Tôi tha thẩn trong vườn đến gần mười lăm phút, trong tâm trạng bực bội và bất mãn ghê gớm với chính bản thân mình, đầu óc cứ quanh quẩn với câu hỏi: làm thế nào bây giờ? Trời đã ngả bóng hoàng hôn. Bỗng nhiên trên lối rẽ vào một con đường lớn tối thẫm bóng cây, tôi chạm trán với Nastenka. Cô ta đang cầm khăn tay chấm nước mắt.
- Tôi tìm anh mãi, - cô ta nói.
- Tôi cũng đang tìm cô, - tôi đáp. - Cô thử nói xem: có phải tôi đang sống ở nhà thương điên không nhỉ?
- Làm gì có chuyện! - cô ta đưa mắt nhìn tôi chằm chằm và trả lời dấm dẳn.
- Thế sao lại toàn những chuyện như thế? Vì Chúa, xin cô cho tôi một lời khuyên! Chú tôi đi đâu mất rồi? Tôi đến đấy có được không? Tôi rất mừng được gặp cô thế này: có thể cô sẽ góp ý cho tôi về chuyện gì chăng.
- Thôi, anh không nên đi. Chính tôi đã rút lui, kệ họ với nhau.
- Họ đang ở đâu?
- Ai mà biết được? Có khi họ lại chạy vào vườn rau cũng nên, - cô ta nói, giọng bực bội.
- Vườn rau nào?
- Tuần trước Foma Fomits đã quát tháo ầm ĩ, kêu là hết muốn ru rú mãi trong nhà, rồi đùng đùng chạy ra vườn rau, lôi trong lều để đồ ra một cái xẻng, hùng hục đào đất đánh luống. Tất cả chúng tôi đều lấy làm lạ: ông ấy điên rồi chắc? “Đấy, ông ấy nói, để cho sau này thiên hạ hết đường móc máy là tôi độc ngồi không ăn bám, tôi sẽ đi đào đất và sẽ kiếm cho bằng đủ miếng ăn mà tôi đã được cung phụng ở đây, rồi tôi sẽ ra đi. Đấy, người ta đã đưa tôi đến nông nỗi này đây!” Thế là mọi người xúm vào khóc lóc van xin, chỉ thiếu có cái nước quỳ xuống mà tế sống ông ấy, người ta còn giằng lấy xẻng trên tay ông ấy, thế mà rồi ông ấy vẫn không nghe, cứ xới xáo cho bằng hết cái lô đất trồng củ cải. Cứ chịu thua ông ấy một lần là có khi bây giờ ông ấy lại lặp lại đấy. Quen lệ đi rồi.
- Thế mà cô... cô kể cứ như không, giọng lạnh tanh! - tôi tức khí kêu lên.
Cô ta nhìn tôi, mắt long lanh.
- Tôi xin lỗi; tôi cũng chẳng biết mình đang nói gì nữa! Này, thế cô có biết chuyến này tôi về đây là nhằm mục đích gì không?
- Chi-i-ịu, - cô đáp, mặt ửng hồng và một cảm giác khó chịu nào đó thoáng hiện trên gương mặt xinh xắn của cô.
- Cô bỏ quá cho, - tôi nói tiếp, - tôi đang hồi hộp, tôi cảm thấy có lẽ mình chưa nên nói chuyện này ra... nhất là với cô... Nhưng đằng nào cũng thế thôi! Theo tôi, với những việc như thế này, cứ thành thực với nhau là hơn cả. Tôi xin thú thật... tôi muốn nói là... cô có biết ý định của chú tôi không nhỉ? Chú tôi ra lệnh cho tôi phải cầu hôn với cô...
- Khiếp, rõ vớ vẩn! Thôi anh đừng nói nữa! - cô ta vội vã ngắt lời tôi, mặt đỏ rần.
Tôi bối rối quá.
- Vớ vẩn thế nào được? Ông ấy viết thư cho tôi hẳn hoi.
- Ông ấy vẫn cứ viết thư cho anh ư? - cô ta xăng xái hỏi. - Bố này lạ thật! Ông ấy đã hứa là sẽ không viết thư cơ mà! Rõ vớ vẩn! Lạy Chúa, rõ vớ vẩn quá!
- Tôi xin lỗi, - tôi lầu bầu, thấy rất khó nói, - có lẽ tôi đã tỏ ra thiếu thận trọng, tôi đã sỗ sàng... nhưng đây đúng là những phút giây hiếm có trên đời. Cô nghĩ xem: chúng ta đã lâm vào một cảnh huống kỳ quặc...
- Đừng, lạy Chúa, anh đừng xin lỗi nữa! Anh biết cho, không thế tôi cũng đã đủ ngấy khi phải nghe chuyện đó rồi, anh không biết chứ chính tôi cũng đang mong được hỏi chuyện anh cơ đấy... Chà, thật đáng tiếc! Ông ấy lại cứ viết thư cho anh như thế chứ lị! Tôi đã bảo sợ nhất là cái chuyện thư từ như thế! Người đâu mà kỳ cục! Thế mà anh cũng tin ông ấy và phóng một mạch về đây ư? Đến khổ!
Cô ta không che giấu nỗi bực dọc của mình. Cảnh ngộ tôi lúc này thật chẳng ra sao.
- Thú thật là tôi không ngờ mọi chuyện lại quay ngoắt một trăm tám mươi độ như thế... ngược lại, tôi cứ nghĩ... - tôi nói trong tâm trạng cực kỳ bối rối.
- Chết, anh lại nghĩ như thế cơ à? - cô ta nói và khẽ cắn vào môi, giọng nghe chừng có ý mỉa mai. - À, anh có thể cho tôi xem bức thư ông ấy viết cho anh chứ?
- Được thôi.
- Anh đừng giận tôi anh nhé, anh nhé; không thế cũng đủ khổ rồi anh ạ! - Cô nói với giọng van vỉ nhưng trên đôi môi xinh xắn của cô vẫn thấp thoáng một nụ cười giễu cợt.
- Ấy, xin đừng coi tôi là một thằng ngu! - tôi quát lên một cách nóng nẩy. - Hay là cô đã có định kiến với tôi từ trước? Hay đã có kẻ đặt điều nói xấu tôi với cô? Hay tại tôi vừa để xảy ra điều thất thố khiến cô bực bội? Cũng không sao hết - tôi đoan chắc với cô là như vậy. Tôi hiểu được rằng giờ đây tôi đang đứng trước mặt cô như một thằng ngu đấy chứ. Đừng cười tôi cô ạ! Tôi chẳng biết mình đang nói gì nữa... Nhưng tất cả cũng chỉ vì cái độ tuổi hai mươi hai đáng nguyền rủa của tôi đây!
- Lạy Chúa tôi! Thế là thế nào?
- Còn thế nào nữa? Bất cứ ai ở độ tuổi hai mươi hai thì đừng hòng khác được, chẳng hạn như mới đây tôi đã lao ra giữa phòng hay lúc này lao đến trước mặt cô... Cái độ tuổi khốn nạn!
- Ồ, không, không phải thế! - Nastenka đáp, cố nhịn cười. - Tôi tin rằng anh là người tốt, vừa tốt, vừa đáng yêu, vừa thông minh, vừa... tôi nói thật đấy! Có điều... anh quá giàu lòng tự ái. Nhưng cái đó thì vẫn còn sửa chữa được mà.
- Tôi cảm thấy mình có lòng tự ái đúng mức cần phải có.
- Không, có một chỗ đáng bàn. Ban nãy, khi anh phát ngượng lên ấy - vì lý do gì ấy nhỉ? Vì một chút va vấp khi mới đến ấy! Anh có quyền gì mà đem ông chú tốt bụng, hào hiệp của anh, người đã làm cho anh bao nhiêu điều tốt đẹp, ra làm trò cười cho thiên hạ nhỉ? Do đâu mà anh lại nảy ra ý định bêu riếu ông ấy, trong khi chính anh mới là kẻ đáng chê cười? Một hành vi ngu xuẩn, đáng xấu hổ quá! Việc đó không làm đẹp mặt anh đâu và tôi xin nói thẳng với anh rằng lúc đó tôi thấy anh cực kỳ đáng ghét!
- Đúng thế! Cực kỳ ngu dại là tôi! Thậm chí còn tệ hại hơn cơ: tôi đã làm một chuyện đê hèn! Việc cô nhận ra điều đó đã là một sự trừng phạt đối với tôi! Cô cứ việc quở trách tôi, chê cười tôi, nhưng hãy để ý nghe tôi nói: có thể rút cuộc cô sẽ thay đổi ý kiến, - tôi nói thêm khi đã bị cuốn hút vào một cảm giác kỳ lạ làm sao, - cô hiểu tôi còn quá ít, thành thử rồi đây khi hiểu tôi hơn... biết đâu...
- Lạy Chúa, thôi không nói chuyện này nữa! - Nastenka nói như quát, rõ ràng không chịu nổi nữa.
- Thôi được, thôi được, không nói nữa! Nhưng... tôi có thể gặp cô ở đâu?
- Gặp ở đâu là thế nào?
- Nhưng lẽ nào câu chuyện chúng ta cần nói với nhau chỉ đến đây là hết, hở Nastasiia Evgrafovna? Vì Chúa, cô hãy hẹn tôi đi, ngay hôm nay cũng được. Nhưng trời sắp tối rồi. Thôi thế này, nếu không vướng gì thì sáng mai luôn nhé, sáng sớm; tôi nhất định sẽ dậy sớm. Cô biết chứ, bên bờ hồ có cái nhà thủy tạ đấy. Tôi vẫn nhớ, tôi biết đường ở đây mà. Hồi bé tôi chả ở đây mãi là gì.
- Hẹn hò! Nhưng hẹn để làm gì? Có hẹn hò gì đâu mà chúng ta vẫn nói chuyện đây thôi.
- Nhưng hiện giờ tôi vẫn chưa biết gì hết, Nastasiia Evgrafovna ạ. Trước hết tôi sẽ hỏi chú tôi để biết rõ ngọn ngành. Trước sau rồi ông ấy cũng sẽ kể hết mọi chuyện với tôi và có thể lúc bấy giờ tôi sẽ nói với cô một điều gì rất quan trọng đấy...
- Không, không! Không cần, không cần! - Nastenka hét lên, - chúng ta sẽ chấm dứt mọi chuyện ở đây thôi, dứt điểm. Mà anh cũng đừng đến cái nhà thủy tạ ấy làm gì vô ích: tôi chẳng đến đâu, và xin anh loại ra khỏi đầu óc tất cả những điều nhảm nhí ấy đi, tôi nói nghiêm túc đấy...
- Như thế có nghĩa là chú tôi đã cư xử với tôi một cách điên rồ! - tôi hét lên như kẻ phát khùng. - Mà như thế thì ông ấy gọi tôi về để làm gì? Nhưng cô nghe thấy đấy chứ: có chuyện gì mà ầm ĩ thế không biết?
Chúng tôi đang đứng cách nhà một quãng ngắn. Từ trong các cửa sổ mở toang vang ra tiếng thét lác và quát tháo om sòm.
- Lạy Chúa tôi! - cô ta tái mặt đi, - lại thế rồi! Tôi đã dự cảm được là thế cũng có chuyện cho mà xem!
- Cô đã dự cảm được ư? Nastasiia Evgrafovna này, còn một câu hỏi nữa. Tất nhiên là tôi chẳng có quyền gì hết, nhưng tôi vẫn đánh bạo đề ra cho cô câu hỏi cuối cùng này vì lợi ích chung. Xin cô cho biết một điều mà tôi nguyện sống để dạ chết mang đi nhé - cô nói thật đi: có phải chú tôi yêu cô không?
- Chết chửa! Anh hãy loại ngay ra khỏi đầu óc cái chuyện nhảm nhí ấy đi! - cô ta giận dữ quát lên. - Anh cũng lại thế nữa! Yêu thì đã không đến nỗi phải gán tôi cho anh, - cô ta nói thêm với nụ cười chua chát trên môi. - Mà anh lấy đâu ra cái chuyện tầm phào ấy nhỉ? Chẳng lẽ anh không hiểu được thực chất vấn đề sao? Anh có nghe thấy những tiếng la hét ầm ĩ kia không?
- Nhưng... đó là Foma Fomits.
- Vâng, tất nhiên, chính là Foma Fomits; nhưng bây giờ vấn đề lại xuất phát từ tôi, vì họ cũng đang nói đến chính cái điều nhăng cuội mà anh đang nói đấy. Vả chăng tôi là một đứa con gái nghèo hèn, chẳng đáng làm to chuyện, chẳng qua họ đang muốn cưới cho ông ấy một người đàn bà khác, nên mới phải ép ông ấy đuổi tôi về nhà với bố, cho công việc được suôn sẻ, xuôi chèo mát mái. Nhưng hễ có ai đề cập đến chuyện này là ông ấy phát điên phát rồ lên ngay tức khắc; thậm chí còn toan xé xác Foma Fomits ra cơ đấy. Đấy, bây giờ họ cũng đang thét lác về chuyện ấy thôi; điều tôi linh cảm được chính là như vậy.
- Hóa ra là đúng như vậy thật! Như vậy là ông ấy nhất định sẽ lấy cái ả Tatiana ấy chứ gì?
- Tatiana nào?
- À, là cái ả đần độn ấy.
- Còn lâu mới đần độn nhé! Chị ấy là người hiền hậu. Anh không được phép nói như thế! Chị ấy còn tốt bụng hơn khối người đấy. Chị ấy không có lỗi khi chị ấy là người bất hạnh.
- Tôi xin lỗi. Cứ cho là cô có nhận định hoàn toàn đúng về chuyện này đi, nhưng liệu cô có nhầm lẫn trong vấn đề chính yếu không? Tôi thấy mọi người ở đấy đón tiếp bố cô không đến nỗi nào, cô nói thế nào về chuyện đó? Nếu họ không bằng lòng với cô đến mức như cô nói, lại còn xua đuổi cô nữa thì họ cũng phải khó chịu và lạnh nhạt với bố cô chứ.
- Lẽ nào anh không thấy được những gì bố tôi đang làm cho tôi! Ông ấy cứ phải diễn trò để mua vui cho họ! Họ chấp nhận ông chính vì ông đã kịp lấy lòng Foma Fomits. Thì chính Foma Fomits cũng từng là một chú hề nên ông ta lại càng đắc chí thấy mình giờ đây cũng có hề hầu hạ. Anh nghĩ sao: bố tôi làm việc đó là vì ai vậy? Vì tôi đấy, chỉ vì tôi. Chứ cứ như ông ấy thì ông ấy chả cần, ông ấy chẳng thèm luồn cúi ai đâu. Có thể dưới con mắt ai đó ông có vẻ rất buồn cười nhưng ông chính là một con người cao thượng, cực kỳ cao thượng! Không hiểu sao ông cứ cho rằng tôi ở lại đây, trong cái nhà này là hay nhất, mà hoàn toàn không phải vì ở đây tôi có lương bổng hậu hĩnh, xin đoan chắc với anh là như vậy. Nhưng giờ đây tôi đã hóa giải được niềm tin ấy ở ông. Tôi đã viết thư nói dứt khoát rồi. Lần này ông đến là cũng để đón tôi và nếu quá lắm thì ngay ngày mai là ngược luôn thôi vì tình hình hầu như đã quá căng: người ta đang muốn xé xác tôi ra đấy và tôi biết chắc là lúc này trong đó người ta đang thét lác về tôi. Họ đang lấy tôi ra để làm tình làm tội ông ấy, ức hiếp ông ấy! Còn đối với tôi, ông ấy chẳng khác nào một người cha, anh nghe rõ chứ, thậm chí còn lớn hơn cha đẻ của tôi! Tôi không muốn chần chừ nữa. Tôi biết rõ hơn người khác chứ. Ngay ngày mai, ngay ngày mai tôi sẽ đi khỏi đây! Biết đâu vì thế mà người ta có thể tạm hoãn đám cưới của ông ấy với Tatiana Ivanovna... Đấy, tôi đã kể hết với anh rồi. Anh hãy kể lại với ông ấy giúp vì bây giờ tôi không thể chuyện trò gì với ông ấy được nữa: bọn họ đang theo dõi chúng tôi, đặc biệt là ả Perepelisina. Anh nói hộ là xin ông ấy đừng lo lắng cho tôi, rằng tôi thích ăn bánh mì đen và ở trong căn nhà gỗ của bố tôi hơn là ở đây làm cái tội cái nợ cho ông ấy. Tôi là con nhà nghèo thì phải sống với phận nghèo. Nhưng làm sao thế, lạy Chúa, tiếng quát hét kêu la ầm ĩ thế kia kìa! Còn chuyện gì nữa thế không biết! Không, muốn ra sao thì ra, tôi phải vào đấy ngay bây giờ! Tôi sẽ nói hết, nói thẳng vào mặt tất cả bọn họ, muốn đến đâu thì đến! Chào anh!
Cô ta bỏ chạy. Tôi đứng ngẩn tò te, hoàn toàn không nhận thức được tất cả cái nực cười trong cái vai trò lúc này mình đang nắm giữ, hoàn toàn mụ mẫm, không biết mọi chuyện rồi ra sẽ hóa giải ra sao, bằng cách nào đây. Tôi bỗng thấy thương cô con gái nhà nghèo và lo cho ông chú. Đột nhiên Gavrila đã hiện ra ngay bên cạnh. Tay lão vẫn cầm cuốn vở mỏng.
- Mời cậu về gặp chú cậu ạ! - lão cất tiếng, giọng rầu rầu.
Tôi choàng tỉnh.
- Gặp chú tôi? Ông ấy ở đâu? Có chuyện gì không?
- Ở phòng trà đấy ạ. Nơi các vị vừa dùng trà đấy ạ.
- Có ai ở đấy nữa không?
- Chỉ một mình ông lớn thôi ạ. Ông lớn đang chờ đấy ạ.
- Chờ ai? Chờ tôi à?
- Ông lớn đã cho người đi gọi Foma Fomits rồi đấy ạ. Những ngày sáng sủa của chúng ta đã đến rồi đấy ạ! - lão nói thêm, thở phào nhẹ nhõm.
- Gọi Foma Fomits ư? Hừm! Thế mọi người đâu cả rồi? Tướng quân phu nhân đâu?
- Ở trong tư thất của người ạ. Người đã bị ngất, còn bây giờ thì nằm đấy như người mất hồn và khóc.
Vừa trao đổi được mấy câu thì chúng tôi đã đến bên thềm nhà. Bên ngoài trời đã tối mịt. Đúng là chú tôi chỉ có một mình trong chính gian phòng đã diễn ra trận lưu huyết giữa tôi và Foma Fomits. Ông đang xoạc cẳng đi đi lại lại trong phòng. Nến đang cháy sáng trên những chiếc bàn. Trông thấy tôi, ông nhào tới nắm chặt lấy hai tay tôi. Sắc mặt nhợt nhạt, hơi thở hổn hển, đôi tay run rẩy và luồng xung động thần kinh chốc chốc lại lướt khắp cơ thể ông.
