Tôi đang cán đích, sắp kết thúc chuyến đi dài. Đang đi qua thị trấn B, chỉ chừng mươi dặm nữa là về đến Stepantsikovo thì tôi buộc phải dừng lại ở một xưởng lò rèn ở ngay đầu ô vì cỗ xe bị nứt một bên vành bánh trước. Chữa tạm xe để kéo nốt mười dặm chắc cũng không lâu nên tôi quyết định chờ để đi luôn, không loanh quanh đâu nữa. Vừa xuống xe tôi đã thấy ngay một ông lớn béo tốt cũng đang phải chữa xe như tôi. Đã phải đứng chờ đến một tiếng đồng hồ trong tiết trời oi ả ngột ngạt, ông quát mắng ngậu xị, cáu kỉnh xua đuổi bọn thợ đang xúm vào cỗ xe sang trọng của ông. Thoạt tiên tôi có cảm tưởng ông lớn đang nóng giận này là một kẻ quá cục cằn. Ông trạc bốn nhăm tuổi, tầm vóc trung bình, béo ục à ục ịch, mặt rỗ hoa. Dáng vẻ phì nộn, cục hầu ở cổ, cặp má núng nính chảy xệ đã nói lên đời sống sung túc của giới địa chủ. Toàn bộ vẻ ngoài của ông ta toát lên một dáng dấp đàn bà đập ngay vào mắt người khác. Ăn mặc nói chung là tươm tất, thoải mái, kích cỡ rộng rãi nhưng chẳng ra kiểu mốt gì cả.

Không hiểu sao ông ta lại cứ như hằm hè cả với tôi, nhất là mới thấy tôi lần đầu, chưa nói năng gì với tôi. Vừa đặt chân xuống đất tôi đã nhận ra ngay điều đó qua ánh mắt dữ dằn của ông ta. Tuy nhiên tôi đang rất muốn làm quen với ông ta. Qua lời mấy người hầu của ông ta kháo chuyện với nhau, tôi được biết là ông ta vừa ở chỗ chú tôi đằng Stepantsikovo ra, thế thì đây đúng là dịp để hỏi thăm tin tức. Tôi bỏ cái mũ lưỡi trai ra, thử lấy giọng thật dễ nghe để ca thán về nỗi đôi lúc cứ bị hãm lại giữa đường; song ông béo lại đưa mắt gườm gườm nhìn tôi từ đầu đến chân, miệng lầu bà lầu bầu và ậm ạch quay đi. Nhìn từ phía sau cũng có thể thấy đó là một đối tượng khảo cứu quá hấp dẫn nhưng cũng đừng hy vọng có thể moi chuyện một cách vui vẻ được.

- Griska! lẩm bẩm cái gì, ngậm mồm vào! Ta quật cho đấy!... - ông ta bỗng lên tiếng quát lão hầu cận, hầu như không nghe tôi nói gì về chuyện bị hãm lại giữa đường.

“Griska” là một gia nhân già tóc bạc, mặc áo dài lễ phục, đeo bộ râu cằm giả màu gio to tướng. Nhìn qua cũng đủ biết là lão cũng đang rất bực mình, cứ lầu bầu trong miệng với vẻ khó chịu ra mặt. Giữa chủ và tớ lập tức xẩy chuyện bất đồng lời qua tiếng lại.

- Đánh thì đánh! Rống nữa lên đi! - Griska cứ như chỉ lẩm bẩm một mình nhưng cũng đủ để mọi người nghe thấy hết rồi hậm hực quay ra hý hoáy với cỗ xe.

- Cái gì? Lão bảo gì? “Rống nữa lên” hả?... giở giọng cục súc ra rồi đấy! - ông béo quát inh lên, mặt đỏ bừng.

- Ngài làm gì mà cứ phải ầm ầm lên như thế ạ? Không nói năng bình thường được nữa đấy!

- Làm gì mà phải ầm ĩ lên à? Các người nghe thấy cả đấy chứ? Lão ấy thì cứ việc nhấm nhẳn với ta, còn ta thì không được làm ầm!

- Việc gì mà tôi phải nhấm nhẳn?

- Việc gì... Không có lý do gì thật chứ? Ta biết lão nhấm nhẳn vì chuyện gì rồi: vì ta đã bỏ đi, không ở lại dự tiệc chứ còn gì nữa.

- Chả ảnh hưởng gì đến tôi! Ngài có bỏ hẳn chuyện ăn uống tiệc tùng đi cũng thế thôi. Tôi có dám động đến ngài đâu mà bảo là nhấm nhẳn, tôi chỉ cằn nhằn bọn thợ rèn mấy câu thôi.

- Thợ rèn... Thế lão cáu với thợ về chuyện gì nào?

- Mà cũng không phải thợ rèn, tôi cáu với cỗ xe cơ.

- Cỗ xe thì làm sao mà cảu rảu với nó?

- Nó chả hỏng là gì! Này, từ nay không được hỏng hóc, phải lành lặn nghe chưa!

- Cỗ xe... Không đúng, lão cảu rảu với ta, chứ xe xiếc gì. Khéo đổ vấy lắm!

- Ngài cứ truy bức mãi như thế để làm gì, thưa ông chủ? Xin ngài thôi đi cho!

- Thế tại sao suốt dọc đường lão cứ ngồi im như thóc chẳng nói năng gì với ta, hả? Lần sau phải mở miệng ra nghe chưa!

- Ruồi nó bay vào mồm rồi nên mới ngồi im đấy ạ. Hay tôi phải kể chuyện cổ tích cho ngài nghe mới được? Ngài về mà đón mụ Malania, cái kho cổ tích kia kìa.

Ông béo đã há mồm ra toan cãi nhưng rõ ràng là đuối lý đành thôi. Tự hào về miệng lưỡi và ảnh hưởng của mình đối với ông chủ vừa thể hiện công khai trước mắt mọi người, với vẻ quan trọng gấp đôi, lão đầy tớ quay ra với bọn thợ, lên giọng bảo ban chỉ vẽ.

Ý đồ làm quen của tôi vẫn đang trong thế bí, nhất là tôi quá vụng nhưng một cảnh huống bất ngờ đã gỡ cho tôi. Một khuôn mặt ngái ngủ, nhem nhuốc, tóc tai bù xù bỗng ló ra ngoài cửa sổ một chiếc xe hòm đóng kín, đã tháo hết bánh nằm bẹp một chỗ không biết từ bao giờ, mãi không có thợ đến chữa. Sự xuất hiện của khuôn mặt gớm ghiếc đã làm rộ lên tiếng cười trong đám thợ. Số là cái gã vừa ló mặt ra đó đã bị nhốt hẳn trong xe không ra ngoài được nữa. Gã nốc rượu rồi ngủ quên trong xe bây giờ tỉnh dậy cứ đòi ra mà chẳng được, cuối cùng mới nhờ được một người đi lấy hộ dụng cụ. Mọi người ai cũng thấy buồn cười, rõ vui như Tết.

Có những người có tính hay khoái chí trước những chuyện lạ lùng kỳ quặc. Một gã mugic say rượu mặt méo xệch, một người trượt chân ngã lăn quay ra đường, hai mụ bà chằn xỉa xói nhau, vân vân và vân vân, những chuyện như thế đôi lúc vẫn làm cho ai đó cảm thấy cực kỳ thích thú một cách vô tư, chẳng hiểu vì sao. Ngài địa chủ to béo ở đây cũng thuộc diện này. Bộ mắt khó đăm đăm của ông ta dịu dần đi và cuối cùng, tươi tỉnh hẳn.

- Vasiliev hay sao ấy nhỉ? - ông ta hỏi với vẻ thông cảm. - Làm sao lại đến nông nỗi này cơ chứ?

- Vasiliev đấy, Stepan Alekseits ạ! - mọi người nhao nhao hết cả lên khắp chung quanh.

- Rượu chè be bét đấy ạ, thưa ngài, - một người nói thêm, đó là một lão thợ già, người cao, gầy, vẻ mặt nghiêm nghị mang tính cố chấp, có ý cậy mình hơn tuổi trong đám anh em, - cu cậu bê tha quá đấy, thưa ngài, từ nhà chủ đi làm được hai ngày, đến ngày thứ ba thì vùi xác luôn ở chỗ chúng tôi đấy ạ! Đấy, đang hỏi mượn đục đấy ạ. Hừ, đào đâu ra đục cho cậu bây giờ, hở cái anh đầu đất? Đến cái dụng cụ cuối cùng cũng tính chuyện đi cầm đi đặt!

- Kìa, Arhipuska! Đồng tiền là đồng bạc ấy[1] mà: nó đến rồi nó lại đi thôi! Mở cửa cho cháu ra đi chú, lạy đấng sáng thế, - Vasiliev thò hẳn đầu ra ngoài để van xin, giọng yếu ớt và run rẩy.

- Cứ ngồi đấy đã, ngốc ạ, tốt cho mày đấy! - Arhip nghiêm giọng đáp. - Tử tế được hai hôm, ngày thứ ba là đã giở chứng rồi; hôm nay ngay từ tinh mơ chúng nó cũng đã tha từ ngoài phố vào cho rồi đấy; có Chúa chứng giám, chúng nó cứ thu thu giấu giấu, mồm thì cứ liến lên với Matvei Iliits, những là “anh ốm rồi đấy, những cái kim trong người nó lại chích loạn lên rồi đấy”.

Tiếng cười lại rộ lên lần thứ hai.

- Thế đục đâu rồi?

- Đang nằm ở nhà Zui trong khu này đấy ạ! Nó chỉ mới đục được một thứ thôi! bợm rượu đấy, Stepan Alekseits ạ.

- He-he-he! Chết thật, đồ xỏ lá! Mày ra thành phố làm ăn bằng cách đem đồ nghề đi đặt lấy tiền cơ đấy! - Ông béo cất giọng khàn khàn, vừa nói vừa cười sặc sụa, cực kỳ khoái chí và bỗng trở nên thoải mái lạ thường.

- Đúng là chàng thợ mộc trứ danh, cứ việc đi mà tìm khắp Moskva! Thế mà lúc nào cũng vỗ ngực ta đây là người tài giỏi, cái thằng khỉ gió này, - thật quá bất ngờ: ông đưa mắt nhìn tôi, nói thêm như thế. - Thôi thả nó ra, Arhip, nó đang cần giải quyết việc gì chăng.

Mọi người đã vâng lời ông lớn. Chiếc đinh được đóng để bịt cửa ra vào hòm xe chủ yếu nhằm trêu chọc Vasiliev khi ngủ dậy liền được rút ra và Vasiliev đã hiện ra trước mắt mọi người với vẻ nhếch nhác, mặt mũi lấm lem, quần áo lôi thôi lếch thếch. Gã nháy mắt vì chói, hắt hơi và lắc mạnh đầu mấy cái rồi đưa tay chắn nắng, đảo mắt nhìn quanh.

- Đông thế, đông người thế! - gã lại lắc đầu, - mà đâu như... toàn người tỉnh... táo cả, - gã kéo dài giọng với vẻ buồn rười rượi như có ý tự trách mình. Chào anh em, xin chúc một buổi sáng tốt lành, chúc mừng ngày mới!

Tiếng cười lại rộ lên.

- Chúc mừng ngày mới! Coi chừng đấy, mất đứt bao nhiêu ngày giời rồi đấy, ông mãnh ạ!

- Liên thiên, Emelia, - theo cậu thì mất đứt cả tuần rồi đấy!

- Cứ như bọn này thì dù chỉ một giờ cũng phải co cẳng lên mà chạy!

- He-he-he-he! Một nhà hùng biện! - ông béo hét lên, lại cười rũ ra và lại đưa mắt nhìn tôi với vẻ thân thiện. - Mà chú mày không thấy xấu hổ ư, Vasiliev?

- Từ đau khổ mà ra đấy, Stepan Alekseits ạ, - Vasiliev phẩy tay và trả lời với vẻ nghiêm túc, rõ ràng gã đang rất hài lòng vì đã lại có dịp đề cập đến nỗi đau của mình.

- Đau khổ gì cơ, hở đồ ngốc?

- Đau khổ chưa từng thấy: người ta đang chuyển chúng con vào tay Foma Fomits.

- Chuyển ai cơ? Bao giờ? - ông béo giật bắn người, quát hỏi.

Tôi cũng bước lên một bước: vấn đề đột nhiên động chạm đến cả tôi nữa.

- Toàn bộ nông nô ấp Kapitonovka đấy ạ. Ông lớn của chúng con, ngài đại tá ấy, - cầu Chúa phù hộ cho ngài - ngài đang muốn hiến cho Foma Fomits toàn bộ ấp Kapitonovka của chúng con, đất thừa kế của ngài; chia cho ông ấy đến bảy chục nông nô đấy ạ. Ngài nói: “Đấy, ông nhận lấy đi, Foma! có thế thôi đấy, không còn gì nữa đâu; ông là một địa chủ nhỏ; vỏn vẹn chỉ có mấy con cá trong hồ Ladoj và một dúm nông nô thừa hưởng của mồ ma cụ thân sinh ra ông. Vì cụ thân sinh ra ông, - Vasiliev nói tiếp với giọng hậm hực, tỏ ra hằn học với tất cả những gì liên quan tới Foma Fomits, - vì cụ thân sinh ra ông là người thuộc dòng dõi quý tộc, riêng về nhân thân thì chưa rõ cụ là ai, từ đâu đến; cụ cũng từng được các ông lớn cưu mang nuôi nấng như ông. Bây giờ tôi sẽ làm giấy chuyển nhượng ấp Kapitonovka cho ông, và ông sẽ là một vị địa chủ, dòng dõi quý tộc, có nông nô riêng, và ông cứ thế mà sống cuộc đời phong lưu nhàn hạ, trên một cương vị quý tộc lâu nay vẫn bị bỏ trống...”

Nhưng Stepan Alekseits không thèm nghe nữa. Câu chuyện nửa say nửa tỉnh của Vasiliev đã tác động đến ông quá mạnh. Ông tức điên lên, mặt đỏ lựng; cục hầu ở cổ rung lên, cặp mắt ti hí đỏ ngầu. Tôi có cảm tưởng là ông sắp đánh nhau.

- Chỉ còn thiếu cái nước ấy nữa thôi! - ông vừa nói vừa thở hổn hển - đồ vô lại, thằng Foma ấy, một kẻ sống nương nhờ lại nhảy tót lên hàng địa chủ! Quái gở! Cả lũ các người cứ chết hết đi cho rảnh! Bay đâu, nhanh lên chứ! Đi về!

- Xin ngài cho con được hỏi, - tôi vừa nói vừa ngập ngừng bước lên phía trước, - vừa rồi ngài có nhắc tới Foma Fomits; hình như họ ông ta là Opiskin, nếu con không nhầm. Ngài thấy không, con muốn... tóm lại con có những lý do đặc biệt để quan tâm tới nhân vật này, và từ phía mình, con rất muốn biết là liệu có thể tin hẳn vào lời anh bạn tốt bụng vừa nói đấy không là ông chủ của anh ta, Egor Iliits Rostanev, đang muốn hiến tặng cho Foma Fomits một trong những thôn ấp của mình. Con rất quan tâm tới chuyện này, và con...

- Cậu cũng cho tôi được hỏi, - ông béo ngắt lời tôi, - từ giác độ nào mà cậu quan tâm tới nhân vật này đến thế, như cậu nói đấy; chứ như tôi thì phải gọi đó là đồ vô lại bị rút phép thông công[2], nhân vật nhân viếc gì! Nhân vật gì cái thứ ấy, đồ ghẻ lở! Đồ thối thây thì có ấy, nhân vật gì mà nhân vật!

Tôi giải thích rằng tôi nói thế vì tạm thời tôi chưa biết rõ sự tình, có điều Egor Iliits Rostanev là chú tôi, còn tôi là Serjei Aleksandrovits.

- A, anh chàng trí thức đấy ư? Chán chửa, bọn ta chờ cậu mãi! - ông béo hét lên, mừng quýnh. - Ta vừa từ chỗ họ ra đây đấy, từ Stepantsikovo đấy; ta rời bàn tiệc đi luôn, đang giữa món pudding[3] ta cũng đứng lên: không thể ngồi cùng gã Foma ấy được! Vì cái gã Foma chết tiệt ấy mà ta đã cãi nhau khắp lượt... Chúng mình gặp được nhau thế này thật quý hóa quá! Anh bạn trẻ thứ lỗi cho ta nhé. Ta là Stepan Alekseits Baktsev, còn tên cậu thì ta nhớ kỹ rồi... Nào, bây giờ ai phát hỏa trước nào? Thôi được, ta xin phép...

Và ông béo ôm hôn tôi thắm thiết.

Sau những bỡ ngỡ ban đầu, tôi tìm cách hỏi chuyện luôn: dịp may hiếm có mà.

- Nhưng cái ông Foma ấy là ai vậy? - tôi hỏi, - làm thế nào mà ông ta chinh phục được cả nhà như thế ạ? Mọi người không tống khứ nổi cái ngữ ấy ra khỏi nhà sao? Con xin thú thực...

- Đuổi hắn ư? Cậu mất trí rồi sao? Egor Iliits còn phải đi lại rón rén trước mặt hắn nữa là! Còn Foma thì hạ lệnh là ngày thứ năm cũng phải gọi là thứ tư thế là cả nhà cứ phải nghe theo răm rắp, thứ năm cũng kêu là thứ tư. “Tôi không muốn gọi là thứ năm, mà là thứ tư!” Thế là mỗi tuần có đến hai ngày thứ tư. Cậu tưởng ta bốc phét chứ? Không có chuyện ấy đâu! Chẳng qua chỉ là cái chuyện một anh thuyền trưởng bỗng hóa thành ông Cook[4] đấy thôi!

- Con cũng có nghe nói đến những chuyện này rồi nhưng con xin thú thật...

- Thú thật thú giả gì! Vấn đề chỉ là ở chỗ con người! Thú thật mà làm gì! Không, tốt nhất là cậu cứ lục vấn ta đi. Kể hết rồi mà cậu vẫn chưa tin thì cứ hỏi xem ta từ cái lỗ nẻ nào chui lên mà nói năng như vậy? Bà mẹ của Egor Iliits, ngài đại tá ấy, tuy là một bà lớn rất đàng hoàng, lại còn là một tướng quân phu nhân nữa, vậy mà theo ta, đã hoàn toàn mất trí: bà ấy đã ăn phải bả của cái gã Foma chết tiệt kia rồi. Bà ấy cũng chính là nguyên nhân của toàn bộ sự việc: thì chính bà ấy đã o bế hắn trong nhà. Hắn đã lung lạc được bà ấy, có nghĩa bà ấy đã trở thành người phụ nữ thấp kém tuy vẫn được thưa bẩm suốt ngày - bà ấy đã nhảy một bước lên làm vợ tướng Krahotkin hồi ngài năm mươi tuổi mà lại! Về cô em gái của Egor Iliits, cái ả Praskovia Iliitsna bốn mươi tuổi chưa chồng ấy thì ta cũng chẳng muốn nói đến nữa. Người đâu mà ngờ nghệch thế không biết, ta chán ả lắm rồi! Ả chỉ có mỗi cái được là dù sao vẫn là phụ nữ, thôi thì hãy tôn trọng ả chỉ vì ả là phụ nữ vậy! Thôi chết! ăn nói bậy bạ quá: ả ấy là cô của cậu đấy thôi. Chỉ có mỗi Aleksandra Egorovana, cô con gái ngài đại tá ấy tuy mới chỉ là một cô bé mười sáu tuổi đầu thôi, nhưng thông minh nhất nhà ấy đấy, theo ta thì nó không coi gã Foma ra gì đâu; thậm chí còn thấy đáng nực cười kia. Một tiểu thư đáng yêu, chứ còn gì nữa! Mà kính nể ai mới được chứ? Hắn chẳng vốn là một chú hề của mồ ma tướng Krahotkin đấy là gì! Hắn chẳng từng phải sắm bao nhiêu vai thú vật để mua vui cho vị tướng là gì! Âu cũng là chuyện đổi đời như trong cổ tích. Thì đấy, bây giờ ngài đại tá, chú của cậu đấy, đang coi chú hề ngày trước như cha đẻ, tôn nó lên làm thần tượng, thằng khốn nạn ấy, quỵ lụy nó, kẻ được mình cưu mang ấy, - quái gở!

- Tuy vậy, nghèo cũng chưa phải là xấu... và... con xin thú thật với ngài... xin ngài cho phép con được hỏi là ông ấy trông người có đẹp không, có thông minh không?

- Foma ấy à? Đẹp như tranh! - Baktseev đáp, giọng run lên vì quá giận dữ. (Những câu hỏi của tôi cứ như chọc tức ông và ông đã bắt đầu có vẻ nghi ngờ tôi.) - Đẹp như tranh. Nghe rõ chưa nào: quá đẹp! Đẹp như tất cả các con thú ấy, anh bạn trẻ ạ, nếu như cái gì anh cũng muốn biết đích xác. Thực ra thì khôn khéo vẫn là hơn, cho dù đứa ranh ma thì dĩ nhiên là nó phải khôn rồi, - ừ giá kể lúc bấy giờ ta cứ bấm bụng mà hùa theo thì mới gọi là khôn, đằng này đúng là chẳng chút khôn ngoan! Đơn giản là bọn bọ đã bị phù phép hết rồi! Ôi! Mỏi mồm quá. Thà cứ nhổ toẹt vào rồi ngậm miệng cho xong. Cậu cứ gợi chuyện ra làm ta điên hết cả người! Nào, bay đâu, xong chưa?

- Còn phải đóng lại móng cho con ngựa ô nữa đấy ạ, - Grigori rầu rĩ đáp.

- Con ngựa ô đấy. Được rồi, cứ liệu đấy!... Này, cậu cả, ta có thể kể cậu nghe những chuyện kỳ quặc khiến cậu cứ há hốc mồm ra mãi không thôi đấy nhé. Bản thân ta vốn cũng rất coi trọng hắn. Cậu nghĩ sao? Ta ân hận lắm, quả thật ngày ấy ta mê muội lắm cơ. Hắn đã làm ta mê mẩn. Một nhà thông thái! Chuyện gì cũng thông tỏ ngọn ngành, môn gì cũng nắm được từ A đến Z! Hắn đã đưa nước băng tan cho ta uống, cậu biết chứ, ta đang ốm, đang lử khử mà. Cậu có tin không chứ, đúng là ta đang ốm, thế là cái món nước băng của hắn làm ta suýt lăn quay. Cậu cứ im lặng nghe ta nói đã rồi sẽ tự mình suy xét ngẫm nghĩ sau. Hắn muốn làm cho ông đại tá phải khóc ra máu, thế là ông ấy phải khóc ngay, không chậm trễ. Rõ ràng là do thằng Foma đáng nguyền rủa ấy mà khắp vùng lân cận chẳng còn ai đi lại với ông ấy nữa. Ai đến nhà cũng bị hắn nhục mạ cả. Phẩm hàm tước vị của ta hắn cũng chẳng kiêng dè! Gặp ai hắn cũng giở giọng khuyên răn, rao giảng đạo lý ầm ầm, cái thằng khốn kiếp ấy. Hắn vỗ ngực ta đây là nhà thông thái, thông minh nhất hạng, chỉ cần nghe theo lời hắn, không còn ai nữa. Lúc nào cũng lên giọng ta đây là người có học. Có học thì đã có gì ghê gớm! Phải chăng người có học là nhất thiết phải ăn đứt người vô học, lấn át hết người vô học? Vậy mà cái lưỡi có học của hắn cứ liến lên tới mức ta muốn bảo cậu cứ xẻo béng đi mà ném vào đống phân thối cho nó mặc sức ba hoa cho tới lúc vào mồm con quạ đói là xong. Lúc nào hắn cũng vênh vênh vác vác, ra vành ra vẻ! Mà cứ nghĩ là làm, nghĩ sao làm vậy. Bất kể thế nào! Hắn nẩy ra ý định phải dạy tiếng Pháp cho bọn gia nhân nhà ấy đấy! Tin hay không tùy cậu! Hắn bảo tiếng Pháp là phương tiện lợi hại cho tất cả mọi người, từ một đứa nông nô cho đến một tên nô bộc! Vớ vẩn! Đúng là đồ ba láp! Thử hỏi một thằng đầy tớ thì biết tiếng Pháp để làm gì? Ngay đến anh em mình cũng có việc gì mà phải biết tiếng Pháp? Để nhảy nhót với các tiểu thư, ong bướm với các phu nhân chắc? Chỉ là trò trác táng thôi chứ báu gì! Cứ như ta thì cứ nốc hẳn một bình vodka vào thì tha hồ mà ọe ra đủ các thứ tiếng. Ta nể hắn lắm chứ: rất nể tài tiếng Pháp của ông! Nhưng có khi tiếng Pháp của ông cũng chỉ đến “xì xà xì xồ, chuột chạy mèo vồ” là hết! - Baktseev nói thêm, đưa mắt nhìn tôi, vẻ đầy khinh miệt. - Này, anh bạn trẻ, cậu là con người học thức, đúng không? Học xong rồi chứ?

- Vâng... con cũng có theo đuổi...

- Chắc cậu cũng đã học hết tất cả các môn rồi chứ?

- Cũng không hẳn thế... Con xin thú thật là bây giờ con có chú tâm hơn vào việc quan sát. Con đã nằm bẹp ở Peterburg mãi và bây giờ con đang nóng lòng muốn gặp chú con.

- Ai lôi kéo cậu về với ông chú cậu thế này? Còn có chỗ mà nằm bẹp đâu đó chắc cũng còn hơn! Không, anh bạn trẻ ạ, ta đang muốn bảo cậu rằng cho dù học vấn có cao đến mấy cậu cũng không lay chuyển được chú cậu đâu; cậu đưa cổ vào thòng lọng mất thôi! Ta chỉ ở với họ có một ngày một đêm mà đã gầy sút đi rồi đấy. Cậu có tin là ta đã gầy sút đi không? Không, cậu không tin, ta thấy rõ rồi. Thôi, không tin thì thôi, cầu Chúa phù hộ cho cậu.

- Không, ngài biết cho, con rất tin mà; có điều con chưa hiểu rõ sự tình, - tôi đáp, càng lúc càng bối rối hơn.

- Tin gì thì tin, chứ cậu thì ta vẫn không tin! Bọn các cậu đều là quân lươn lẹo hết, mà cũng ở cái học thức của các cậu mà ra cả. Bọn các cậu chỉ quen làm xiếc! Ta không chuộng cái lối học thức ấy đâu, anh bạn trẻ ạ, không chút cảm tình! Ta đã buộc phải chạm trán với cánh Peterburg các cậu rồi - một bọn người vô tích sự! Toàn một loại hão huyền; chuyên gieo rắc hoang mang; một ly vodka cũng sợ, cứ như thuốc độc không bằng - quái gở! Cậu chọc tức ta rồi đấy, anh bạn trẻ ạ, ta không muốn kể chuyện gì với cậu nữa đâu! Mà thực ra ta có nhận lời đi kể chuyện thuê cho nhà cậu đâu! Mà cũng mỏi mồm rồi. Sức mấy mà vạch mặt chỉ tên cho hết, và cũng chẳng hay ho gì... Có điều hắn - cái gã trí thức của cậu ấy! - hắn đã làm cho thằng đầy tớ của ông chú cậu suýt mất trí đấy. Vidopliasov đã thành thằng ngây dại vì Foma Fomits...

- Phải tay tôi ấy à, cái thằng Vidopliasov ấy cứ gọi là no đòn, - từ đầu đến giờ vẫn theo dõi câu chuyện với vẻ đạo mạo, nghiêm nghị, Grigori bỗng xen vào, - cứ gọi là tuốt xác với tôi. Nó thử lằng nhằng với tôi xem, tôi thì nện cho đến rũ xương.

- Im mồm! - ông lớn quát, - ngậm cái mồm vào, không ai nói chuyện với lão!

- Vidopliasov, - tôi cất tiếng, rối trí đến mức không biết nói gì, - Vidopliasov... cái họ nghe lạ tai quá phải không ạ?

- Lạ là lạ thế nào? Cậu cũng lẩn thẩn nốt rồi đấy! Ôi, nhà trí thức, nhà trí thức!

Tôi không chịu được nữa.

- Con xin lỗi, - tôi nói, - nhưng sao ngài lại cáu với con như vậy? Con có lỗi gì đây? Con xin thú thật với ngài rằng con đã nghe ngài nói đến nửa tiếng rồi mà vẫn chưa hiểu ra làm sao cả...

- Ơ kìa, anh bạn, làm gì mà nóng thế? - ông béo đáp. - Không có việc gì phải bực mình! Ta quý cậu mới nói chuyện này đấy chứ. Cậu đừng để ý, tính ta hay nói to, lại vừa phải thét lác cái lão người hầu. Cái lão ba bị nó cứ tự nhiên như ruồi ấy, cái lão Griska của ta ấy, nhưng cũng chính vì vậy mà ta quý lão. Ta nặng về tình cảm lắm, - nói thực lòng đấy; nhưng Foma đúng là kẻ duy nhất có lỗi trong mọi chuyện! Ta sẽ phải khốn khổ với hắn, xin cam đoan với cậu là như vậy! Dạo này ơn giời hôm nào ta cũng được tắm nắng hai tiếng. Số là ta vẫn muốn được ghé thăm cha cả, trong lúc cả bọn ngốc kia chỉ ru rú xó nhà. Cha cả ở đây là người tốt. Vậy mà hắn cứ làm mình lộn ruột, chẳng ngó ngàng gì đến cha cả hết. Mà cả nhà lại cứ nghe theo hắn! Thật chẳng còn ra thể thống gì nữa. Ta nói cho cậu biết chứ mọi người ở đây đều chẳng ra gì, không được một ai! Giá như hắn có chức tước cao sang gì thì đã đi một nhẽ, - Baktseev vẫn nói tiếp về Foma, đúng là không dứt ra được, - hẳn người ta còn né mặt mà bỏ quá cho, đằng này hắn có là cái đinh mục gì đâu cơ chứ, ta biết hết mà. Hắn cứ bô bô rằng năm nào năm nao hắn đã từng lâm nạn ở đâu đó vì đã dám nói lên sự thật, thế là mọi người phục sát đất luôn! Thật hết nước nói! Ai động đến hắn một tý là hắn nhảy dựng lên, lu loa: “Người ta phỉ báng tôi, khinh tôi nghèo khó cơ cầu, không coi tôi ra gì nữa!” Đến bữa mà chưa thấy Foma cấm có ai dám ngồi vào bàn ăn, còn Foma nhất định không ra. “Người ta rẻ rúng tôi; tôi là kẻ cầu bơ cầu bất, chỉ đáng gậm bánh mì đen thôi ạ”. Nhưng mọi người cứ thử ngồi vào bàn là hắn xuất hiện ngay; lại vẫn cái bản nhạc rè quen thuộc: “Tại sao chưa có tôi mà các vị đã sà vào bàn? Các vị có còn coi tôi ra gì nữa đâu!” Đúng là đồ trơ tráo! Ta nín nhịn mãi đấy, anh bạn trẻ ạ. Hắn tưởng ta trước sau rồi cũng toáy lên như chú chó con nhảy dựng lên trước mặt hắn bằng hai chân sau, chờ hắn thí cho vài mẩu! Không có chuyện ấy đâu, người anh em ạ, anh còn khuya mới bì được với ta. Ta với Egor Iliits vốn là chiến hữu cùng trung đoàn. Ta nghỉ hưu về làm địa chủ, còn ông ấy năm ngoái cũng nghỉ hưu với hàm đại tá để về với đất đai thừa kế của mình. Ta vẫn bảo ông ấy: “Này, ông không khéo lại đi rước vạ vào thân đấy, đừng dung túng gã Foma như vậy! Ông sẽ phải khóc vì đau khổ cho coi!” Làm gì có chuyện, ông ấy là con người tuyệt vời mà (chú cậu nói về Foma đấy!), ông ấy là bạn tôi mà; ông ấy giúp tôi thông tỏ đạo làm người. Ta trộm nghĩ: phản bác đạo đức thì hẳn không xong! Nhưng một khi đã có thể lên giọng rao giảng về đạo đức thì có nghĩa là mọi việc đã xong. Cậu có biết là cơn cớ làm sao mà hôm nay hắn lại ngang nhiên gây sự không nào? Mai chính là ngày tưởng niệm nhà tiên tri Iliia (ngài Baktseev đưa tay làm dấu thánh): tức là ngày lễ thánh của thằng Iliusa, con trai chú cậu ấy. Ta cũng đã có ý định dự lễ, dự tiệc với gia đình, đã đặt mua một đồ chơi ở thủ đô: một anh chàng người Đức chạy bằng dây cót để làm động tác hôn tay cô vợ chưa cưới của mình, còn cô ta đưa khăn tay chấm nước mắt - một tặng phẩm tuyệt vời! (vậy mà bị ế đành phải mang về, morgen-früh![5] vứt lăn lóc trong xe kia kìa, anh chàng người Đức thế là đã bị sứt mũi). Egor Iliits hẳn cũng không phản đối việc tổ chức ăn mừng ngày lễ, nhưng Foma đã kịp phá đám: “Mọi người tính chuyện ăn mừng ngày lễ của bé Iliusa làm gì vậy? Thế ra bây giờ chả ai thèm quan tâm gì đến tôi nữa!” Thấy chưa? cái thằng cha có gớm không? ghen với cả thằng bé con lên tám khi thấy nó được tổ chức ăn mừng ngày lễ thánh! “Không được, hắn nói, mai cũng là ngày lễ thánh của tôi!” Nhưng mai là ngày tưởng niệm thánh Iliia chứ có phải thánh Foma đâu! “Không, hắn nói, ngày lễ thánh của tôi cũng vào ngày ấy đấy!” Ta cứ phải cố mà chịu đựng. Giá như cậu thì cậu tính sao? Cả nhà họ bây giờ đều đi lại rón rén, thì thầm hỏi nhau: làm sao bây giờ? Có lấy ngày lễ thánh Iliia làm ngày lễ thánh của hắn không, có chúc mừng không? Không chúc mừng thì có khi hắn tức, mà chúc mừng thì không khéo hắn lại cho là giễu hắn! Gay go thật! Bọn ta tề tựu đông đủ bên bàn tiệc... Kìa, anh bạn trẻ, cậu có nghe ta nói không đấy!

- Con vẫn nghe đấy chứ ạ; con thậm chí còn thấy vô cùng mãn nguyện vì nhờ có ngài giờ đây con đã được biết... và... con xin thú thật...

- Thế đấy, cực kỳ mãn nguyện! Ta biết cái mãn nguyện của cậu rồi... Cậu không có ý châm chọc ta đấy chứ?

- Châm chọc thế nào cơ ạ? Trái lại là đằng khác. Ngài thể hiện... đặc sắc đến mức con những muốn ghi lại những lời ngài nói.

- Làm sao mà phải ghi, hở anh bạn trẻ? - ông lớn Baktseev hỏi với vẻ chột dạ và đưa mắt ngờ vực nhìn tôi.

- Mà có lẽ con cũng chẳng ghi đâu... con nói thế thôi.

- Cậu định lấy lòng ta chứ gì?

- Lấy lòng thế nào mới được chứ ạ? - tôi ngạc nhiên hỏi.

- Dễ hiểu thôi. Bây giờ cậu cứ việc tâng bốc để ta rút hết ruột gan ra với cậu như một thằng ngu, rồi cậu sẽ thu thập lại để viết về ta, đưa ta vào tác phẩm nào đó chứ gì.

Tôi vội vàng thưa lại với ông lớn Baktseev rằng tôi không phải loại người như vậy, nhưng ông vẫn đưa mắt ngờ vực nhìn tôi.

- Ờ, không phải loại người như vậy! biết thế nào được với cậu! mà có khi còn quá thế. Đấy, Foma cũng dọa là sẽ viết về ta gửi đi in đấy.

- Ngài cho con được hỏi, - tôi ngắt lời ông, có phần muốn lái sang chuyện khác, - xin ngài cho biết có đúng là chú con đang muốn lấy vợ không?

- Muốn thì đã làm sao? Chưa có gì đáng nói. Một khi đã tròng trành chao đảo không yên thì lấy vợ là phải chứ; lấy vợ đâu phải chuyện gì xấu, cái xấu nằm ở chỗ khác cơ... - ông lớn Baktseev nói tiếp, vẻ trầm ngâm. - Hừm, về chuyện này, anh bạn trẻ ạ, ta chưa thể nói đích xác. Ông chú cậu là một đám cao giá, khối kẻ đang nhòm ngó đấy nhưng đúng là chưa thể nói chắc ai là người đang rắp tâm đây. Còn ta, chỗ thân tình, ta muốn bảo cậu rằng ta chúa không ưa bọn đàn bà! Đã là con người thì ai chẳng muốn được vẻ vang nhưng thực tế chỉ thấy toàn ô nhục, nó làm hoen ố cả giấc mơ cứu chuộc linh hồn. Còn ông chú của cậu thì hẳn đang yêu với cả tấm tình trong trắng hoang sơ như một chú mèo Siberi ấy, đó là điều ta đoan chắc với cậu. Về chuyện này, anh bạn trẻ ạ, bây giờ ta chẳng nói đâu: cậu sẽ tận mắt chứng kiến; có điều tình hình có chiều không mấy khả quan. Có lấy vợ thì cứ lấy chứ ông ấy chẳng dám nói với Foma đâu, với bà già của mình cũng không dám nói: thế nào mà bà ấy chẳng làm toáng lên cho. Bà ấy biết rằng một khi vợ ông con đã bước vào nhà thì Foma Fomits sẽ không còn lưu lại được đến hai tiếng đồng hồ. Cô ấy sẽ tự tay tống cổ Foma và nếu như không phải tay vừa, cô ấy sẽ có cách khiến hắn không còn có chỗ dung thân trong cái huyện này! Vậy nên bây giờ hắn đang bày mưu tính kế để cùng với người mẹ đẩy ông ta vào chỗ oái oăm... Này, anh bạn trẻ, nhưng sao cậu lại ngắt lời ta như vậy nhỉ? Ta hơn tuổi cậu; ngắt lời người lớn tuổi như thế là không được...

Tôi cất lời xin lỗi.

- Khỏi cần xin lỗi! Ta đang muốn cậu, với tư cách một người có học, hãy đứng ra phân xử giúp ta cái vụ hắn xúc phạm ta hôm nay đấy. Cậu hãy phán xét đi, nếu như cậu là người đứng đắn. Bọn ta tề tựu đông đủ, bắt đầu vào tiệc, thế mà cậu biết không, hắn vồ ngay lấy ta mà ăn tươi nuốt sống luôn! Ngay từ đầu ta đã thấy hắn ngồi im, mặt đằng đằng sát khí, mắt long sòng sọc[6]. Hắn đắc chí với những ngón đòn lợi hại bổ xuống đầu ta, đúng là đồ rắn độc! Một kẻ quái dị, chỉ còn biết vỗ ngực ta đây một cách điên rồ! Hắn vừa giở giọng cà khịa, vừa lên giọng dạy đời với ta nữa chứ. Hắn đòi phải nói cho hắn biết là ta béo múp ra như thế để làm gì? Hắn còn cứ cố mà vặn vẹo: sao không gầy mà lại béo? Cậu thấy hỏi như thế có được không, hở anh bạn trẻ? Có chút tinh khôn gì ở đấy không? Ta trả lời đâu ra đấy: “Trời đất sinh ra bao giờ cũng phải có kẻ béo người gầy, Foma Fomits ạ; có chết cũng không cưỡng được mệnh trời”. Chí lý chứ, cậu nghĩ sao? “Không, hắn nói, ngài có đến năm trăm nông nô, chỉ biết ăn sẵn, không mang lại lợi ích gì cho tổ quốc; trong lúc cần phụng sự tổ quốc thì ngài cứ việc ngồi nhà mà kéo phong cầm”. Nói đúng ra thì những lúc buồn ta cũng thích kéo phong cầm lắm. Và ta lại trả lời đâu ra đấy: “Ta sẽ nhận nhiệm vụ gì trong quân đội, hở Foma Fomits? Liệu ta có thể ních cái thân hình to béo này vào bộ quân phục nào không? Cứ cố ních vào mà hắt hơi một tiếng là bao nhiêu cúc bay đi hết, mà biết đâu lúc bấy giờ lại đang ở ngay trước mặt thủ trưởng, lạy Chúa, người lại liệt mình vào diện chống phá thì sao?” Này, cậu nói xem, ta nói thế có nghiêm túc không nào? Thế mà quả không sai, những tràng ha ha hi hi cứ thế tuôn ra... rõ ràng suy nghĩ của hắn chẳng có gì là nghiêm túc cả, mà này, hắn lại còn xổ tiếng Pháp ra để mắng ta nữa chứ: “co-soong, co-soong”[7]. Ồ, ta hiểu co-soong là gì chứ. “Hừm, còn mi đấy, tên phù thủy khốn kiếp kia, ta nghĩ bụng; mi cho rằng ta đã hàng phục mi chăng?” Ta nín nhịn mãi rồi đấy chứ, nhưng rồi không nhịn nổi nữa, ta dịch ghế đứng lên và ngay trước mặt mọi người, ta bổ thẳng vào mặt hắn: “Ta xin lỗi ông nhé, Foma Fomits, ta cứ tưởng ông là người có giáo dục đàng hoàng, hóa ra ông cũng chỉ là lợn như tất cả bọn ta thôi”, - ta nói và rời bàn tiệc ngay giữa lúc gia chủ đang đãi món pudding. “Các vị dùng tiếp pudding đi nhé!”

- Con xin lỗi, - tôi nói sau khi nghe hết câu chuyện của ông lớn Baktseev, - tất nhiên con sẵn sàng đồng ý với ngài về mọi chuyện. Cái chính là con vẫn chưa được biết một điều gì tốt đẹp cả... Nhưng thưa ngài, về điều này con đã nảy ra những ý tưởng riêng.

- Những ý tưởng gì nào, hở anh bạn trẻ? - ông lớn Baktseev hỏi với vẻ nghi hoặc.

- Ngài thấy chăng, - tôi tỏ ra lúng túng, - có thể ý kiến con đưa ra lúc này vẫn chưa đúng lúc nhưng con cũng cứ đánh bạo nói ra. Vâng, con cho rằng có thể cả hai chúng ta đều nhận định sai về Foma Fomits; biết đâu bên dưới tất cả những điều kỳ quặc ấy là một tư chất đặc biệt, thậm chí còn tài hoa hơn nữa? Có thể đó là một bản tính quá ư phiền muộn, đau khổ, ê chệ đến mức hận đời chăng. Con nghe nói ông ta đã từng phải đi ở làm một chú hề: có thể cảnh ngộ đã khiến ông ta thấy mình bị rẻ rúng, bị sỉ nhục, bị chà đạp chăng?.. Ngài hiểu chứ ạ: một con người đức hạnh... hiểu biết... lại phải đi làm một chú hề!.. và thế là ông ta trở thành kẻ hoài nghi đối với đồng loại... và nếu hòa giải được ông ta với đồng loại... tức là với mọi người, thì biết đâu ông ta lại trở thành người đặc biệt, thậm chí còn kiệt xuất... và... và... hẳn là phải có cái gì trong con người đó chứ? Có thế nào mọi người mới ngưỡng mộ ông ta chứ?

Tóm lại tôi tự cảm thấy mình đã lắm lời kinh khủng. Trẻ người non dạ thì bao giờ chả thế - điều này cũng dễ bỏ qua. Nhưng ông lớn Baktseev thì không. Ông trừng mắt nhìn vào mắt tôi và cuối cùng, mặt bỗng đỏ gay như một chú gà sống Ấn Độ.

- Cái gã Foma ấy là một con người đặc biệt đến thế ư? - ông hỏi, giọng giật cục.

- Xin ngài nghe con nói đã: bản thân con hầu như cũng chẳng tin gì hết vào những điều con nói đó đâu. Gọi là tạm đoán thế thôi.

- Anh bạn trẻ vui lòng cho ta hỏi nhé: cậu đã học triết học chưa?

- Theo nghĩa nào cơ ạ? - tôi có vẻ băn khoăn.

- Không có ý gì đâu, anh bạn trẻ ạ, cậu cứ nói thẳng cho ta biết: cậu đã học triết học chưa?

- Thú thật là con cũng có ý định nghiên cứu, nhưng...

- Hừ, biết ngay mà! - ông lớn Baktseev quát lên, không kiêng dè gì nữa. - Này, anh bạn trẻ, ngay từ lúc cậu chưa mở mồm ra, ta đã đoán ra được là cậu đã học triết học rồi! Không phỉnh được ta đâu! Vô ích! Cách xa ba dặm tai ta cũng nhận ra cái giọng triết học đấy! Đi mà hôn cái gã Foma Fomits của cậu! Cậu đã phát hiện ra một con người đặc biệt đấy! tởm! nặng mùi! Ta cứ ngỡ cậu cũng là người chính đính, ai ngờ... Xe đâu! - ông quát gọi gã xà ích lúc này đã chễm chệ trên chiếc ghế dành riêng ở cỗ xe vừa chữa xong. - Đi về!

Tôi tìm cách trấn tĩnh ông; cuối cùng ông cũng cố dịu đi; nhưng mãi vẫn không chuyển hẳn từ nóng giận sang hòa nhã được. Đỡ ông lên xe là Grigori và Arhip, người đã lên giọng khuyên răn Vasiliev.

- Ngài cho con được hỏi, - tôi đến bên cỗ xe, cất tiếng hỏi, - ngài sẽ không bao giờ đến với chú con nữa ạ?

- Chú cậu ư? Cứ nhổ toẹt vào mặt đứa nào nó bảo cậu như thế! Cậu tưởng ta là người tốt nhịn lắm hả? Ta khốn khổ vì ta là đồ giẻ rách, không phải giống người! Mấy hôm nữa ta lại mò đến cho mà xem. Để làm gì ư? Đấy cậu xem: chính ta cũng chẳng biết để làm gì nữa, nhưng ta sẽ đi; ta lại sẽ dàn mặt với Foma. Cái khổ của ta là ở chỗ này đây, anh bạn trẻ ạ! Ta có tội nên Chúa đã phái Foma xuống để trừng phạt ta mà. Tính nết ta là tính nết đàn bà, không biết âm thầm ngậm đắng nuốt cay! Ta là kẻ yếu đuối nhất hạng đấy, anh bạn trẻ ạ...

Tuy nhiên, chúng tôi đã bịn rịn chia tay; thậm chí ông còn mời tôi đến dự tiệc nữa.

- Cậu đến nhé, anh bạn trẻ nhé, phải đến đấy, anh em mình làm một bữa cho vui. Ta có một ả nấu vodka từ Kiev cuốc bộ lên đấy, còn đầu bếp là một gã từng hành nghề ở Paris. Hắn sẽ biện cho cái món thập cẩm thơm nức mũi mà ăn xong chỉ còn biết mút ngón tay mà bái phục thôi, cái thằng chết tiệt ấy. Một thằng có học hẳn hoi đấy nhé! Có điều đã lâu ta vẫn chưa sờ đến hắn, bỏ mặc hắn lông bông... đấy, bây giờ các thánh mới nhắc cho... Hôm nay ta mời cậu mà cũng là mời mình, ta suy sụp, rệu rã, kiệt sức quá rồi. Ta vốn là kẻ bệnh hoạn, ươn hèn mà cậu. Nói thế có khi cậu vẫn chưa tin... Thôi, tạm biệt nhé, anh bạn trẻ! Thuyền của ta cũng đã đến lúc nhổ neo. Xe của cậu cũng đã sẵn sàng chuyển bánh. Cậu nhớ bảo với Foma là phải kiềng cái mặt ta ra, ta đang muốn ghè cho hắn một trận nhớ đời đấy...

Nhưng những lời cuối cùng tôi chẳng còn nghe ra được nữa. Được bốn con ngựa khỏe nhịp nhàng tung vó cuốn đi, cỗ xe đã khuất dạng trong những đám bụi đường bốc lên mù mịt. Tôi đã lên xe và chúng tôi lập tức lướt qua cái thành phố nhỏ. “Tất nhiên là ông lớn cũng hơi quá đáng, - tôi nghĩ bụng, - ông ấy quá phẫn nộ và không thể có thái độ vô tư được. Có điều là thêm một lần nữa, tất cả những gì ông ấy nói về chú ta đều rất tuyệt vời. Như vậy là đã có hai người cùng chung nhận định là chú ta đang yêu cô ấy... Hừm! Ta có cưới vợ hay không đây?” Lần này tôi suy nghĩ rất lung.

❀ ❀ ❀

[1] Nguyên văn: tiền chỉ là những cánh chim câu.

[2] Khai trừ ra khỏi tôn giáo - hình thức trừng phạt nặng nhất đối với tín đồ đạo Thiên chúa.

[3] Món bánh nướng bằng bột ngũ cốc, phô-mai tươi và trái cây.

[4] James Cook (1728–1779) - nhà hàng hải, nhà thám hiểm trứ danh người Anh từng phát hiện ra nhiều vùng đất mới trong Thái Bình Dương và Nam Đại Tây Dương - trên 20 địa điểm (đảo, quần đảo, vịnh biển, núi) đã được mang tên ông. Ông chết trong cuộc đụng độ với thổ dân quần đảo Hawaii.

[5] Tiếng Đức: morgen früh - chào (sáng sớm).

[6] Nguyên văn: cứ như cả tâm hồn hắn đang sôi sùng sục.

[7] Cochon: đồ con lợn (tiếng Pháp).