- Anh bạn trẻ của chú! Xong hết rồi, quyết hết rồi! - ông thì thào với vẻ đau buồn.

- Thưa chú, - tôi nói, - con vừa nghe thấy tiếng quát hét ở đây mà.

- Thế đấy, người anh em ạ, quát hét, kêu la, ầm ĩ đinh tai nhức óc! Bà ngất xỉu rồi, mọi chuyện giờ đây đang rối tung lên. Nhưng chú đã quyết rồi, quyết không nao núng. Bây giờ chú chẳng sợ ai nữa đâu, Serioja ạ. Chú đang muốn cho họ biết rằng chú cũng là người cứng cỏi, - và chú sẽ cho họ biết! Chú cố tình cho gọi con đến để con giúp chú một tay trong việc này đây... Trái tim chú đang tan nát, Serioja ạ... nhưng chú cần phải có trách nhiệm phải xử sự một cách cực kỳ nghiêm khắc. Chính nghĩa phải là chính nghĩa!

- Nhưng cơ sự thế nào, thưa chú?

- Chú sẽ chia tay với Foma, - chú tôi nói với giọng quả quyết.

- Chú! - tôi hoan hỉ hét lên, - chú chưa từng nghĩ ra được điều gì hay hơn thế! Và nếu con có thể giúp chú thực hiện ý định của chú, dù ít dù nhiều thì... chú cứ bảo con, con nguyện đời đời vâng mệnh.

- Cám ơn con, người anh em, cám ơn con! Nhưng giờ đây mọi việc đã quyết rồi. Chú đang chờ Foma đây; chú đã cho người đi gọi ông ấy. Ông ấy hay là chú, một mất một còn! Bọn chú phải chia tay. Hoặc là ngay ngày mai, Foma phải ra khỏi cái nhà này, hoặc là chú, chú xin thề, chú sẽ bỏ lại tất cả và trở lại với đơn vị! Chú sẽ được tiếp nhận, được giao phó một tiểu đoàn. Chú chống lại tất cả cái trật tự này! Bây giờ tất cả đều phải đổi mới! Lão còn giữ cuốn vở học tiếng Pháp để làm gì đấy hả? - ông giận dữ quát Gavrila. - Vứt ngay! Đốt nó đi, giẫm nát ra, xé vụn ra! Ta là ông chủ của lão, ta ra lệnh cho lão không học nữa. Lão không được phép trái lệnh ta vì ta là chủ của lão, chứ không phải Foma Fomits!...

- Sáng danh Chúa! - Gavrila lẩm bẩm. Rõ ràng không khí đã rất căng, không phải chuyện đùa.

- Anh bạn trẻ của chú này! - chú tôi nói tiếp với vẻ sâu lắng, - họ đang ép buộc chú làm điều quá quắt. Con sẽ phán xét chú; bây giờ chú cho con đứng giữa họ và chú. Con chưa biết đâu, con chưa biết họ đã đòi chú và cuối cùng đã chính thức yêu cầu chú thực hiện việc gì đâu, họ nói hết rồi! Nhưng đó là chuyện bất lương, vô luân, vô liêm sỉ... Chú sẽ kể hết với con, nhưng trước hết...

- Con đã biết hết rồi chú ạ! - tôi hét lên ngắt lời ông, - con đoán... Con vừa trò chuyện với Nastasiia Evgrafovna mà.

- Anh bạn trẻ của chú, bây giờ con không được nói gì đấy nhé! - ông vội vã ngắt lời tôi, vẻ hốt hoảng. - Rồi chú sẽ kể hết với con, nhưng tạm thời... Cái gì? - Ông quát hỏi Vidopliasov vừa bước vào phòng - Foma Fomits đâu?

Vidopliasov đến để bẩm lại rằng Foma Fomits “không muốn đến và thấy việc triệu tập như vậy là quá thất lễ khiến ngài rất bất bình đấy ạ”.

- Đưa hắn đến đây! Lôi cổ hắn đến đây! Mau! - chú tôi quát, giận dữ dậm chân huỳnh huỵch.

Vốn chưa từng thấy ông chủ hùng hổ như thế bao giờ, Vidopliasov sợ quá co cẳng bỏ chạy. Tôi rất ngạc nhiên.

“Phải bức xúc ghê gớm thế nào thì một người tính nết như thế mới có thể nổi giận đến thế và đi đến những quyết định dứt khoát như vậy chứ”, - tôi thầm nghĩ.

Chú tôi lẳng lặng đi đi lại lại trong phòng một lúc lâu như đang phải đấu tranh tư tưởng về vấn đề gì đó.

- Lão già, thôi lão cũng đừng xé cuốn vở nữa, - cuối cùng ông đã nói với Gavrila. - Lão cứ chờ ở đây: có thể sẽ có việc cho lão đấy. Anh bạn trẻ của chú! - ông quay sang nói với tôi, - hình như chú vừa thét lác hơi nhiều thì phải. - Việc gì cũng phải làm đến nơi đến chốn, làm bằng được, nhưng chả cần quát hét, hùng hùng hổ hổ. Chính thế. Serioja này: nên chăng bây giờ con hãy lánh đi? Đối với con thì đằng nào cũng thế thôi. Sớm muộn chú cũng sẽ kể hết với con mà, đúng không? Con nghĩ sao? Con giúp chú đi!

- Chú sợ à, thưa chú? chú ân hận rồi chăng? - tôi nói và chăm chú nhìn ông.

- Không, không phải thế, anh bạn trẻ của chú ạ, chú không ân hận! - ông hét lên với vẻ hào hứng bội phần. - Bây giờ chú chẳng sợ cái quái gì nữa. - Chú đã có những biện pháp kiên quyết, cực kỳ kiên quyết! Con vẫn chưa biết, chưa thể hình dung được những gì mà họ đòi hỏi ở chú đâu! Lẽ nào chú lại phải làm theo ý họ? Không! Chú sẽ chứng minh bằng được! Chú đã phản bác và chú sẽ chứng minh! Lẽ ra chú đã phải chứng minh từ trước nữa kia! Nhưng con biết không, anh bạn trẻ của chú, chú đang bứt rứt về việc đã gọi con đến: có khả năng Foma sẽ cảm thấy quá nặng nề khi con cũng tận mắt chứng kiến cái gọi là sự mất mặt của ông ta. Con thấy đấy, chú chỉ muốn mời ông ta ra khỏi nhà một cách êm thấm, không nặng nhẹ bấc chì. Nhưng chỉ là mới nói vậy thôi. Thực ra dù có dẻo mỏ đến mấy thì đây vẫn là chuyện đáng bực mình. Mà chú lại vốn dĩ cục cằn, thô thiển, đã thế có khi còn nóng nảy bộp chộp nữa thì chưa biết thế nào, tai vạ như chơi. Mà thực ra ông ấy cũng đã giúp chú được nhiều việc... Thôi con đi đi, anh bạn trẻ của chú... Kìa, chúng nó dẫn ông ấy sang rồi đấy! Thôi chú xin, Serioja, con ra ngoài đi! Chú sẽ kể hết với con sau. Con ra ngoài đi, lạy Chúa!

Chú dẫn tôi ra đến thềm thì Foma cũng vừa đến, đi thẳng vào trong. Nhưng thú thực là tôi không đi mà quyết định nán lại trên thềm, ngoài này rất tối, người ở trong phòng khó lòng nhìn thấy tôi. Tôi định bụng đứng nghe trộm!

Chẳng thanh nga thanh minh làm gì cho mệt, tôi xin mạnh dạn nói rằng tôi coi việc đứng chịu trận trên thềm đến nửa tiếng đồng hồ như vậy là một chiến công hiển hách của bậc tuẫn tiết vì đại nghĩa. Từ đây tôi chẳng những có thể nghe rõ mà thậm chí còn thấy rõ vì các cánh cửa đều lắp kính. Bây giờ xin độc giả hãy hình dung Foma Fomits, người vừa có lệnh triệu tập, nếu chống lệnh sẽ bị cưỡng bức bằng vũ lực.

- Lời hăm dọa đúng như thế hay tai tôi đã nghe nhầm, thưa đại tá? - vừa bước vào phòng, Foma đã hộc lên, - có đúng thế không?

- Đúng thế đấy, Foma ạ, cứ bình tĩnh đã, - chú tôi đáp với vẻ can đảm. - Ông ngồi xuống đi; chúng ta sẽ nói chuyện một cách nghiêm túc, trên tinh thần bè bạn, anh em. Ngồi xuống đi, Foma.

Foma Fomits trịnh trọng ngồi xuống ghế bành. Chú tôi vẫn đi đi lại lại trong phòng bằng những bước đi nhanh và không đều, rõ ràng ông đang lúng túng, chưa biết bắt đầu câu chuyện từ đâu.

- Chính thế, trên tinh thần anh em, - ông nhắc lại. - Ông sẽ hiểu tôi thôi, Foma ạ, ông không còn bé dại gì nữa, tôi cũng thế - hai ta đều luống tuổi cả rồi... Hừm! Ông thấy đấy, Foma ạ, chúng ta không gặp nhau ở một số điểm... đúng, chính là ở một số điểm và do đó, Foma ạ, chia tay nhau chẳng tốt hơn sao, hở người anh em? Tôi tin rằng ông là người cao thượng, lúc nào cũng muốn hay muốn tốt cho tôi, và vì vậy... Nhưng giải thích dài dòng làm quái gì! Foma ạ, tôi là người bạn đời đời kiếp kiếp của ông, tôi xin thề như vậy trước tất cả các thánh! Đây là mười lăm ngàn rup bạc - tất cả số tiền tôi đang có đấy, người anh em ạ, vét nhẵn túi đấy. Ông cứ cầm lấy cho! Tôi cần và có trách nhiệm phải chu cấp cho ông! Đây hầu hết là giấy cầm cố, tiền mặt chẳng có bao nhiêu. Ông cứ cầm lấy cho! Ông chẳng nợ tôi đồng nào hết vì tôi sẽ không bao giờ đủ lực để thanh toán cho ông về tất cả những gì ông đã làm cho tôi. Vâng, vâng, chính thế, đó là điều tôi cảm thấy, cho dù bây giờ cái chính là chúng ta hãy chia tay. Mai hoặc ngày kia... hay bất cứ lúc nào tùy ông... chúng ta sẽ chia ly. Ông hãy đến một thị trấn, Foma nhé, cách đây có mười dặm thôi mà; ở đó có một ngôi nhà nhỏ nằm phía sau nhà thờ, ngay trong ngõ đầu tiên, ngôi nhà nhỏ xinh xắn với những cánh bịt cửa sổ màu xanh lá cây, nhà của bà vợ góa của một cố đạo; ngôi nhà dường như được mọi người xây dựng sẵn cho ông. Bà chủ sẽ nhượng lại. Tôi sẽ mua cho ông với giá còn cao hơn cả số tiền này. Ông hãy định cư ở đấy cho gần. Hãy nghiên cứu văn học, các môn khoa học: ông sẽ giành được tiếng tăm lừng lẫy. Quan chức ở đấy đều là những bậc thanh tao, mến khách liêm chính; cha cả là người có học thức. Các dịp lễ lạt ông lại về với chúng tôi, chúng ta cùng chung vui trong cảnh thiên đường! Ông có thuận tình không?

“Người ta đã tống tiền Foma với các điều kiện như thế đấy! - tôi nghĩ bụng. - chú chưa cho mình biết chuyện tiền nong”.

Một sự im lặng sâu sắc đã ngự trị một lúc lâu. Vẫn yên vị trong ghế bành, Foma dường như không hết bàng hoàng cứ chú mục vào chú tôi khiến ông bối rối lạ thường.

- Tiền! - cuối cùng Foma cất tiếng bằng một giọng yếu ớt giả tạo, - tiền đâu, tiền đâu? Ngài đưa đây, mau lên!

- Đây, Foma: vét nhẵn túi đấy, chẵn mười lăm. Cả phiếu tín dụng, cả giấy cầm cố... đây!

- Gavrila! lão cầm lấy đi, - Foma nói với giọng dịu dàng, - có thể lão đang cần tiền. - Nhưng thôi! - y bỗng hét lên, tiếng hét xen lẫn tiếng rít lạ tai và y vụt đứng phắt lên, - thôi, đưa hết tiền đây đã, Gavrila! Đưa đây! Đưa đây! Đưa hết ngàn vạn triệu ấy đây để cho ta dày xéo, cấu xé, phỉ nhổ, vứt bỏ, sỉ vả, rủa sả đồng tiền cho hả giận! Ta, ta đang được người ta dúi tiền cho đấy! Người ta đang tống tiền ta để cho ta cút khỏi cái nhà này! Ta có nghe nhầm không? Ta có còn sống đến cái ngày ô nhục này không? Ngài nhìn đi: đây, đây, đây và đây! Ngài hãy mở mắt ra mà nhìn cho rõ cái cách sống của Foma Fomits, nếu như cho đến tận bây giờ ngài vẫn chưa thấy rõ, thưa đại tá!

Và Foma vứt tung cả một xấp giấy má tiền nong ra khắp nhà. Điều đáng nói là y không hề cấu xé hay khạc nhổ vào một tờ nào như y vừa hù dọa mà chỉ làm nhàu đôi chút, nhưng vẫn khá gượng dẹ. Gavrila lao ra nhặt hết tiền và giấy trên sàn, đợi đến lúc Foma đi khỏi mới cẩn thận trao lại cho ông chủ.

Phản ứng của Foma khiến chú tôi quá đỗi bàng hoàng. Đến lượt mình, ông lại đứng đực ra trước mặt y như kẻ mất hồn, mồm há hốc, Foma lại ngồi xuống ghế bành và thở không ra hơi, không kém phần xúc động.

- Ông là một con người siêu việt, Foma ạ! - cuối cùng chú tôi cũng đã hoàn hồn, ông bỗng reo lên, - ông đúng là người thanh tao tột bậc!

- Cái đó thì tôi biết, - Foma đáp với giọng yếu ớt nhưng vẫn toát lên vẻ điệu đàng khôn tả.

- Foma này, ông bỏ quá cho tôi nhé! Tôi là kẻ hèn mạt khi xử sự với ông như thế, Foma ạ!

- Phải, đúng là như vậy, - Foma phụ họa.

- Foma! Ta không ngạc nhiên trước tinh thần cao thượng của ông, - chú tôi hoan hỉ nói tiếp, - mà ngạc nhiên vì lẽ khác: sao mình lại có thể thô bỉ, mù quáng và hèn hạ tới mức dám giở chuyện tiền nong ra với ông một cách sỗ sàng. Có điều ông đã nhầm ta, Foma ạ: ta không hề có ý định mua chuộc ông, biếu tiền để cho ông vui lòng bước khỏi nhà ta, mà chỉ thực bụng muốn cho ông có chút tiền trong túi, đỡ gieo neo khốn khó khi xa rời ta. Ta thề với ông đúng là như vậy! Ta sẵn sàng quỳ xuống xin ông tha thứ, Foma ạ, và nếu ông muốn, ta xin phủ phục trước mặt ông ngay bây giờ...

- Tôi chẳng cần được thế đâu, thưa đại tá...

- Nhưng lạy Chúa! ông thử nghĩ xem: ta đang sôi sục, ta đang điên đảo, đang rồ dại... Ông thử nói xem, ta có thể có cách gì làm tiêu tan được mối uất hận này không? Ông thử dạy ta đi, biết đâu...

- Chẳng có cách nào đâu, thưa đại tá! Và ngài hãy tin rằng ngay ngày mai tôi xin bái biệt chốn này.

Và Foma bắt đầu gượng dẹ đứng lên. Chú tôi hốt hoảng lao ra ấn y ngồi xuống ghế bành như cũ.

- Không, Foma, ông không đi đâu hết, ta đoan chắc với ông như vậy! - chú tôi hét lên. - Đừng nói đến chuyện đi khỏi cái nhà này nhé, Foma! Ông không đi đâu hết, nếu ông đi thì ta sẽ theo ông đến cùng trời cuối đất, theo ông cho đến bao giờ ông chịu tha thứ cho ta mới thôi... Ta thề là ta sẽ làm đúng như thế đấy, Foma ạ!

- Tha thứ cho ngài ư? Ngài có lỗi ư? - Foma nói. - Nhưng ngài có hiểu ngài đã có lỗi với tôi như thế nào không đã? Ngài có hiểu rằng giờ đây ngài sẽ thành người có lỗi với tôi nếu còn thí cho tôi một mẩu bánh nào ở đây không nhỉ? Ngài có hiểu rằng giờ đây, chỉ trong chốc lát, ngài đã đầu độc tất cả những mẩu bánh mì mà tôi đã đưa vào miệng ngay trong nhà ngài không nhỉ? Giờ đây ngài đã đem từng mẩu bánh ấy ra mà nhục mạ tôi; giờ đây ngài đã chứng tỏ cho tôi biết tôi chỉ là đứa nô lệ trong nhà ngài; là thằng đầy tớ, là cái giẻ lau dành cho đôi ủng bóng lộn của ngài! Vậy mà với trái tim trong trắng, mãi đến nay tôi vẫn tưởng là tôi ở với ngài với tư cách một người bạn, một người anh! Có phải chính ngài, chính ngài đã dùng miệng lưỡi rắn độc để khẳng định với tôi hàng ngàn lần về tình bạn ấy, tình anh em ấy hay không? Tại sao ngài lại phải lén lút ngồi đan tấm lưới để bẫy tôi khiến tôi sa lưới như một thằng ngu? Tại sao ngài lại đi đào hố bẫy sói rừng trong bóng tối để bẫy tôi và bây giờ đã tự tay đẩy tôi xuống hố? Tại sao trước đây ngài lại không phang thẳng vào đầu tôi một phát bằng chiếc côn này? Tại sao ngay từ đầu ngài không vặn cổ tôi đi như vặn cổ một con gà sống chỉ vì... nó không đẻ trứng? Vâng, chính thế! Tôi phải mượn lối ví von này, dù nó mang hơi hướng quê mùa và gợi nhớ tới giọng điệu tếu táo của văn chương hiện đại; tôi phải mượn nó vì nó nói hết được cái vô nghĩa trong những lời buộc tội của ngài; vì tôi có lỗi với ngài chẳng qua cũng chỉ như con gà sống nọ không được vừa ý ông chủ dớ dẩn của mình vì không đẻ trứng! Xin lỗi ngài đi, thưa đại tá! Ai lại đi trả tiền cho một người bạn hay một người anh. Mà thanh toán khoản gì mới được chứ? Cái chính là khoản gì? “Này, người anh em yêu quý của tôi, tôi mắc nợ anh: thậm chí anh đã cứu sống tôi: thôi đây anh cầm lấy mấy đồng bạc giả này mà biến đi cho rảnh mắt!” Ngớ ngẩn làm sao! ngài cư xử với tôi mới thô bỉ làm sao! Ngài tưởng tôi hám vàng hám bạc của ngài trong khi tôi ấp ủ thuần những tinh ý cao siêu nhằm vun đắp sự phong lưu an lạc của ngài. Ôi, ngài đã làm tan nát trái tim tôi! Ngài đã coi những tình ý tốt vời cao đẹp của tôi như những đồng xèng trong tay một thằng bé con đánh đáo! Lâu lắm rồi, thưa đại tá, tôi đã thấy trước tất cả những điều này, - đấy bảo sao mà đã từ lâu miếng bánh của ngài cứ làm tôi sặc nghẹn! Những chiếc đệm lông của ngài cứ lèn chặt lấy tôi chứ không ấp ủ tôi! Đường của ngài, kẹo của ngài cứ đắng ngắt trong mồm tôi đến thế! Không, thưa đại tá! xin ngài hãy vui sống một mình và để mặc Foma được đi theo con đường đau thương khổ ải của mình với chiếc bao tải trên lưng. Chỉ có vậy mà thôi, thưa đại tá!

- Không, Foma, không! Không thể như thế được! - chú tôi rên rỉ, ông đã hoàn toàn gục ngã.

- Đúng như vậy đấy, thưa đại tá! Chính là như vậy vì cần phải vậy. Ngày mai tôi xin bái biệt ngài. Ngài hãy đem những triệu bạc của ngài ra mà rải, đem phiếu tín dụng ra mà phủ kín quãng đường tôi sẽ đi qua cho đến tận Moskva, và tôi sẽ bước qua tiền bạc của ngài một cách ngạo mạn; chính chân tôi sẽ giẫm đạp, giày xéo lên tiền bạc, và Foma Fomits sẽ ung dung bằng chính tâm hồn cao thượng của mình thôi! Tôi đã nói và đã chứng minh điều đó! Xin vĩnh biệt, thưa đại tá! Xin vi-i-ĩnh bi-i-ệt!

Và Foma lại rời ghế bành đứng lên.

- Xin lỗi, ta xin lỗi, Foma! Ông hãy quên đi cho!... - chú tôi cứ lặp đi lặp lại với giọng van vỉ.

- “Xin lỗi!” Nhưng lỗi gì vậy? Thôi được, cứ coi như tôi thứ lỗi cho ngài: tôi là tín đồ Cơ đốc giáo mà; tôi không thể không tha thứ được; mà giờ đây tôi hầu như đã tha thứ hết rồi. Nhưng xin ngài tự xét xem: liệu có phù hợp chút nào với lương tri, với vẻ đẹp tâm hồn nếu giờ đây tôi cứ cố nán lại trong nhà ngài dù chỉ một lát thôi? Ngài đã đuổi tôi rồi cơ mà!

- Phù hợp, vẫn phù hợp lắm, Foma ạ! Ta đoan chắc với ông là phù hợp!

- Phù hợp ư? Nhưng hiện giờ chúng ta có bình đẳng với nhau không? Lẽ nào ngài không hiểu được rằng tôi đã đè bẹp ngài bằng sự cao thượng của mình, còn ngài thì tự đày đọa bản thân bằng hành vi láo xược của mình. Ngài bị dìm xuống, còn tôi được tôn lên. Bình đẳng ở chỗ nào mới được chứ? Có thể trở thành bạn của nhau khi không có sự bình đẳng ấy hay sao? Tôi nói lên điều đó với cả tiếng gào thét của con tim nhưng không hề đắc thắng vì đâu có thể rẻ rúng ngài như ngài có thể nghĩ đâu.

- Nhưng chính trái tim ta cũng đang gào thét đấy, Foma ạ, ta đoan chắc...

- Mà đó lại chính là con người đã khiến tôi trằn trọc bao đêm! - Foma nói tiếp, chuyển từ giọng chán chường sang giọng hân hoan. - Đã bao lần, trong những đêm không ngủ, tôi đã vùng ra khỏi chăn êm nệm ấm, thắp nến lên và tự nhủ: “Lúc này bạn ấy đang ngon giấc vì biết có mi bên cạnh. Đừng ngủ nhé, Foma, hãy thức vì bạn ấy, xem có thể nghĩ thêm được điều gì lợi hại giúp cuộc đời của bạn ấy thêm phần tươi đẹp hay không”. Suy nghĩ của Foma vào những đêm không ngủ là như vậy đấy, thưa đại tá! và đại tá đã đền đáp hắn như thế đấy. Thôi đủ rồi, đủ rồi!...

- Nhưng ta sẽ xứng đáng, sẽ lại xứng đáng với tình bạn của ông, Foma ạ, - ta thề với ông như vậy!

- Ngài sẽ xứng đáng ư? Nhưng lấy gì bảo đảm đây? Là một tín đồ Cơ đốc giáo, tôi buộc phải yêu và thậm chí sẽ yêu ngài; nhưng là một con người, lại là người cao thượng, cố nhiên tôi sẽ khinh ngài. Tôi cần phải, tôi có bổn phận phải khinh ngài; tôi có bổn phận nhân danh đạo đức, vì ngài - tôi xin nhắc lại, - đã tự bôi nhọ, còn tôi, tôi đã thực hiện một hành vi cao quý nhất. Liệu có ai trong đám các ngài có thể có một hành vi tương tự? Liệu có ai trong số đó dám khước từ cái núi tiền như cái núi tiền mà gã Foma bần cùng cơ cực, bị mọi người khinh rẻ, đã khước từ vì tình yêu đối với cái cao cả không? Không, thưa đại tá, để sánh được với tôi, bây giờ ngài phải lập được một loạt công trạng. Nhưng công trạng cái nỗi gì một khi ngài không thể gọi tôi là ngài như với người ngang hàng mà cứ ông ông tôi tôi với tôi như với cả một tên nô bộc?

- Kìa Foma, ta gọi ông cho nó thân mật thôi mà! - chú tôi nói to như quát. - Ta đâu biết là ông lại lấy thế làm khó chịu... Lạy Chúa tôi! nhưng giá như ta biết được...

- Ngài, - Foma nói tiếp, - ngài, một người không thể, nói đúng hơn là không muốn thực hiện một yêu cầu vớ vẩn nhất, nhỏ nhặt nhất của tôi là thưa gửi với tôi là “bẩm đại nhân” như thưa gửi với một vị tướng...

- Nhưng có thể nói như thế đã là có tội, là can tội phạm thượng rồi, Foma ạ.

- Phạm thượng! Ngài đã nhai lại một câu trong sách thật chẳng khác gì con vẹt! Nhưng ngài có biết chăng khi đã khước từ, không chịu thưa gửi với tôi như thế là ngài đã sỉ nhục tôi, thóa mạ tôi vì chưa hiểu ý tôi mà đã coi tôi là hạng ngu si nhiễu sự, đáng phải tống vào nhà thương điên! Ồ, lẽ nào tôi lại không hiểu việc muốn tôn xưng như thế là lố bịch một khi tôi chính là kẻ coi khinh mọi thứ phẩm hàm chức tước vô nghĩa trên đời nếu chúng chẳng sáng ngời đức hạnh hay sao? Có các vàng tôi cũng không thèm rước lấy một cấp bậc tướng quân vô đạo! Vậy mà ngài lại dám coi tôi là kẻ điên rồ! Vì lợi ích của ngài mà tôi đã muối mặt với yêu sách này đây khiến cho ngài, bọn các ngài có thể coi tôi là kẻ điên rồ - ngài và đám trí thức của ngài! Chỉ vì muốn soi sáng trí tuệ, nâng cao đạo đức cho ngài, làm rạng rỡ con người ngài bằng những luồng tư tưởng mới tôi mới quyết chí đòi ngài cái chức tướng quân đấy chứ. Tôi thực lòng mong muốn là từ nay về sau ngài không còn coi các vị tướng là những vĩ nhân chói sáng trên đời; tôi muốn chứng minh để ngài thấy được rằng phẩm hàm chức tước cũng chưa là cái gì nếu thiếu vắng một tâm hồn cao cả và không việc gì phải hân hoan chào đón vị tướng của ngài khi ngay cạnh ngài đang sừng sững những nhân vật ngời ngời đức hạnh! Nhưng vì ngài lúc nào cũng ra vẻ ta đây là đại tá với tôi nên bây giờ mới ngượng mồm, không muốn thưa bẩm với tôi như vậy. Nguyên nhân là ở đó! ở đó, chứ không phải vì phạm thượng gì đâu! Toàn bộ nguyên nhân ở chỗ ngài là đại tá, còn tôi chỉ đơn giản là Foma...

- Chả phải thế đâu, Foma ạ! Ta đoan chắc với ông là không thể như thế được. Ông là người có học thức, chứ không chỉ là gã Foma quá đỗi tầm thường... ta kính nể...

- Ngài kính nể đấy! Hân hạnh quá! Vậy xin ngài cho biết, nếu như ngài kính nể tôi: ngài thấy tôi có xứng đáng với cái quân hàm cấp tướng hay không? Ngài trả lời dứt khoát ngay đi: xứng đáng hay không? Tôi muốn được biết qua trí tuệ của ngài, trình độ của ngài.

- Bằng vào sự trung thực, vô tư, sáng suốt, cao thượng thì ông là người xứng đáng! - chú tôi thốt lên với vẻ tự hào.

- Nếu tôi xứng đáng thì cớ sao ngài không thể thưa gửi với tôi là “bẩm đại nhân”?

- Foma ạ, ta... có lẽ ta sẽ thưa gửi...

- Tôi yêu cầu ngài đấy! Giờ đây tôi yêu cầu, thưa đại tá, tôi khẩn thiết yêu cầu! Tôi thấy ngài không thoải mái, nên tôi mới phải yêu cầu! Sự hy sinh này từ phía ngài sẽ là bước đầu tiên trên con đường phấn đấu vì ngài hãy nhớ cho là ngài phải lập cho được một loạt công trạng mới sánh được với tôi; ngài phải vượt lên chính mình, mà chỉ có như vậy tôi mới dám tin vào sự chân thành của ngài.

- Ngay ngày mai ta sẽ thưa gửi với ông là “bẩm đại nhân”, Foma nhé.

- Không, không mai mốt gì sất, thưa đại tá. Tôi yêu cầu ngài ngay bây giờ, ngay lúc này, hãy thưa với tôi là “bẩm đại nhân”.

- Thôi được, Foma ạ, ta sẵn sàng... Có điều sao lại cứ phải ngay tắp lự như thế nhỉ, hở Foma?

- Sao lại không làm ngay? Hay là ngài xấu hổ không nói được? Ngài xấu hổ thì tôi bực lắm.

- Kìa, ta đã sẵn sàng rồi đấy chứ, Foma... thậm chí ta còn thấy tự hào... Có điều sao lại bỗng nhiên vô cớ đi “kính chào đại nhân ạ”? Ai lại thế...

- Không, không phải “kính chào đại nhân” như thế, như thế đã là cái giọng khó nghe rồi; nghe cứ như đùa ấy, như trò hề ấy. Đùa với tôi như thế không xong đâu. Xin ngài hãy hồi tâm tĩnh trí lại ngay cho, thưa đại tá! Ngài hãy đổi giọng đi!

- Ông cũng không đùa đấy chứ, Foma?

- Trước hết, tôi không phải là ông, Egor Iliits ạ, mà là ngài - ngài đừng quên đấy; và không phải là Foma, mà là Foma Fomits.[1]

- Ôi lạy Chúa, Foma Fomits, ta vui lắm! Ta hết sức vui... Nói gì mà chả được!

- Ngài lúng túng không biết thưa gửi với bề trên thế nào cho phải phép âu cũng là điều dễ hiểu thôi. Lẽ ra ngài đã phải thông thạo từ lâu! Đành vậy thôi, nhất là đối với người chậm hiểu, nói cho nhẹ nhàng một chút. Thôi được, tôi sẽ giúp ngài, nếu như ngài không được hoạt bát: Mời ngài nói theo tôi: “bẩm đại nhân!...”

- Ừ thì “bẩm đại nhân”.

- Không, không phải “ừ thì bẩm đại nhân”, mà chỉ là: “bẩm đại nhân”. Tôi đã nói rồi, thưa đại tá, ngài hãy đổi giọng đi! Tôi cũng hy vọng là ngài sẽ không phật ý khi tôi đề nghị ngài khẽ cúi đầu và khom người lại. Khi nói chuyện với một vị tướng, người ta phải khom lưng thể hiện sự tôn kính và ý nguyện sẵn sàng tuân lệnh bay đi, như mọi người thường nói. Tôi đã từng tiếp xúc với các tướng lĩnh, tôi biết hết... Nào bây giờ: “bẩm đại nhân”.

- Bẩm đại nhân...

- Tôi vui mừng khôn xiết khi cuối cùng đã có dịp hạch sách ngài về việc trong lần đầu tiên tôi chưa thấy được thái độ tôn kính của ngài. Tôi dám quả quyết rằng từ giờ trở đi tôi sẽ không tiếc chút tài hèn sức mọn trước lợi ích chung... Tốt quá rồi, ngài không phải bận tâm gì nữa!

Tội nghiệp chú tôi! Ông phải mở mồm nhắc đi nhắc lại cả một mớ những lời lẽ nhố nhăng, nhắc đúng từng câu từng chữ! Tôi đứng thừ người và đỏ mặt lên như người có lỗi. Tôi nghẹt thở vì tức giận.

- Thế nào, bây giờ ngài có thấy nhẹ nhõm trong lòng, - kẻ tra tấn cất tiếng, - như có một thiên thần vừa hạ cánh xuống tâm hồn ngài không?.. Ngài có cảm nhận được sự hiện diện của thiên thần đó không? Ngài trả lời tôi đi!

- Đúng, Foma ạ, đúng là nhẹ nhõm hẳn đi, - chú tôi đáp.

- Có phải là khi đã vượt được chính mình thì trái tim ngài, như mọi người thường nói, cứ như được lau dầu vậy?

- Đúng, Foma ạ, cứ như được phết bơ ấy.

- Phết bơ ư? Hừm... tôi chưa đả động gì đến bơ sữa cả... Nhưng đằng nào mà chả thế! Điều muốn nói ở đây là nghĩa vụ đã hoàn thành, thưa đại tá! Hãy vượt lên chính mình. Ngài là người quá giàu lòng tự ái, đúng là tự ái vô biên!

- Quả có như thế, Foma ạ, ta thấy được mà, - chú tôi thở dài và đáp.

- Ngài là một kẻ ích kỷ và thậm chí còn ích kỷ nặng nề...

- Ích kỷ thì đúng là ích kỷ rồi, Foma ạ, và ta cũng thấy được rồi; từ ngày hiểu được ông ta mới nhận ra điều đó đấy.

- Bây giờ tôi muốn được nói ra, như một người cha, một người mẹ hiền... ngài cứ làm cho mọi người xa lánh ngài và quên hẳn một điều rằng con bê ngoan vẫn bú cả hai con bò mẹ.

- Cũng có thế thật, Foma ạ!

- Ngài quá cục cằn. Ngài làm tổn thương người khác một cách thô bạo, đòi hỏi sự quan tâm của người khác một cách vị kỷ đến nỗi người chính đính phải vái dài, chỉ chực quay đầu cút thẳng!

Chú tôi lại thở dài đánh thượt.

- Ngài hãy tỏ ra dịu dàng hơn, ân cần hơn, trìu mến hơn với người khác, hãy quên mình vì người khác, lúc đó mọi người cũng sẽ nhớ tới ngài. Hãy sống và hãy để cho người khác sống - đó chính là nguyên tắc của tôi! Hãy nhẫn nhịn, hãy chuyên cần, hãy cầu nguyện và hy vọng - đó là những điều răn mà tôi muốn nhắn nhủ toàn nhân loại! Ngài hãy nghe theo những điều răn ấy và lúc đó tôi sẽ là người đầu tiên mở lòng ra với ngài, khóc trên ngực ngài... nếu cần... Bằng không thì tôi, tôi... khốn khổ cái thân tôi! Xin đa tạ ngài đã cho phép nói, chẳng dám làm rác tai ngài nữa.

- Thật là người khéo ăn khéo nói! - Gavrila thốt lên với vẻ khâm phục.

- Quả có thế, Foma ạ: ta cảm nhận được tất cả những điều đó mà, - chú tôi phụ họa với vẻ cảm động. - Nhưng trong toàn bộ sự việc, không chỉ mình ta có lỗi đâu, Foma ạ: người ta đã giáo dục ta như thế đấy; ta từng chung sống với lính tráng mà. Ta thề với ông, Foma ạ, ta thề là ta cũng đã biết cảm nhận đấy. Hôm chia tay với trung đoàn, tất cả các chiến hữu khinh kỵ binh, cả tiểu đoàn của ta đều khóc, họ nói là một người như ta thì không biết tìm đâu ra được!... Lúc bấy giờ ta cũng nghĩ rằng có lẽ mình cũng chưa phải là đồ bỏ.

- Lại một nét ích kỷ nữa rồi! Tôi lại chộp được ngài trong dạng vị kỷ. Ngài độc khoe khoang, nhân thể còn đem cái món nước mắt khinh kỵ binh ra để ghè tôi đấy. Tôi chẳng có nước mắt người này người nọ mà khoe mẽ hay sao? Thiếu gì thứ để khoe khoang.

- Tôi cũng buột miệng thế thôi, Foma ạ, không kiềm chế được trong khi hồi tưởng lại quãng đời êm đẹp xa xưa.

- Quãng đời êm đẹp không tự trên trời rơi xuống mà do ta làm ra cả; nó nằm ngay trong trái tim ta đấy, Egor Iliits ạ. Cũng vì thế mà tôi luôn thấy mình hạnh phúc, trong đau khổ vẫn yên lòng, tinh thần luôn thư thái và không để một ai phải chán ghét mình ngoại trừ bọn ngu xuẩn, bọn lòe bịp, bọn trí thức, những kẻ mà tôi không kiêng nể và không muốn kiêng nể. Tôi không yêu quý bọn ngu xuẩn! Và bọn trí thức kia là cái quái gì vậy? “Con người của khoa học!” - nhưng khoa học của hắn lại chỉ là trò lòe bịp, không hơn. À mà mới đây cậu ta đã nói những gì ấy nhỉ? Gọi cậu ta đến đây! Gọi hết bọn trí thức đến đây! Tôi có thể bác bỏ, lật nhào mọi luận điểm của bọn ấy cho coi! Ở đây tôi không đề cập đến sự cao thượng của tâm hồn...

- Tất nhiên, Foma, tất nhiên. Ai là kẻ đáng nghi ngờ nào?

- Chẳng hạn như mới đây, tôi đã thể hiện trí tuệ, tài năng, sự thông kim bác cổ, sự am hiểu trái tim con người, am hiểu những dòng văn chương hiện đại; tôi đã trình bày và triển khai ngoạn mục một chủ đề độc đáo, khiến cho một điệu vũ Komarin nào đó có thể đột nhiên trở thành một đề tài tầm cỡ của một diễn giả tài ba. Vậy mà sao? Liệu có ai trong bọn họ biết đánh giá tôi một cách đúng mức không? Không, họ quay lưng lại hết! Tôi tin chắc rằng cậu ấy đã nói với ngài là tôi không biết gì hết. Nhưng cho dù ngồi ngay trước mặt bọn họ chính là Makiavel hay một Mercadante[2] nào đó cũng vậy thôi, chẳng qua vì các vị này nghèo và không có tên tuổi... Không, đó vốn là điều họ chẳng nuốt trôi!... Tôi còn nghe nói đến Korovkin nữa đấy. Cái chú chích chòe ấy như thế nào?

- Đó là một người thông minh đấy, Foma ạ, một con người của khoa học... Ta đang mong ông ấy đấy. Chắc rằng ông ấy sẽ được quý mến, Foma ạ!

- Hừm! Tôi vẫn chưa tin. Chắc cũng chỉ là một con mọt sách thời nay. Bọn họ là những kẻ không có tâm hồn, không có trái tim, thưa đại tá! Có học mà không có đức thì còn gì đáng nói nữa không?

- Chả phải thế đâu, Foma ạ! Ông ấy nói về hạnh phúc gia đình mới tuyệt làm sao! đúng là tiếng nói của trái tim, Foma ạ!

- Hừm! Cứ để xem; chúng ta sẽ kiểm tra cả cái ông Korovkin này nữa. Thôi đủ rồi, - Foma kết luận, rời ghế bành đứng lên. - Tôi chưa thể tha thứ hoàn toàn cho ngài được, thưa đại tá: niềm uất hận đã làm con tim rớm máu; nhưng tôi sẽ cầu nguyện và có thể Chúa sẽ ban tặng nết nhu hòa cho một trái tim bầm dập. Ngày mai chúng ta sẽ nói chuyện tiếp, còn bây giờ tôi xin được cáo từ. Tôi bị mệt và yếu mất rồi...

- Khổ, Foma! - chú tôi vỗ vào người y, - ông mệt thật rồi! Này, ông có muốn làm một tý cho khỏe người không, ăn chút gì nhé? Ta gọi luôn cho.

- Ăn! Ha-ha-ha! Ăn! - Foma đáp với giọng cười khinh mạn. - Cho uống thuốc độc chán rồi lại hỏi có ăn không! Người ta đang muốn chữa những vết thương lòng cho anh bằng nấm luộc và táo muối! Ngài là nhà duy vật thảm hại biết chừng nào, thưa đại tá!

- Kìa, Foma, lạy Chúa, ta xuất phát từ thiện ý...

- Thôi được. Nói thế đủ rồi. Tôi đi đây, còn ngài hãy mau mau đến với thân mẫu của ngài: hãy quỳ xuống mà khóc lóc van xin người tha thứ cho bằng được mới thôi, - đó là bổn phận của ngài, trách nhiệm của ngài.

- Ồ, Foma, lúc nào ta cũng chỉ nghĩ có vậy thôi; ngay lúc này đang nói chuyện với ông mà đầu óc vẫn vấn vương về việc đó. Ta sẵn sàng quỳ xuống trước mặt người từ tối đến sáng. Nhưng ông có biết người đang đòi hỏi gì ở ta không hở Foma? Ngang ngược và tàn nhẫn lắm, Foma ạ! Ông hãy mở lượng hải hà cứu giúp ta đi, hãy tìm cách giải thoát cho ta khỏi cảnh éo le này - và lúc bấy giờ... lúc bấy giờ... ta xin thề sẽ nhớ tới ông!...

- Không được, Egor Iliits ạ, đó không phải là việc của tôi, - Foma đáp. - Thưa ngài, tôi có dám can thiệp chút nào vào chuyện gì đâu nhưng có khi ngài vẫn cho rằng tôi chính là trung tâm rắc rối, vậy tôi xin đoan chắc với ngài rằng ngay từ đầu tôi đã đặt hẳn mình ra ngoài công việc của quý quyến. Ở đây tất cả chỉ là ý nguyện của thân mẫu ngài mà có lẽ người cũng chỉ muốn hay muốn tốt cho ngài... Ngài hãy mau mau bay đến bên người và cứu vãn tình hình bằng sự tuân phục của mình. Lửa giận trong lòng các người sẽ vẫn còn âm ỉ cháy[3] nhưng tôi... tôi sẽ cầu nguyện cho ngài suốt đêm. Đã từ lâu tôi không còn biết ngủ ngáy là gì nữa, Egor Iliits ạ. Xin cáo biệt ngài! Chào lão nhé! - y chào Gavrila. - Ta biết là lão đã hành động theo ý người khác. Lão cũng hãy bỏ quá cho ta, nếu ta đã làm lão mếch lòng... Xin cáo biệt cả hai thầy trò, cầu Chúa phù hộ cho hai thầy trò!

Foma đi ra. Tôi xộc ngay vào phòng.

- Con nghe trộm đấy à? - chú tôi quát hỏi.

- Vâng, thưa chú, con đã nghe trộm ạ! Và chú, chú cũng đã có thể “bẩm đại nhân” với người ta đấy!

- Làm thế nào được hở người anh em? Chú thậm chí còn lấy thế làm tự hào... Đó mới chỉ là một thắng lợi nhỏ nhoi; nhưng con người ấy mới cao thượng biết bao, hào hiệp biết bao, vĩ đại biết bao! Serjei này, con nghe thấy rồi đấy... Sở dĩ chú có thể giở cái trò tiền bạc ấy ra chỉ vì chú chẳng hiểu gì! Anh bạn trẻ của chú ơi! chú đã lú lẫn; chú đã phát khùng; chú không hiểu ông ấy; chú nghi ngờ, buộc tội ông ta... nhưng thật sai lầm! ông ấy không thể là kẻ thù của chú - bây giờ chú đã thấy được điều này... Con còn nhớ cái vẻ mặt cao thượng của ông ấy khi ông ấy quyết không nhận tiền không?

- Thôi được, thưa chú, chú cứ mặc sức tự hào đi, còn con sẽ ra đi, con không chịu nổi nữa rồi! Lần cuối cùng xin chú cho con biết: chú muốn gì ở con? Chú gọi con về đây để làm gì và chú đang mong đợi điều gì? Và nếu mọi chuyện đã kết thúc và con không còn có ích cho chú nữa thì con sẽ ra đi. Con không chịu nổi những cảnh tượng thế này đâu ạ! Con sẽ đi ngay hôm nay!

- Anh bạn trẻ của chú ơi... - chú tôi lại cuống quýt như thường lệ, - con chờ chú một lát nhé: bây giờ chú phải đến với bà đây, anh bạn trẻ của chú ạ... phải kết thúc ngay... một vấn đề quan trọng, lớn lao, vĩ đại!... Con tạm lui về chỗ nghỉ đi. Gavrila sẽ dẫn con sang nhà nghỉ mát. Con đã biết nhà nghỉ mùa hè chưa nhỉ? Ở ngay trong vườn ấy. Chú đã cho sửa soạn hết rồi, va li của con cũng ở đấy rồi. Còn chú sẽ có mặt ở bên kia, sẽ cầu xin tha thứ, sẽ tập trung cho công đoạn cuối cùng - giờ đây chú đã biết phải làm thế nào rồi, - xong việc là chú sẽ đến ngay với con và sẽ kể hết với con, kể hết, kể rõ từng chân tơ kẽ tóc, trải lòng ra với con. Và... và... một ngày kia... những ngày hạnh phúc của chúng ta cũng sẽ đến! Một lát thôi, chỉ một lát thôi, Serjei nhé!

Ông bắt tay tôi và tức tốc đi ngay. Làm thế nào được nữa. Tôi lại đành cất bước theo Gavrila.

❀ ❀ ❀

[1] Gọi kèm phụ danh với tên riêng là cách gọi tôn kính.

[2] Nikolo Makiavelli (1469-1527) - nhà văn, nhà triết học, nhà hoạt động chính trị Italia, người cho rằng có thể sử dụng mọi phương tiện cho mục tiêu chính trị (xuất xứ của thuật ngữ “chủ nghĩa Makiavelli”); Saverio Mercadante (1797-1870) - nhà soạn nhạc Italia. Việc nhân vật “uyên bác” nêu tên hai vị này ra ở đây là rất không đúng chỗ.

[3] Một câu của Thánh Paul nói với con chiên (Phúc âm, chương 4, tr. 26)