- Chào chú ạ! - tôi mừng quýnh, - con mong chú mãi.

- Anh bạn trẻ của chú kìa, chú cũng đang cuống lên để về với con đây. Bây giờ để chú nói nốt chuyện này với Vidopliasov, rồi chú cháu mình sẽ dốc bầu tâm sự nhé. Có nhiều chuyện phải kể với con lắm đấy.

- Chán thế, lại còn Vidopliasov nữa! Mặc xác hắn, chú ạ.

- Chỉ năm, mười phút thôi mà, Serjei ạ, rồi chú sẽ chỉ là của con thôi. Con thấy đấy: việc phải làm mà.

- Việc gì cái ngữ ấy, chuyện vớ vẩn thì có, - tôi bực dọc nói.

- Nói thế nào với con bây giờ, hở anh bạn trẻ? Một khi chúng nó đã vướng vào mấy cái chuyện vớ vẩn rồi thì thế nào mà chúng nó chả chõm được mình! Này, người anh em Grigori, có đúng là mày không thể có lúc nào khác để gặp ta không? Nào, ta phải làm gì cho mày đây? Mày cũng phải biết thương ta với chứ. Ta kiệt sức với bọn mày rồi, chết mất ngáp với bọn mày rồi! Chú liểng xiểng với chúng nó đấy, Serjei ạ!

Và chú tôi phẩy cả hai tay với vẻ cực kỳ ngao ngán.

- Việc gì mà quan trọng đến mức không trì hoãn được như thế ạ? Giá mà việc của con cũng được coi là cần đến thế...

- Ấy, con không biết chứ người ta cứ gào lên là chú không quan tâm gì đến đức hạnh của đám gia nhân cả! Không khéo đến mai thằng này nó còn đi hớt là chú chẳng thèm nghe nó nói, là lại rầy rà...

Và chú tôi lại phẩy tay.

- Thôi được, chú kết thúc với thằng này nhanh lên cho con! Hay để con giúp cho. Chúng ta lên đi. Anh chàng kia thế nào đây? Có việc gì nào? - tôi nói khi cả ba đã bước vào phòng.

- Thế này nhé, anh bạn trẻ nghe nhé, thằng này nó không thích cái họ của nhà nó, nó xin đổi họ. Con thấy thế nào?

- Họ ư? Sao lại thế?... Ôi, thưa chú, trước khi nghe câu chuyện do chính mồm anh chàng này nói ra, con xin được nói với chú rằng chỉ có ở nhà chú mới có thể có những chuyện kỳ quặc thế này, - tôi nói và dang tay tỏ ý ngạc nhiên.

- Kìa, người anh em của chú ơi! Chú cũng biết dang tay, cũng ngạc nhiên lắm chứ, nhưng rồi cũng chẳng ăn thua! - chú tôi nói với vẻ bực bội. - Con thử nói chuyện với nó xem sao. Nó bám riết lấy chú đến hai tháng nay rồi...

- Một cái họ vô căn cứ, chẳng ra đâu vào đâu cả đấy ạ!

- Vô căn cứ thế nào cơ? - tôi ngạc nhiên hỏi.

- Đúng thế đấy ạ. Nghe chán lắm, chả ra cái quái gì cả.

- Chán là chán thế nào nào? Mà đổi thì đổi thế nào nào? Có ai làm cái chuyện đổi họ không nào?

- Xin lỗi cậu chứ không biết có ai lại phải mang những cái họ vớ vẩn như thế hay không.

- Tôi đồng ý là cái họ của anh nghe nó cũng hơi ngồ ngộ, - tôi nói tiếp, lúc này đã rất băn khoăn, - nhưng làm thế nào được bây giờ? Bố anh chả là người họ ấy là gì?

- Đúng là cái nợ truyền kiếp nó làm cho tôi khốn khổ đời đời đấy ạ, chắc hẳn cái số tôi là phải đeo cái mác ẩm ương mà hứng lấy vô số những lời giễu cợt, vô số những chuyện đau buồn đấy ạ, - Vidopliasov trả lời.

- Thưa chú, con xin đánh cuộc với chú rằng không thể thiếu bàn tay Foma Fomits nhúng vào đây được! - tôi tức tối hét lên.

- Ồ, không phải thế đâu, người anh em ạ; con nhầm rồi. Quả là Foma chỉ biết chăm lo cho nó. Ông ấy đã xin nó về làm thư ký riêng; làm mỗi việc ấy thôi. Rõ ràng là ông ấy đã vun vén, dạy dỗ nó nhiều, có thể nói là nó cũng chín chắn hơn lên ở mặt này mặt khác... Rồi chú sẽ kể hết cho con...

- Đúng đấy ạ, - Vidopliasov cướp lời, - Foma Fomits đúng là ân nhân của tôi đấy ạ. Là ân nhân thực sự của tôi, ngài ấy đã mở mắt cho tôi - phận con sâu cái kiến, nên cũng nhờ ngài ấy, lần đầu tiên tôi đã biết trước được số phận bản thân mình đấy ạ.

- Đấy, con thấy đấy, sự thể như thế đấy, Serioja ạ, - lại cuống quýt như thường lệ, chú tôi nói tiếp. - Thằng này thì lúc đầu ở Moskva, hầu như từ tấm bé, làm thằng nhỏ cho một ông giáo luyện chữ. Lúc nào con cứ xem qua thì biết: thằng này nó cũng đã thành nghề, viết vẽ rất hay: bột màu có, kim nhũ có, thần ái tình bay lượn vòng quanh... đủ hết, đúng là bàn tay nghệ sĩ! Bé Iliusa đang thụ giáo cu cậu đấy: một rup rưỡi một buổi. Cu cậu còn có việc ở ba nhà địa chủ quanh đây nữa; tiền thu đều. Con thấy đấy, cu cậu ăn diện đến là bảnh bao! Lại còn làm thơ nữa chứ.

- Lại còn thơ nữa cơ đấy!

- Thơ chứ, thơ, đừng tưởng chú nói đùa, thơ tử tế, niêm luật đàng hoàng, mà thứ gì cũng lôi ra vịnh được ngay. Một tài năng thực sự! Nhân ngày lễ thánh, cu cậu làm ngay cho bà một bài giáo huấn ca, cả nhà chỉ còn biết há hốc mồm ra mà nghe: trong cảnh thần tiên là các nữ thần thi ca bay lượn... ngây ngất quá còn gì? thơ lưu loát, nghe vần lắm, Foma hiệu đính mà. Chú cũng khoái, tất nhiên, mà trong bụng cũng mừng cho nó nữa. Làm thơ thì cứ làm, có điều chớ để xẩy ra sơ suất. Ta nói với mày với tấm lòng một người cha nói với con đấy, người anh em Grigori ạ. Foma đã biết chuyện, đã xem thơ, có ý khen và đã xin nó về làm chân đọc sách, chép bài, tóm lại, ông ấy đã đứng ra dạy dỗ, kèm cặp nó. Nó bảo là ông ấy đã chăm lo cho nó là đúng đấy. Con biết không, như vậy là ở nó đã xuất hiện một đầu óc lãng mạn cao quý và một cảm hứng tự do, - tất cả những điều này thì Foma đã giảng cho chú hết rồi nhưng quả là chú đã quên tiệt; có điều thú thực là chú đã định phóng thích[1] nó, không thèm bàn với Foma. Vậy mà con biết không, rõ xấu hổ quá!.. Đấy, Foma đã phản đối việc này; ông ấy bảo là ông ấy đang cần nó, ông ấy yêu nó; hơn nữa, ông ấy còn nói: “Là một nhà quý tộc, tôi sẽ thêm phần vinh dự khi có các nhà thơ giúp việc cho mình; có những nhà quý tộc này nọ ở nơi này nơi nọ đã sống như thế và như thế mới là en grand[2] chứ”. En grand mà, en grand! Thế là chú bắt đầu trọng vọng thằng này - con hiểu chứ?... Có điều nó cư xử kỳ quặc lắm. Tệ nhất là từ khi có cái chuyện thơ phú ấy là mặt nó cứ vênh lên với cánh gia nhân ở đây, chẳng muốn chuyện trò gì với ai nữa. Đừng giận, Grigori nhé, ta đang nói với mày với tấm lòng một người cha nói với con đây. Ngay từ mùa đông năm ngoái, thằng này nó đã hứa là sẽ lấy vợ: ở đây có một nữ gia nhân trẻ tuổi, Mat’rena đấy, một con bé xinh đẹp, thật thà, cần mẫn, vui tính. Thế mà bây giờ cứ động đến chuyện vợ con là nó lại dẫy ra như phải bỏng. Không biết nó tự cho mình là ghê gớm hay cứ phải nổi đình đám đã rồi mới tính chuyện dạm hỏi ở đâu không biết...

- Chủ yếu là nghe theo lời khuyên của Foma Fomits đấy ạ, - Vidopliasov trình bày, - vì ngài ấy là ân nhân thực sự của con đấy ạ...

- Đấy, làm gì có cái chuyện Foma Fomits không hề dây dưa dính dáng!

- Ồ, không phải là cái chuyện dính hay không dính, người anh em ạ! - Chú tôi vội ngắt lời tôi, - con phải thấy là giờ đây chính thằng này cũng đang bị kẹt. Con bé kia là đứa linh lợi, láu lỉnh, nó kéo cả bọn xúm vào trêu chọc, dậm dọa thằng này, thậm chí còn để bọn con trai coi thằng này như một chú hề...

- Chủ yếu là do Mat’rena đấy ạ, - Vidopliasov nói, - vì Mat’rena là một đứa cực ngu đấy ạ, nó vừa ngu si lại vừa rồ dại nên vì nó mà đời con chưa chi đã ra nông nỗi này đấy ạ.

- Kìa, người anh em Grigori, ta nói mãi với mày rồi, - chú tôi lừ mắt nhìn Vidopliasov và nói tiếp, - Serjei ạ, con biết không, bọn kia đã đặt vè giễu cợt cái họ của thằng này. Nó đến mách, kỳ kèo xin đổi họ, bảo rằng từ lâu nó đã rất khổ tâm vì cái họ đọc lên cứ như đấm vào tai...

- Nghe không được đàng hoàng chứ ạ, - Vidopliasov chỉnh sửa.

- Im mồm, Grigori! Foma cũng tán thành rồi... nhưng thực ra ở đây còn có một lý do: Foma tính rằng nếu rồi đây phải in thơ thì một cái họ như thế cũng có thể gây bất lợi, - đúng không nào?

- Ông ấy đang muốn in thơ hở chú?

- In đấy, người anh em ạ. Việc quyết định rồi, chú biết mà, ở trang tên sách sẽ có tên một tên nô lệ, trong lời nói đầu sẽ có lời tác giả cảm ơn Foma về công lao truyền đạt, mở mang kiến thức. Tập thơ sẽ có lời đề tặng Foma. Chính Foma sẽ viết lời mở đầu. Trang tên sách nổi bật lên dòng chữ “Thơ Vidopliasov”...

- “Ai oán Vidopliasov” chứ ạ, - Vidopliasov lại chữa.

- Đấy, con thấy chưa, lại còn ai oán nữa! Ờ, mà cái họ Vidopliasov thì có gì đáng phàn nàn nhỉ? Thậm chí nó còn khơi gợi những cảm xúc tinh tế nữa; Foma cũng đã nói như thế đấy. Còn chê bai thì chỉ rặt một lũ hay châm chọc thôi; xem Brambeus kia kìa... Ai muốn nói gì thì nói! Chế giễu mỗi cái họ người ta thì nghĩa lý gì, quanh đi quẩn lại cũng chỉ là mấy câu chọc ngoáy đúng không? Cứ như chú thì chú sẽ nói luôn: chúng mày cứ việc đem cái họ tao ra mà bẻ vè cho tao kiếm cái bí danh, có phải gọi thế không, chú chả nhớ là gì danh nữa. Đằng này không, nó một mực van xin: ông chủ hãy ra lệnh cho tất cả cánh gia nhân ở đây mãi mãi gọi con bằng một danh hiệu mới, tương xứng với tài năng, và cái dòng họ của con phải là một dòng họ đàng hoàng...

- Con xin đánh cuộc là chú đã nhận lời rồi đấy ạ.

- Đấy con xem, để khỏi phải tranh cãi lằng nhằng với thầy trò nhà nó, chú đành mặc kệ, muốn làm gì thì làm! Con biết không, hồi đó cũng đã có chuyện xích mích giữa chú với Foma rồi. Từ ngày ấy đấy, ngay tại đây, từ các ngày trong tuần cho đến họ tên người này người khác, Foma cứ việc chọn thuần những chữ êm tai: Oleandrov, Tiulpanov... Mày còn nhớ chứ, Grigori, lúc đầu thì mày xin gọi mày là “Verny” - “Grigori Verny”, về sau chính mày lại không thích nữa vì không biết thằng khỉ gió nào nó lại đi bắt vần chữ đó với chữ “skverny”[3]. Mày lên mách, thằng kia bị lôi ra phạt. Mày lại phải mất hai tuần lễ ngồi vắt óc ra để tìm họ mới, sang sẩy hết họ nọ đến họ kia, mãi mới tìm ra, lên xin đổi thành “Ulanov”. Có cái chữ gì chán hơn cái chữ ấy nữa không hở con? - ông hỏi tôi. Ta cũng lại đồng ý, lần thứ hai ra lệnh đổi họ cho mày thành Ulanov. Cho nó xong đi, người anh em ạ, - ông lại quay sang nói với tôi. Mày đã mê mải với cái mác “Ulanov” suốt ba ngày. Tất cả các bức tường, các bậu cửa sổ nhà thủy tạ đều bị mày dùng bút chì viết đầy chữ “Ulanov” lên, làm hỏng hết cả. Về sau phải sơn lại hết. Cả một tệp 50 tờ giấy Hà Lan bị mày xài vào mấy chữ: “Ulanov, thử bút; Ulanov, thử bút”. Cuối cùng, khốn khổ cho mày: “Ulanov” lại bị bắt vần với “bolvanov”[4]. Con không thích đồ bolvanov đâu ạ! - lại đổi! Mày còn đổi ra họ gì nữa nhỉ?

- Tansev ạ, - Vidopliasov đáp. - Số giời đã định cho con là cái mác của con phải gợi nên hình ảnh một pliasun[5], nên con lấy luôn là Tansev[6], một từ đồng nghĩa, nhưng là tiếng nước ngoài, nghe rất lịch sự đấy ạ.

- Thôi được rồi, Tansev; chú cũng đồng ý nốt, Serjei ạ. Thế mà rồi chữ ấy đã bị bọn ở đây bắt vần với một chữ rất bậy, không dám nói ra đâu! Hôm nay nó lại đến, lại nghĩ ra chữ mới. Chú đánh cuộc với cháu là nó đã thủ sẵn trong người một cái họ mới toe rồi đấy. Đúng không nào, Grigori, nói!

- Quả thật từ lâu con đã muốn đặt dưới chân ngài một danh hiệu mới không kém phần cao sang đấy ạ.

- Như thế nào?

- Essbuketov.

- Mày không thấy xấu hổ ư, Grigori? Đi lấy tên cái lọ sáp chải tóc làm họ cho mình! Thế mà còn gọi là người thông minh cơ đấy! Nghĩ mãi mới ra được cái chữ ngớ ngẩn như thế đấy! Cái chữ phơi ra ở mấy cái lọ nước hoa.

- Thưa chú, con xin lỗi, - tôi thì thầm, - đúng cái loại đầu đất thật rồi!

- Biết làm sao được hở con? - chú tôi cũng thì thầm, - người ta đoan chắc với xung quanh là nó thông minh, có đủ mọi phẩm chất cao đẹp đấy...

- Chú dứt nó ra cho con nhờ, lạy Chúa!

- Nghe đây, Grigori! Lúc này ta đang bận, xin lỗi người anh em đã nhé! - chú tôi cất giọng van vỉ cứ như sợ cả cái ngữ Vidopliasov này. - Mày thử nghĩ xem, làm sao ta có thể xem xét việc của mày ngay bây giờ được! Mày bảo là chúng nó lại trêu chọc gì mày ư? Thôi được, ta xin hứa, lời hứa danh dự nhé: mai ta sẽ xem xét mọi chuyện cho mày, còn bây giờ hãy tạm lui ra... Đứng lại đã! Foma Fomits thế nào?

- Ngài đi nằm rồi ạ... Ngài có dặn là nếu có ai hỏi thì cứ bảo là đêm nay ngài phải cầu kinh đến khuya.

- Hừm! Thôi đi đi, người anh em, đi đi! Con thấy đấy, Serioja, thằng này thì lúc nào chả ở cạnh Foma nên chú sợ cả nó nữa đấy. Cánh gia nhân nhà này cũng phải kiêng cái mặt nó ra, chuyện gì mà nó chẳng đem về ton hót với Foma. Bây giờ nó ra về đấy nhưng chưa biết chừng đến mai lại đơm đặt thế này thế khác! Còn chú thì vừa dàn xếp xong mọi chuyện ở bên kia rồi đấy, người anh em ạ, thanh thản lắm rồi... Chú vội vàng trở lại với con ngay. Cuối cùng chú lại được ngồi với con! - chú nắm chặt tay tôi, giọng đầy xúc động. - Chú cứ nghĩ là con tức giận quá thế này thì đến lỉnh mất thôi. Chú đã cho người về canh chừng con đấy chứ. Ôi, sáng danh Chúa, đây là thời điểm quá đặc biệt! Chuyện Gavrila vừa rồi cũng ghê đấy chứ? rồi lại đến Falalei, rồi lại đến con - hết người nọ đến người kia! Ôi, sáng danh Chúa, sáng danh Chúa! cuối cùng chú cũng được trò chuyện thỏa thuê với con đây. Chú sẽ trải lòng ra với con đây. Con đừng bỏ đi, Serjei nhé, con là người thân thiết duy nhất của chú, con và Korovkin...

- Nhưng chú cho con được hỏi là chú đã thu xếp được việc gì ở bên ấy và con còn phải chờ đợi điều gì sau sự việc vừa qua? Thú thật với chú là con đã quá đau đầu!

- Thế đầu chú không đau chắc? Nó nhức nhối suốt nửa năm nay rồi, cái đầu chú đây này! Nhưng ơn Chúa! bây giờ mọi việc đã thu xếp xong xuôi, ổn thỏa hết rồi. Trước hết, bà đã tha thứ cho chú, tha thứ hoàn toàn, với một số điều kiện nhất định, tất nhiên; nhưng giờ đây chú hầu như không phải lo ngại điều gì nữa. Bé Sasurka cũng đã được người tha thứ. Bé Sasa ấy mà, chuyện sáng nay đấy... một trái tim bé bỏng mới nồng nhiệt làm sao! Kể cũng hơi quá đà một chút, nhưng đúng là một trái tim vàng! Chú tự hào về nó đấy, Serioja ạ! Cầu Chúa lúc nào cũng đoái thương đến nó. Con cũng đã được người tha thứ, thậm chí còn được ưu đãi hơn người, con biết thế nào không? Con được phép làm bất cứ điều gì con muốn, được phép đến tất cả các phòng, dạo chơi trong vườn, kể cả khi đang có khách, tóm lại, muốn làm gì thì làm, chỉ yêu cầu con mỗi một việc là ngày mai con không được nói gì trước mặt bà và Foma Fomits - đó là điều kiện nhất thiết, tuyệt nhiên không được nói nửa lời, - chú đã thay mặt con hứa với bà rồi, con chỉ việc ngồi nghe những gì người lớn... chú muốn nói là con chỉ ngồi nghe người khác nói thôi. Người bảo là con hãy còn quá trẻ. Con đừng giận, Serjei nhé; con đúng là còn trẻ đấy thôi... Anna Nilovna cũng nói thế mà...

Tất nhiên tôi vẫn còn rất trẻ và tôi lập tức chứng minh điều đó bằng cách phản đối mạnh mẽ những điều kiện ngang trái như thế.

- Thưa chú, chú hãy nghe con nói, - tôi quát lên, giọng uất nghẹn, - chú hãy cho con biết một điều thôi, cho con được yên lòng: có phải con đang có mặt trong một cái nhà thương điên thực sự không?

- Thế đấy, con lại đã chê trách được ngay rồi! Con cũng không chịu nổi nữa đấy, - chú tôi rầu rĩ đáp. - Không có chuyện điên rồ gì cả, chỉ có chuyện hai bên cùng nóng nảy với nhau thôi. Nhưng con có đồng ý là chính con cũng đã xử sự không đúng mức không? Con có nhớ là con đã ăn nói đốp chát với một người... trọng tuổi, như người ta thường nói, hay không?

- Những người như thế không có chuyện trọng tuổi đâu chú ạ.

- Như thế là hỗn đấy, người anh em ạ! Tự do quá trớn! Đối với tinh thần tự do sáng suốt thì chú không hề phản đối người anh em ạ, nhưng thái độ của con như thế là đã vượt ra ngoài khuôn khổ, con làm chú ngạc nhiên đấy, Serjei ạ.

- Xin chú đừng giận, con có lỗi, nhưng là có lỗi với chú. Riêng với Foma Fomits của chú...

- Đấy, lại của chú rồi! Hừm, đừng khắt khe với ông ấy quá, Serjei ạ: ông ấy chỉ là người yếm thế vậy thôi, độc dở dở ương ương thế đấy! Không thể đặt ra yêu cầu nghiêm khắc với ông ấy được. Nhưng bù lại đó là một con người cao thượng biết bao, cực kỳ cao thượng! Thì chính cháu cũng vừa chứng kiến đấy thôi, rõ ràng ông ta đã ngời ngời tỏa sáng. Nhưng không hiểu có cái gì đó đôi lúc cứ làm lu mờ những điều kỳ diệu ấy đi, khiến ta chẳng còn thấy có gì đặc sắc nữa. Nhưng thôi, ai mà chả thế?

- Ngược lại chú ơi: ai mà lại thế?

- Ồ, con vãn thiên về một mặt! Như vậy là thiếu thiện chí, Serioja ạ; con không biết tha thứ....

- Thôi được rồi, thưa chú! Chuyện này xin để nói sau. Nãy giờ chú có nhìn thấy Nastasiia Evgrafovna không ạ?

- Ô, người anh em, lâu nay chuyện gì cũng liên quan đến cô ấy cả. Bây giờ thế này, Serioja ạ, việc đầu tiên và là quan trọng nhất: cả nhà đã quyết định là ngày mai muốn gì cũng phải tổ chức mừng sinh nhật ông ấy, Foma ấy, vì ngày mai đúng là ngày sinh nhật ông ấy. Sasa là con bé tốt bụng nhưng nó nhầm đấy, vậy là cả nhà sẽ kéo nhau đi, trước lễ mi-xa, đi sớm. Iliusa sẽ có thơ tặng ông ấy, làm cho ông ấy lịm tim luôn. Ừ, Serioja này, giá kể con cùng đi mừng sinh nhật với cả nhà thì hay quá! Có khả năng ông ấy sẽ tha thứ hết cho con. Hai người hòa giải được với nhau thì quá tuyệt vời! Quên hết giận hờn đi, người anh em ạ, chả là chính con cũng đã chọc tức người ta... Một con người thất kính đáng nể!

- Kìa chú! Chú! - tôi hét toáng lên, tưởng chừng mất hết kiên nhẫn, - con đang muốn nói chuyện cần kíp đây này, thế mà chú... Con xin nhắc lại là chú có biết Nastasiia Evgrafovna bây giờ như thế nào không?

- Chết chửa làm gì mà thét lác ầm ĩ lên thế hở người anh em? Cô ấy cũng mới vướng vào bao nhiêu chuyện lôi thôi đấy. Mà cũng chả phải là mới nữa, khá lâu rồi đấy. Có điều chú chưa muốn nói với con làm con phải hoang mang vì bà cứ lăm le đuổi cô ấy đi, đòi chú phải cho cô ấy thôi việc. Đấy con xem, tình cảnh của chú như thế đấy... Nhưng tạ ơn Chúa! bây giờ mọi việc đã được thu xếp xong xuôi, ổn thỏa hết rồi. Con biết không, - bây giờ chú sẽ nói hết với con, - bà cứ nghi là chú phải lòng cô ấy, muốn lấy cô ấy, có nghĩa là chú đang đâm đầu vào chỗ chết vì làm thế khác nào đâm đầu vào chỗ chết: điều này bà đã giảng giải rõ ràng cho chú... vậy là, để giải cứu chú qua cơn hoạn nạn, người quyết chí đuổi cô ta ra khỏi nhà. Ở đây mọi chuyện đều do ý của bà, nhưng quyết liệt hơn tất cả phải nói là Anna Nilovna. Foma vẫn chưa nói gì. Nhưng bây giờ chú đã nói toạc hết cả ra với mọi người rồi và thú thực với con là chú đã tuyên bố rằng con là chồng chưa cưới chính thức của Nastenka, chính vì thế con đã về đây. Đấy, tất cả những điều đó đã khiến người có phần yên tâm và bây giờ cô ấy vẫn ở lại đây, tuy chưa dứt khoát là ở hẳn mà chỉ là ở thử thôi, nhưng dù sao vẫn là ở lại. Cho dù con có chối là không phải về hỏi vợ thì tình hình vẫn vậy thôi. Chí ít thì bà đã có vẻ yên tâm. Riêng Anna Nilovna thì vẫn cứ lầu bầu! Chú cũng chả còn có cách gì làm vừa lòng ả ấy được nữa. Mà thực ra ả ấy muốn gì cơ chứ, cái ả Anna Nilovna ấy?

- Chú ơi, chú nhầm lẫn hết rồi! Chú có biết Nastasiia Evgrafovna ngày mai đã giã biệt nơi này cho dù lúc này vẫn còn có mặt ở đây không? Chú có biết là hôm nay bố cô ấy đến chính là để đón cô ấy không? chú có biết là điều đó đã được quyết định dứt khoát rồi không, chính cô ấy hôm nay đã tuyên bố rõ ràng với con như vậy và đã kết thúc câu chuyện bằng cách gửi lời chào chú đấy, - chú đã được biết chuyện này chưa, thưa chú?

Chú tôi bỗng đứng thừ ra trước mặt tôi, mồm há hốc. Tôi thoáng thấy ông giật mình và nghe thấy một tiếng rên phụt ra từ lồng ngực.

Không chút chần chừ, tôi vội vàng kể lại toàn bộ cuộc chuyện trò giữa tôi và Nastenka, những lời ướm hỏi của tôi, thái độ khước từ dứt khoát của cô ta, nỗi tức bực đối với chú tôi về việc ông đã cả gan viết thư gọi tôi về; tôi giải thích rằng cô đang hy vọng với việc bỏ đi như vậy sẽ cứu ông ấy thoát khỏi cuộc hôn nhân với Tatiana Ivanovna, tóm lại, tôi đã không che giấu điều gì, thậm chí còn cố tình phóng đại tất cả những gì là khó chịu trong mọi chuyện. Tôi muốn chú tôi phải một phen choáng váng đặng đi tới những giải pháp quyết liệt, - và tôi đã thực hiện được ý đồ. Ông đưa tay ôm đầu và hét toáng lên.

- Cô ấy đâu rồi, con có biết không? Cô ấy đâu rồi? - cuối cùng ông cất tiếng, mặt tái dại vì hoảng hốt. - Vậy mà chú chẳng biết gì, cứ như một thằng ngu, đi từ bên ấy sang đây vẫn còn ung dung lắm, trong bụng đã mừng thầm là mọi việc đã được dàn xếp xong xuôi, - chú tôi nói thêm với vẻ chán chường.

- Không biết bây giờ cô ấy ở đâu chứ ban nãy khi vừa nghe thấy tiếng quát hét là cô ta đã định xộc ngay vào chỗ chú để làm ầm lên đấy ạ. Chắc là người ta đã chặn lại rồi.

- Lại còn không chặn nữa! để mà làm loạn lên nữa! Chà, người đâu mà nóng nảy, ngang tàng! Mà cô ấy đi đâu mới được chứ? Đi đâu? Đi đâu? Thế còn con thì để làm gì? con là người tử tế đấy thôi! Vì sao cô ta lại khước từ con? Rõ chán mớ đời! Cô ấy phải có tình cảm với con mới đúng chứ. Vì sao cô ấy lại không thích con? Trả lời đi chứ, lạy Chúa, sao lại cứ đứng đực ra như thế?

- Chú tha cho con! Ai lại đi hỏi những câu như thế bao giờ?

- Nhưng thế này là vô lý! không thể như thế được! Con phải lấy cô ấy chứ. Không thì chú bắt tội con từ Peterburg về đây để làm gì? Con phải đem lại hạnh phúc cho cô ấy chứ! Bây giờ người ta còn đuổi cô ấy được, chứ một khi cô ấy đã là vợ của con, người nhà người cửa của chú, thì đừng nói chuyện. Mà cô ấy đi đâu rồi? chuyện gì sẽ xảy ra với cô ấy đây? Đi làm gia sư ư? Gia với sư gì, toàn những chuyện đâu đâu! Mà từ nay cho đến lúc kiếm được việc làm thì cả nhà cô ấy sống bằng gì vậy? Một mình bố già nuôi chín miệng ăn - có mà chết đói. Cô ấy lại còn bỏ đi làm cho chú mất mặt thế này thì hỏi còn mặt mũi nào mà nói chuyện tiền nong với chú nữa, một xu sứt cũng đừng hòng, kể cả con lẫn bố. Bỏ đi như thế thì thật là kinh khủng! Đấy rồi xem, còn chán chuyện lôi thôi - chú biết chứ. Còn tiền lương của cô ấy thì đã được ứng trước cho cả nhà rồi: cô ấy đi làm nuôi cả nhà đấy chứ. Giờ đây chú có muốn giới thiệu cô ta đi làm gia sư thì kiếm cho được một gia đình tử tế cũng không phải dễ! lấy đâu ra những con người đạo cao đức trọng bây giờ? Mà ví thử có đi chăng nữa, có nhiều đi chăng nữa, cũng vẫn sợ như thường: biết tin ai được? Mà ở đời đã nghèo thì lại dễ bị hèn; người nghèo luôn thấy mình buộc phải luồn lụy để kiếm miếng ăn và đỡ bị đời hắt hủi! Biết đâu người ta sẽ sỉ nhục cô ấy; nhưng cô ấy vốn là người biết tự hào về phẩm giá của mình thì lúc bấy giờ... lúc bấy giờ sự thể sẽ ra sao? mà chẳng may lại gặp phải một tên vô lại nó cứ xán vào mà gạ gẫm thì sao? Cô ấy sẽ cự tuyệt, - chú biết là cô ấy sẽ cự tuyệt, - nhưng nếu hắn cứ cố tình làm nhục cô ấy cho bằng được, cái tên vô lại ấy! thì cô ấy vẫn có thể bị bêu riếu, bị dè bỉu, bị nghi oan, và lúc đó... Ôi cái đầu đến nổ tung ra mất! Khốn khổ thân tôi, lạy Chúa!

- Thưa chú! chú vui lòng cho con hỏi một câu, - tôi trịnh trọng cất lời, - chú đừng giận con, chú hiểu cho là lời giải đáp cho câu hỏi này sẽ giải quyết được nhiều điều, con thậm chí cũng có quyền, dù chỉ một phần thôi, yêu cầu chú giải đáp cho, thưa chú!

- Sao, cái gì? Câu hỏi thế nào?

- Mong chú hãy nói một cách chân thành và thẳng thắn như khi thú tội ở nhà thờ: có đúng là chú đã phải lòng Nastasiia Evgrafovna và muốn lấy cô ấy làm vợ không? Chú thử nghĩ xem: chả phải vì thế mà bà chỉ muốn đuổi cô ấy là gì.

Chú tôi giật bắn người trong lúc toàn thân đã run lên vì quá bực mình.

- Chú ấy à? chú đã phải lòng ư? phải lòng cô ấy ư? Bọn họ mất trí hết cả rồi hay đã hùa nhau vào trêu chọc chú như thế chứ? Thế chú viết thư gọi cháu về để làm gì nếu không phải để chứng minh với tất cả bọn họ rằng họ đã mất trí? Thế chú kéo con đến với cô ấy để làm gì? Chú ư? chú phải lòng ư? phải lòng cô ấy ư? Bọn họ mất trí hết cả rồi, chỉ có vậy thôi!

- Nếu vậy, thưa chú, con xin được nói hết suy nghĩ của con. Con xin trịnh trọng tuyên bố với chú rằng con tuyệt nhiên không thấy có gì đáng chê trách trong giả thuyết đã được nêu lên. Ngược lại, chú đã có thể đem lại hạnh phúc cho cô ấy nếu chú yêu cô ấy đến thế, và lạy Chúa lòng lành! cầu Chúa ban cho chú tình yêu và lời răn dạy cao minh!

- Mày nhảm nhí thật thôi! - chú tôi hét lên với vẻ lạ lùng, gần như hốt hoảng. - Lạ, mày nói cứ như không... mà nói chung... chú thấy mày lúc nào cũng bộp chà bộp chộp! Con nghĩ xem, nói như thế có đúng là nhảm nhí không? Sao chú lại có thể lấy nó về làm vợ một khi vẫn coi nó như con cơ chứ? Chú sẽ lấy làm hổ thẹn, thậm chí còn thấy mình có tội, nếu chú không coi nó như con, dám nhìn nó với một con mắt khác! Chú là một người già còn nó vẫn đang là một bông hoa chớm nở! Foma đã nói đúng như thế khi giảng giải cho chú về chuyện này đây. Trái tim chú cháy lên ngọn lửa của tình yêu phụ tử, chứ đâu như con nói, của tình cảm lứa đôi! Cũng có thể do lòng biết ơn, cô ấy sẽ không cự tuyệt nhưng chắc chắn sau này cô ấy sẽ khinh bỉ chú vì đã lợi dụng lòng biết ơn kia. Chú sẽ làm tổn thương cô ấy, chú sẽ làm mất đi niềm gắn bó keo sơn vẫn ấp ủ trong lòng cô ấy. Ước gì chú có thể dâng hiến cả tâm hồn cho cô ấy, cô ấy là đứa con bé bỏng của chú mà! Chú yêu nó có khác gì yêu con bé Sasa nhà chú đâu, thậm chí còn yêu hơn là đằng khác, thú thực với con là như vậy. Sasa nó là con đẻ chẳng nói làm gì, còn nó thì được chú biến thành con bằng lòng yêu thương đấy chứ. Chú đã đón nhận nó từ chốn bần hàn cơ cực, đã nuôi dạy nó nên người. Mồ ma thím Katia của con, thiên thần khuất núi của chú, đã rất yêu nó, thím đã giao nó lại cho chú như giao một đứa con. Chú đã cho nó học hành tử tế: nào học nói tiếng Pháp, học chơi dương cầm, sách nọ sách kia, đủ hết... Nụ cười của nó mới lạ lùng sao! con có nhận thấy không, Serioja? Cứ ngỡ như nó muốn giễu cợt gì mình nhưng kỳ thực nó yêu mình... Đấy chú cứ nghĩ là con sẽ về, sẽ cầu hôn; mọi người ắt sẽ tin là chú chẳng còn vương vấn gì đến con bé nữa, họ sẽ ngừng tung tin bậy bạ. Vậy là con bé cũng sẽ ở lại một cách yên lành và chúng ta vẫn được quây quần, hạnh phúc bên nhau! Cả hai đứa chúng mày đều là con của chú, cả hai đều gần như là trẻ mồ côi, cả hai đều lớn lên trong sự đùm bọc của chú... chú nguyện hết lòng yêu thương hai đứa, dành trọn cuộc đời cho hai đứa, không xa rời hai đứa; gắn chặt với hai đứa! Ồ, ước gì chúng ta mãi mãi được sum vầy đầm ấm bên nhau! Mà làm sao mọi người lúc nào cũng cứ phải bực tức, giận hờn, oán ghét nhau như vậy? Ước gì chú có thể giải thích ngay cho họ về tất cả những điều chưa rõ! Ước gì chú có thể phơi bày hết ruột gan ra với họ! Lạy Chúa tôi!

- Vâng, thưa chú, vâng, tất cả đúng là như vậy, có điều cô ấy đã khước từ lời đề nghị của con...

- Thế đấy, khước từ! Hừm!... Con biết không, hình như chú cũng đã linh cảm được là cô ấy sẽ khước từ, không nhận lời con, - chú tôi nói với vẻ trầm ngâm. - Nhưng không! - chú tôi hét lên, - chú không tin! Không thể như thế được! Nếu thế thì hỏng hết! Hẳn là con không được ý tứ lúc mở lời, làm mếch lòng cô gái, hay là lại giở giọng tán tỉnh thế nào. Con hãy thuật lại đầu đuôi một lần nữa xem nào, Serjei!

Tôi thuật lại rõ ràng tường tận. Đến đoạn Nastenka đang nuôi hy vọng sẽ cứu được chú tôi khỏi nguy cơ phải ràng buộc với Tatiana Ivanovna bằng cách bỏ đi này, chú tôi bỗng dưng mỉm cười chua chát.

- Cứu với chả vớt! - có mà cứu vào mắt!

- Nhưng chú vẫn không muốn nói đến chuyện lấy Tatiana Ivanovna làm vợ kia mà?

- Nhưng chú còn biết làm gì để ngày mai Nastia không bị đuổi ra khỏi nhà này cơ chứ? Ngày mai chú phải tiến hành thủ tục cầu hôn rồi. Chú hứa trước mặt mọi người rồi.

- Và chú cũng quyết định dứt khoát rồi đấy ạ?

- Làm thế nào được bây giờ! Nẫu ruột nẫu gan lắm chứ, nhưng đành phải thế thôi. Mai phải đi cầu hôn, đám cưới sẽ được tổ chức lặng lẽ trong nội bộ gia đình, mà như thế là hay nhất đấy, người anh em ạ. Có lẽ con sẽ phải sắm vai phù rể đấy. Chú nhắm con để bà không đuổi được con khi còn bận việc ở đây. Làm thế nào được bây giờ? Bà thường nói: “của cải là dành cho con cái!” Tất nhiên, vì con cái thì việc gì mà chả phải làm? Phải lăn vào thôi, nhất là nếu xét về thực chất thì đây cũng là điều chính đáng. Chú cũng phải làm được chút gì đó cho cả đại gia đình chứ. Đừng tính chuyện ngồi không!

- Nhưng thưa chú, chị ấy là một người điên đấy chứ! - tôi hét lên như người mất trí và tim tôi thắt lại.

- Chết chửa, điên đâu mà điên! Chẳng điên dại gì đâu, chỉ thế thôi, con biết chứ, một cô gái bất hạnh... làm thế nào được bây giờ, mà chú cũng thấy vui với lý trí... Vả chẳng ở đời cũng có những người nặng về lý trí đấy chứ! Mà cô ấy thì hiền hậu lắm, con không biết chứ cô ấy là con người rất cao thượng đấy!

- Ôi thôi, lạy Chúa, chú tôi thỏa hiệp mất rồi! - tôi thốt lên trong nỗi chán chường.

- Nhưng làm gì được nữa nào? Mà mọi người cũng chỉ hết lòng vun vén cho chú đấy chứ, vả nói cho cùng chú cũng đã linh cảm được là sớm muộn gì bà cũng ép chú lấy vợ bằng được, có mà chạy đằng giời! Thế thì thà xong sớm đi còn hơn lại để xảy ra to tiếng. Còn với con, người anh em Serioja ạ, chú muốn nói rất thực lòng rằng: chú còn thấy có phần vui sướng nữa. Thế là xong dứt điểm được việc này chí ít cũng thấy lòng thanh thản hẳn đi - trút được một gánh nặng trên vai đấy chứ. Từ bên ấp về đây, chú đã rất yên tâm lòng dạ gần như hoàn toàn thanh thản. Đã thấy được ánh sáng cuối đường hầm. Cái được chủ yếu là Nastia vẫn ở lại với chúng ta. Chính chú đã chấp thuận với điều kiện đó mà. Vậy mà chính cô ta lại định bỏ trốn! Không thể như thế được! - chú dậm chân thình thịch, hét lên, - Serjei, chú bảo, - ông nói thêm với vẻ dứt khoát, - con chờ chú ở đây nghe chửa, không được đi đâu đấy, chú sẽ quay lại ngay.

- Chú đi đâu ạ?

- Có thể chú sẽ tìm thấy cô ấy: mọi chuyện sẽ được làm sáng tỏ, con hãy tin là mọi chuyện sẽ được làm sáng tỏ, và... và... và con sẽ lấy cô ấy làm vợ, - chú hứa với con bằng lời hứa danh dự đấy!

Chú tôi bước nhanh ra ngoài và rẽ ngay vào vườn chứ không đi lên nhà trên. Tôi dõi theo chú qua cửa sổ.

❀ ❀ ❀

[1] Dưới chế độ chiếm hữu nô lệ thì chủ nô có quyền ra tòa làm giấy phóng thích cho nô lệ thành người tự do, trả lại các quyền sống thông thường.

[2] Cao sang (tiếng Pháp).

[3] Hai chữ lần lượt có nghĩa là “tin tưởng”, “tồi tệ”.

[4] “Đụn ra” (kẻ ngây ngô khờ khạo).

[5] Anh chàng nhảy múa.

[6] Anh chàng khiêu vũ.