lại hạnh phúc cho các con con và sẽ là đứa con hiền thục của mẹ, nên lúc này đây, trước mặt mẹ, trước mặt những người ruột thịt và những người thân, con xin trịnh trọng đệ lời thỉnh cầu của con xuống dưới chân cô ấy và cầu xin cô ấy ban cho con niềm vinh hạnh vô biên là bằng lòng làm vợ con!
Nastenka giật bắn người, mặt đỏ lựng lên và rời ghế bành đứng phắt lên ngay. Tướng quân phu nhân cứ giương mắt nhìn con chằm chằm như không hiểu nó nói gì với mình và bỗng gào lên đến chói tai, cùng lúc lao ra quỳ thụp xuống trước mặt con.
- Egoruska, con yêu của mẹ, con hãy đưa Foma Fomits trở lại đi! - người quát, - đưa trở lại ngay bây giờ! không thì đến tối mẹ sẽ chết không có ông ấy bên cạnh!
Chú tôi lặng người đi khi nhìn thấy mẹ già, người phụ nữ vốn ngang tàng, khó tính xưa nay, lại phủ phục ngay trước mặt mình. Cảm giác đau đớn hiện lên trên nét mặt ông; cuối cùng ông sực tỉnh, lao ra đỡ người dậy và đưa người trở lại ghế bành.
- Đưa Foma Fomits trở lại đi, Egoruska! - bà già tiếp tục gào lên, - đưa ông ấy trở lại đi, con yêu quý! Mẹ không thể sống thiếu ông ấy được!
- Mẹ! - chú tôi rên rỉ,- con vừa nói với mẹ như thế mà mẹ không nghe thấy tý gì chăng? Con không đưa Foma trở lại được đâu hãy hiểu cho con! con không thể và không được phép làm như vậy một khi ông ấy đã buông ra lời vu cáo hèn hạ và đốn mạt nhất đời đối với đấng thiên thần danh dự và đức hạnh kia. Mẹ có hiểu cho con không, thưa mẹ, đây là lúc trách nhiệm và danh dự của con buộc con phải đứng ra khôi phục phẩm giá cho người khác! Mẹ đã nghe thấy rồi đấy: con đang chính thức cầu hôn cô gái ấy và cầu xin mẹ tác thành cho chúng con.
Tướng quân phu nhân lại bứt khỏi chỗ ngồi, lao ra quỳ thụp xuống trước mặt Nastenka.
- Con gái yêu của ta! - bà hét lên the thé, - xin con đừng lấy nó! con đừng lấy nó mà hãy đòi nó tìm cách đưa Foma Fomits trở lại đi! Con gái yêu của ta, Nastasiia Evgrafovna! Ta sẽ cho con hết, sẽ hy sinh hết cho con, nếu con không lấy nó. Ta chưa tiêu hết tiền đâu, già lão rồi mà, sau khi chồng khuất núi thì vốn liếng trong tay cũng vẫn còn chút đỉnh. Tất cả sẽ là của con, mà Egoruska cũng sẽ biếu con thêm, chỉ xin con đừng chôn sống ta thôi, con hãy đòi nó đưa Foma Fomits trở lại đi!..
Và chắc hẳn bà già con nài nỉ van xin nhiều nếu Perepelisina cùng cả đám phụ nữ được cưu mang không la hét ùa ra đỡ người đứng dậy, đời thuở nhà ai lại đi quỳ dưới chân một đứa đi dạy học thuê như thế bao giờ. Nastenka đứng không vững vì quá sợ, còn Perepelisina thì tức giận đến phát khóc lên.
- Ngài giết chết mẹ mất thôi, - ả quát chú tôi, - chính ngài là đứa con giết mẹ đấy ạ! Còn cô nữa, Nastasiia Evgrafovna, chia rẽ mẹ con nhà người ta như thế là không được đâu đấy ạ; đó cũng là điều Chúa cấm con chiên không được làm đấy ạ...
- Anna Nilovna, cô ngậm mồm vào! - chú tôi quát. - Ta không chịu nổi nữa đâu!..
- Em cũng hết chịu nổi ngài rồi đấy ạ. Chỉ vì em là đứa mồ côi mà ngài rẻ rúng em ư? Ngài còn định hắt hủi em đến bao giờ nữa? Em sẽ xin ra khỏi cái nhà này... đúng thế... ngay hôm nay đấy ạ!..
Nhưng chú tôi không thèm nghe ả nói: ông đến bên Nastenka và trân trọng nắm lấy tay cô ta.
- Nastasiia Evgrafovna! em đã nghe rõ lời cầu hôn của anh chưa? - ông nói và đưa mắt nhìn cô với vẻ âu sầu, gần như tuyệt vọng.
- Không được, Egor Iliits ạ, không được! Tốt nhất là chúng ta hãy gác lại chuyện này, - Nastenka đáp, đến lượt mình tỏ ra thực sự ngã lòng. - Chẳng đi đến đâu đâu, - cô nói tiếp, nắm chặt hai tay ông, nước mắt đầm đìa. - Sau câu chuyện hôm qua thì anh nghĩ thế thôi... nhưng có muốn cũng không thành, chính anh thấy đấy. Chúng ta đã sai lầm, Egor Iliits ạ... Còn em, em sẽ luôn luôn nhớ tới anh như nhớ tới một ân nhân và... em sẽ mãi mãi cầu nguyện cho anh!..
Cô nghẹn ngào không nói được nữa. Ông chú tội nghiệp của tôi hẳn đã linh cảm được câu trả lời như vậy, ông thậm chí không biết tính chuyện phản bác, nài nỉ gì nữa... Ông chỉ cúi xuống bên cô, lẳng lặng lắng nghe cô nói, tay vẫn giữ lấy tay cô, mặt mày ủ rũ, nước mắt vòng quanh.
- Em đã nói với anh ngay từ tối hôm qua, - Nastiia nói tiếp, - rằng em không thể lấy anh được. Anh thấy đấy: gia đình anh có đón nhận em đâu... mà tất cả những điều đó em cũng đã linh cảm được từ lâu, mẹ anh sẽ chẳng tác thành cho chúng ta đâu... những người khác cũng thế thôi. Dù cho sau này anh cũng sẽ không hối tiếc vì anh là người quảng đại, nhưng anh vẫn phải chịu nhiều bất hạnh vì em... do bản tính hiền hậu của anh...
- Chính do cái bản tính hiền hậu của ngài đấy ạ! chính thế đấy ạ! con nói đúng Nastenka ạ! - ông bố già đang đứng đằng sau chiếc ghế bành cất tiếng tán đồng, - phải nói như thế mới đúng.
- Em không muốn vì em mà gia đình anh đi đến chỗ lục đục, - Nastenka nói tiếp. - Còn về em thì anh khỏi lo, Egor Iliits ạ: không ai động được đến em đâu, không ai làm gì được em đâu... em sẽ ở với bố em... ngay hôm nay đấy... Tốt nhất là chúng ta hãy chia tay, Egor Iliits ạ...
Tội nghiệp cho Nastenka, cô lại không cầm được nước mắt.
- Nastasiia Evgrafovna! lẽ nào đó là lời cuối cùng của em? - chú tôi nói và nhìn cô với vẻ đau buồn không xiết. - Chỉ cần em nói với anh một lời thôi - anh sẽ hy sinh tất cả vì em!
- Lời cuối cùng rồi đấy ạ, Egor Iliits ạ, - Ejevikin lại tiếp tục giữ vai phò tá, - và em nó đã giải thích cho ngài rõ ràng đến mức lão cũng phải ngạc nhiên đấy ạ. Ngài là người cực kỳ nhân hậu. Egor Iliits ạ, đúng là cực kỳ nhân hậu, và ngài đã làm cho em nó cảm thấy vô cùng vinh dự, vô cùng vinh dự! Nhưng dù sao em nó cũng không xứng với ngài, Egor Iliits ạ. Ngài cần phải có một vị hôn thê vừa giàu có, vừa quyền quý cao sang, vừa xinh đẹp mĩ miều, vừa uy nghi đường bệ để ngày ngày đi lại trong các phòng ốc, kim cương lấp lánh và lông đà điểu mượt mà suốt từ đầu đến chân chứ ạ... Lúc bấy giờ thì có lẽ đến Foma Fomits cũng phải nhượng bộ... và chúc tụng đấy ạ! Còn Foma Fomits thì ngài hãy liệu mà đưa trở lại đi. Ngài đã xuống tay với vị ấy một cách quá phũ phàng đấy ạ! Mà thực ra vị ấy cũng chỉ xuất phát từ lòng tốt, mà cũng tại nóng tính quá nữa, nên không biết giữ mồm giữ miệng đấy thôi... Rồi chính ngài cũng sẽ khổ vì cái miệng cho xem, cho dù động cơ của mình là tốt! Vị ấy là người có nhân cách miễn chê đấy ạ. Bây giờ mưa gió thế này thì thế nào mà chả ướt như chuột lột ạ... Tốt nhất là tìm cách đưa vị ấy trở lại ngay bây giờ... sớm muộn rồi cũng phải đưa về đấy ạ...
- Mau mau đưa ông ấy trở lại đi! - tướng quân phu nhân quát, - ông bạn già yêu quý của mẹ bảo con như thế là chí phải!
- Đúng đấy ạ, - Ejevikin nói tiếp, - xin đừng để thân mẫu của ngài phải nhọc lòng vô ích như thế nữa... Ngài cho đưa vị ấy trở lại đi thôi! Trong lúc đó thì bố con tôi xin phép lên đường...
- Gượm hẵng, Evgraf Larionits! - chú tôi hét lên, - ta van ông! Cho ta nói với ông một lời này nữa, chỉ một lời thôi...
Nói xong câu gì đó với ông già, ông quay vào góc nhà, ngồi xuống ghế bành, đầu cúi thấp, hai tay bưng mặt như đang mải mê suy ngẫm điều gì.
Ngay lúc đó thì một tiếng sét khủng khiếp vang lên sát sạt mái nhà. Cả ngôi nhà rung lên. Tướng quân phu nhân hét lên, Perepelisina cũng hét, những người phụ nữ được cưu mang thì hốt hoảng đưa tay làm dấu, ông lớn Baktseev cũng chỉ biết làm theo.
- Lạy đấng tiên tri Iliia! - năm, sáu giọng thì thầm đồng loạt cất lên.
Tiếp sau tiếng sấm vang trời là mưa như trút nước, tưởng như cả một hồ nước bỗng úp chụp xuống làng Stepantsikovo.
- Còn Foma Fomits thì lúc này ở ngoài đồng ông ấy sẽ ra sao? - ả Perepelisina cất giọng eo éo.
- Egoruska, con cho đưa ông ấy trở lại đi! - tướng quân phu nhân quát lên với giọng rầu rĩ và lao nhanh ra cửa như người mất trí. Những người phụ nữ được cưu mang túm chặt lấy người; họ xúm đến bên người, an ủi, khóc than, la hét. Hỗn loạn kinh người!
- Ông ấy đánh mỗi cái áo ngoài đấy ạ: giá mang theo được cái áo ca-pôt thì còn đỡ! - Perepelisina nói tiếp. - Ô cũng chẳng mang. Sét đánh chết chứ chẳng chơi!...
- Thế nào cũng đánh chết! - Baktseev phụ họa, - rồi tha hồ mà ngấm nước mưa.
- Ngài im đi cho con nhờ! - tôi khẽ nhắc ông.
- Thế ông ấy có phải là người không? - Baktseev giận dữ đáp. - Chó thì chả phải rồi. Tự ông ấy thì vạ gì mà phải nhao ra đường như thế. Ma xui quỷ khiến đấy thôi: mau đi tắm đi, sướng đáo để đấy!
Cảm thấy cái kết cục đáng sợ đã đến gần, tôi đến bên chú tôi lúc này đang ngồi ngẩn ra trong ghế bành.
- Thưa chú, - tôi cúi xuống nhỏ vào tai ông, - chú lại đồng ý đưa Foma Fomits trở lại hay sao? Xin chú hiểu cho là làm thế thì khiếm nhã vô cùng, chí ít là trong lúc Nastasiia Evgrafovna còn đang ở đây.
- Anh bạn trẻ của chú này, - chú tôi ngẩng đầu lên nhìn thẳng vào mắt tôi với vẻ cương quyết và trả lời, - giờ đây chú đã thấy được chỗ hèn kém của mình và đã biết phải làm gì! Cháu khỏi lo, không thể có chuyện lếu láo với Nastiia được, chú sẽ có cách.
Ông đứng lên và đến bên mẹ già.
- Thưa mẹ! - ông nói, - mẹ cứ yên tâm: con sẽ đưa Foma Fomits trở lại, con sẽ đuổi kịp ông ấy: ông ấy chưa thể đi xa được. Nhưng con xin thề là ông ấy chỉ có thể trở lại với chúng ta với một điều kiện duy nhất: đó là ngay tại đây, một cách công khai trước mặt tất cả những người từng chứng kiến hành vi nhục mạ người khác của ông ta, ông ta phải chính thức nhận lỗi và trịnh trọng xin lỗi người thiếu nữ rất mực cao quý này. Con phải làm được điều này! Con sẽ bắt ông ấy phải thực hiện! Không thì đừng hòng đặt chân vào cái nhà này! Con cũng xin trịnh trọng thề với mẹ rằng: nếu ông ấy tự nguyện làm theo ý con thì con sẵn sàng phủ phục dưới chân ông ấy và hiến tặng ông ấy tất cả, tất cả những gì có thể, miễn là không làm ảnh hưởng đến các con con! Còn bản thân con thì kể từ hôm đó con sẽ xa lánh hết. Ngôi sao hạnh phúc của con đã lu mờ! Con sẽ rời bỏ Stepantsikovo. Cả nhà hãy sống yên vui và hạnh phúc ở đây. Con sẽ trở lại trung đoàn - và trong bão táp chiến tranh, trên chiến trường ác liệt, con sẽ phó thác cuộc đời cho số phận hẩm hiu... Thôi đủ rồi! con đi đây.
- Đúng lúc đó thì cánh cửa bật ra và lão Gavrila ướt như chuột lột, bẩn như dưới lỗ móc lên bỗng hiện ra làm cho mọi người sợ hết vía.
- Lão làm sao thế? ở đâu về đấy? Foma đâu? - chú tôi vừa đâm bổ đến trước mặt Gavrila vừa quát hỏi om sòm.
Mọi người ùa theo ra quây lấy lão với vẻ tò mò háo hức trong lúc nước bẩn trên người lão vẫn đang chảy ròng ròng. Mỗi lời lão thốt ra đều làm bật lên những thán ngữ sôi động: ôi giời, ái dà, ái chà chà, có cả tiếng la hét nữa.
- Tôi bỏ ngài ấy lại bên bìa rừng bạch dương, cách đây một dặm rưỡi, - lão cất tiếng nghẹn ngào. - Con ngựa thấy sét đánh hoảng quá lao thẳng xuống mương mà.
- Thế đấy... - chú tôi hét lên.
- Cỗ xe lăn kềnh ra...
- Thế đấy... thế còn Foma?
- Ngài ấy tõm xuống mương ạ.
- Rồi sao nữa, kể nốt đi chứ, cái lão quỷ sứ này!
- Ngài ấy bị thúc vào mạng sườn và khóc tu tu đấy ạ. Tôi tháo con ngựa ra phóng vội về trình báo luôn đấy ạ.
- Thế Foma Fomits ở lại đấy à?
- Ngài ấy đứng dậy và chống gậy đi tiếp, - Gavrila kết thúc rồi thở dài và cúi đầu đứng im.
Nước mắt và tiếng nức nở của nữ giới lúc này thật không bút nào tả được.
- Bay đâu? Con Polkan! - chú tôi hét và lao thẳng ra sân. Con Polkan được dắt đến, chú tôi nhảy phốc lên lưng ngựa, không cần yên cương và chỉ một lát sau tiếng vó ngựa đã cho chúng tôi biết là cuộc truy đuổi Foma Fomits đã bắt đầu. Chú tôi thậm chí còn để đầu trần, không đội mũ lưỡi trai như mọi bữa.
Cánh phụ nữ ùa cả đến bên các cửa sổ. Giữa những tiếng kêu than nghe thấy cả những lời khuyên. Nào là phải xoa bóp Foma Fomits bằng rượu mạnh, nào là phải có nước trà búp, nào là Foma Fomits vẫn đang rỗng ruột: “từ sáng chưa có chút gì vào bụng đấy ạ”. Ả Perepelisina nhặt được cái kính ông ta bỏ quên, vẫn để trong bao, và việc tìm ra kho báu đã có ngay hiệu ứng phi thường: tướng quân phu nhân gào khóc xông tới chộp ngay lấy kính, giữ rịt lấy nó bằng cả hai tay mà quay lại chỗ cửa sổ, dán mắt vào con đường ngoài kia. Nóng lòng sốt ruột đến thế là cùng... Ở góc đằng kia Sasenka đang an ủi Nastiia: hai thầy trò cứ ôm nhau khóc. Nastenka giữ Iliusa trong tay, chốc chốc lại hôn hít chia tay với cậu học trò. Iliusa cứ khóc rưng rức dù còn chưa biết tại làm sao. Ejevikin và Mizintsikov đang bàn luận tay đôi ở một góc nhà. Tôi có cảm tưởng là Baktseev dường như cũng muốn mếu máo mỗi khi đưa mắt nhìn cánh đàn bà. Tôi đến bên ông.
- Không, anh bạn ạ, - ông nói với tôi, - Foma Fomits lẽ ra cũng đã đi xa rồi đấy nhưng đúng là chưa đến lúc: người ta chưa kiếm được mấy con bò đực sừng bằng vàng thỏi để thắng vào xe cho ông ấy! Đừng lo, anh bạn ạ, bị chủ đuổi rồi đấy nhưng trước sau vẫn ở lại thôi!
Dông tố đã qua và rõ ràng ông lớn Baktseev đã thay đổi chính kiến.
Bỗng có tiếng reo: “Kia rồi! kia rồi!” - và cánh đàn bà la hét đổ xô ra cửa. Rất lạ là chưa đến mười phút mà chú tôi đã đưa được Foma Fomits về, nhưng câu đố đã được giải một cách cực kỳ đơn giản: đuổi Gavrila về, quả thật Foma Fomits đã “chống gậy lần đi”, nhưng khi đã thấy mình quá đỗi đơn độc giữa trời mưa gió, ông ta đã run như cầy sấy, quay ngay trở lại và cứ thế chạy gằn theo Gavrila. Chú tôi chộp được ông ta ngay trong làng. Họ ra hiệu cho một cỗ xe bắt gặp trên đường dừng lại: bọn mugic xúm đến bên Foma Fomits lúc này đã nguôi giận hẳn, bốc ông ta lên xe. Như vậy mọi người đã đưa ông ta đến tận vòng tay của tướng quân phu nhân, tuy rằng thoạt nhìn thấy ông ta gớm ghiếc thế kia, người đã sợ hết hồn hết vía. Ông ta còn bẩn và ướt hơn cả Gavrila. Nhà cửa loạn hết cả lên: tướng quân phu nhân bắt lôi ngay ông ấy lên gác để thay đồ, mọi người quát hét nhau đi tìm cây cơm cháy[1] và các loại thuốc bổ, chạy ngược chạy xuôi tám hướng mười phương, làm ầm lên như vỡ chợ... Nhưng Foma Fomits dường như không để ý đến ai, đến chuyện gì hết. Người ta dìu ông đi. Đến bên chiếc ghế bành của mình, ông ngồi phịch xuống và nhắm mắt lại. Có ai đó bỗng tru lên là ông đang “đi”: tiếng gào rú nổi lên đến rợn tóc gáy, nhưng gào to hơn cả là Falalei, nó đang cố len qua cả đám các bà các cô mà đến bên Foma Fomits để mau mau được hôn tay ông lớn...
❀ ❀ ❀
[1] Loại cây giải độc thuộc họ cây kim ngân, thân cuốn, mọc hoang ở vùng núi hoặc trồng làm cảnh làm thuốc.
